تلاش حکومت برای جلوگیری از مراسم چهلم جان‌باختگان

اریکا سولومون و لیلی نیکونظر / نیویورک تایمز / ۱۷ فوریه ۲۰۲۶

خانواده‌هایی در سراسر ایران این هفته پایان دوره سنتی سوگواری ۴۰روزه را برای عزیزان خود که در اوج سرکوب خونین اعتراضات سراسری با مطالبه پایان حاکمیت اقتدارگرای روحانیون کشته شدند، گرامی می‌دارند.

نحوه برگزاری مراسم چهلم برای هزاران نفری که بین ۸ تا ۱۰ ژانویه کشته شدند، هم میزان موفقیت سرکوب را خواهد سنجید و هم توان مخالفان حکومت را برای یافتن شیوه‌های تازه‌ای جهت ایستادگی در برابر رهبری کشور.

مراسم چهلم در تاریخ معاصر ایران نقشی محوری داشته است. این آیین در جریان انقلاب ۱۹۷۹ به سکویی برای شکل‌گیری اعتراضاتی بدل شد که در نهایت به سرنگونی شاه انجامید.

هرچند این هفته احتمالاً به همان اندازه نقطه عطفی دراماتیک نخواهد بود، اما مخالفان از همین مناسبت نیز به‌عنوان فرصتی برای ابراز نافرمانی استفاده می‌کنند. برخی، آیین سنتی و سوگوارانه مذهبی را به مراسمی پرشور و حتی شادمانه تبدیل کرده‌اند و از این لحظات برای رد صریح جمهوری اسلامی و حاکمیت سخت‌گیرانه آن بهره می‌برند.

آرش عزیزی، تاریخ‌نگار ایران، گفت: «آنها این آیین را با خشم انقلابی بازآفرینی کرده‌اند. این تلاشی است از سوی ایرانیان برای بازپس‌گیری کشورشان و بازیافتن حس ملی‌گرایی‌شان.»

در حالی که برخی عزاداران قصد دارند در گورستان‌ها گرد هم آیند، عده‌ای دیگر به‌طور کامل از محل‌های دفن و اماکن مذهبی پرهیز کرده و سالن‌های اجتماعات اجاره کرده‌اند؛ اقدامی در جهت رد سنت‌های اسلامی و نیز تلاشی برای دور ماندن از توجه نیروهای امنیتی.

تهدید و ارعاب برای جلوگیری از برگزاری چهلم

به گفته گروه‌های حقوق بشری و بستگان چند تن از جان‌باختگان که با نیویورک تایمز گفت‌وگو کرده‌اند، نیروهای امنیتی تلاش کرده‌اند برخی خانواده‌ها را با تهدید و ارعاب از برگزاری مراسم عمومی منصرف کنند.

[خبر دریافتی «ایران امروز»: دیروز و امروز در تمامی شهرها ، مامورین اطلاعات خانواده های جان باختگان اعتراضات دی‌ماه را احضار و شدیداً تذکر دادند که متعهد شوند که مراسم نگیرند آنها تاکید نمودند که حق برگزاری مراسم چهلم را ندارند لذا نباید اعلامیه چاپ کنند و مردم را دعوت به ارامستانها نمایند فقط خانواده درجه یک حق دارند برای دو تا پنج دقیقه به مزار فرزندان و خویشان خود بروند در غیر اینصورت بازداشت خواهند شد.]

برای نسل‌ها، مراسم چهلم در قلب فرهنگ سوگواری ایرانیان قرار داشته و یکی از واپسین آیین‌های وداع پیش از بازگشت به روال عادی زندگی روزمره بوده است.

در سال ۱۹۷۸ نیز همین مراسم‌های چهلم برای کشته‌شدگان اعتراضات علیه نظام سلطنتی، به نیروی محرکه جنبش بدل شد. نیروهای امنیتی هنگام سرکوب تجمعات مرتبط با این مراسم‌ها، معترضان بیشتری را کشتند — و همین امر چرخه‌ای از مراسم‌های چهلم و اعتراضات تازه را رقم زد.

یک سال بعد، شاه کشور را ترک کرد و جمهوری اسلامی شکل گرفت؛ نظامی که از آن زمان تاکنون بر ایران حاکم است.

مراسم چهلم مناسبت‌هایی عمیقاً نمادین‌اند که اکثر ایرانیان آن را گرامی می‌دارند و به نظر می‌رسد مقام‌ها مشتاق‌اند کنترل آنها را در دست بگیرند. یکی از راه‌های این کنترل، مصادره و رسمی‌سازی همین آیین‌هاست.

روز دوشنبه، مقام‌های ایرانی اعلام کردند که قصد دارند مراسم رسمی سوگواری در تهران و شهر مشهد برگزار کنند.

محمدرضا عارف، معاون رئیس‌جمهور ایران، در بیانیه‌ای که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، گفت: «حوادث دی‌ماه برای همه ما خسارت بود و ما برای همه کسانی که جان خود را از دست دادند سوگواریم. از همه دعوت می‌کنم در مراسم چهلم در سراسر کشور شرکت کنند.»

دولت ایران می‌گوید سرکوب اعتراضات در واکنش به «اغتشاشاتی» بوده که به ادعای مقام‌ها توسط «تروریست‌ها» با حمایت اسرائیل و ایالات متحده هدایت می‌شد و بیش از سه هزار کشته بر جای گذاشت. اما گروه حقوق بشری «هرانا» مستقر در آمریکا می‌گوید در طول سه هفته ناآرامی بیش از هفت هزار معترض کشته شدند — که اکثریت قریب به اتفاق آنها بین ۸ تا ۱۰ ژانویه جان باختند. بسیاری از کارشناسان ایران اکنون آن سه روز را خونین‌ترین دوره در تاریخ معاصر کشور می‌دانند.

مقام‌ها برگزاری مراسم عمومی چهلم برای روبینا امینیان، دانشجوی ۲۳ ساله رشته مد، را ممنوع کردند. به گفته خاله او، حالی نوری که در اروپا زندگی می‌کند، روبینا هنگام شرکت در اعتراضات در تهران با شلیک گلوله به سر کشته شد.

خانم نوری گفت بیش از یک ماه، مأموران لباس‌شخص در دو سوی کوچه محل سکونت خانواده امینیان مستقر بودند.

او افزود عزاداران هماهنگ کرده‌اند که روز سه‌شنبه به‌تدریج و پراکنده در گورستان‌هایی که عزیزانشان در آنجا دفن شده‌اند گرد هم آیند، به امید آنکه مقام‌ها متوجه تجمع جمعیت نشوند.

خانم نوری به نیویورک تایمز گفت: «خواهرم می‌گوید حتی اگر گلوله هم شلیک کنند، من برای چهلم دخترم می‌روم.»

به گفته او، بسیاری از بستگان و دوستان روبینا نیز مصمم‌اند در این مراسم شرکت کنند.

فراخوان گروه‌های دانشجویی

نشانه‌های دیگری از نافرمانی نیز در سراسر ایران دیده می‌شود.

به گزارش وب‌سایت‌های دانشجویی، در چندین دانشگاه، دانشجویان بارها تلاش کرده‌اند تحصن برگزار کنند. کانون وکلای دادگستری ایران از وکلا خواسته است وکالت معترضان بازداشت‌شده را به‌صورت رایگان بر عهده بگیرند. در جشنواره فیلم فجر که با حمایت دولت برگزار می‌شود، رسانه‌های داخلی گزارش دادند بسیاری از بازیگران، تهیه‌کنندگان و فیلم‌سازان از دریافت جایزه یا حتی حضور در مراسم خودداری کردند.

و طی روزهای گذشته، ویدئوها نشان می‌دهد ایرانیان در تاریکی شب به پشت‌بام‌ها رفته و شعارهایی در حمایت از برکناری آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، سر داده‌اند.

فرزان ثابت، تحلیلگر مسائل ایران و خاورمیانه در مؤسسه عالی مطالعات بین‌المللی ژنو در سوئیس، گفت: «آنچه مرا شگفت‌زده کرده این است که با وجود آنکه اعتراضات گسترده خیابانی نمی‌بینیم، سطح پایه مقاومت اجتماعی همچنان بسیار بالاست.»

او افزود این لزوماً به معنای شکل‌گیری موج تازه‌ای از اعتراضات نیست.

به گفته او: «آنچه همه در انتظارش هستند این است که آیا اتفاق بزرگ بعدی رخ می‌دهد یا نه — یعنی آیا حمله‌ای از سوی آمریکا صورت خواهد گرفت یا خیر.»

شدت سرکوب در ایران تا حدی واکنشی به تهدیدهای بیرونی نیز هست. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، ناوهای جنگی را در آب‌های خلیج فارس مستقر کرده است، در حالی که واشنگتن برای برگزاری دور دیگری از مذاکرات شکننده با تهران در ژنو آماده می‌شود؛ مذاکراتی درباره مهار برنامه‌های هسته‌ای و توانمندی‌های نظامی ایران.

در شرایطی که دو طرف حتی بر سر موضوع مذاکرات نیز به توافق نرسیده‌اند، خطر بروز یک جنگ منطقه‌ای دیگر همچنان سایه افکنده است.

مسعود، حسابداری در مشهد که به دلیل نگرانی از پیامدها نخواست نام کاملش ذکر شود، گفت: «تقریباً همه منتظرند ببینند وعده‌های ترامپ عملی می‌شود یا نه. مردم هر کاری از دستشان برمی‌آمد انجام داده‌اند.»

برخی ایرانیان گفته‌اند می‌کوشند مراسم چهلم را به‌گونه‌ای برگزار کنند که از محدودیت‌های حکومتی عبور کند.

مایکل عسگری، از بستگان سه عضو خانواده‌اش که به گفته او در خودروی خود در نزدیکی اعتراضات در غرب تهران هدف گلوله قرار گرفته و کشته شدند، گفت اعضای بازمانده خانواده تعهد داده‌اند شعار سیاسی سر ندهند. همچنین به آنان گفته شده پس از برگزاری مراسم چهلم اجازه حضور بر مزار را نخواهند داشت.

اما در سنت شهر خانواده او، سنقر در غرب ایران، مردم روز پس از مراسم چهلم نیز به مزار می‌روند.

او گفت: «باید دید آیا این کار ممکن خواهد بود یا نه.»

برگزاری مراسم در سالن اجتماعات

مانند خانواده چند تن دیگر از جان‌باختگان که با نیویورک تایمز گفت‌وگو کردند، خانواده عسگری نیز تصمیم گرفت مراسم را در سالن اجتماعات برگزار کند نه در مسجد — انتخابی قابل توجه که هم تلاشی برای دور زدن نظارت مقام‌هاست و هم بخشی از تغییر گسترده‌تر از آیین‌های سنتی و سوگوارانه اسلامی.

به‌جای آیین‌های اشک‌بار و ماتم‌زده، از خانواده‌های کشته‌شدگان در اعتراضات فیلم‌هایی منتشر شده که نشان می‌دهد بر مزار عزیزانشان می‌رقصند، موسیقی محلی پخش می‌کنند و دست می‌زنند — رسومى که در گذشته با فضای اندوه‌بار چنین مراسمی بیگانه بود. این روند به‌عنوان شیوه‌ای برای مقابله با سنت‌های مذهبی سنگین و رسمی دیده می‌شود که بسیاری از ایرانیان اکنون آن را با حاکمیت سخت‌گیرانه جمهوری اسلامی پیوند می‌زنند.

ویدئوی مراسم چهلم راجا بلولی‌پور، دانشجوی دانشگاه تهران، نشان می‌دهد که حاضران به‌جای قرائت متعارف آیات قرآن، نغمه‌های محلی می‌نوازند. در این ویدئو که تایمز صحت آن را تأیید کرده، زنان آیین سنتی «کل» — نوعی هلهله با صدای زیر که اغلب در مراسم عروسی اجرا می‌شود — سر می‌دهند.

به گفته آرش عزیزی، بازآفرینی آیین‌های سوگواری دست‌کم از زمان انقلاب بخشی از فرهنگ ایران بوده است؛ زمانی که انقلابیون اسلامی مراسم چهلم را از آیینی سوگوارانه به «مناسبتی تهییج‌کننده» تبدیل کردند.

پس از خیزش سال ۲۰۲۲ که خواستار آزادی‌های فردی بیشتر در برابر محدودیت‌های جمهوری اسلامی بود، مراسم خاکسپاری معترضان نیز از سنت‌های صرفاً مذهبی فاصله گرفت.

امروز، معترضان پا را فراتر گذاشته و سوگواری را به جشن تبدیل کرده‌اند.

عزیزی گفت: «اندوه آنها سرشار از نافرمانی است. آنها می‌گویند این نبرد تمام نشده، تسلیم نشده‌اند و بار دیگر در برابر حکومت خواهند ایستاد.»