سازندگان پیام‌رسان «گپ» در بریتانیا زندگی می‌کنند

عایشه داون / گاردین / پنج‌شنبه، ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶

گاردین فاش کرده است که سازندگان یک پیام‌رسان، که به دادن داده‌های کاربران به حکومت ایران متهم شده‌اند، در تپه‌ای باد‌خیز در یکی از شهرهای ساحلی بریتانیا زندگی می‌کنند.

هادی و مهدی انجیدانی، بنیان‌گذاران شرکت «تی‌اِس اینفورمِیشن تِکنالوجی» (TS Information Technology) هستند؛ شرکتی که در سال ۲۰۱۰ تأسیس شد و اکنون نشانی ثبت‌شده آن، مربوط به یک دفتر حسابداری مالیاتی در شهر شورهام بای‌سی (Shoreham-by-Sea) در استان وِست‌ساسکس است. این شرکت، شاخه بریتانیایی شرکت ایرانی «توسعه سامان فناوری اطلاعات» (TSIT) به شمار می‌رود.

شرکت مذکور علاوه بر تولید چند بازی رایانه‌ای محبوب، یک پلتفرم پرداخت را نیز توسعه داده که قادر است به ایرانیان برای دور زدن تحریم‌ها کمک کند. همچنین پیام‌رسان «گپ» – یک اپلیکیشن بنفش‌رنگ و ظاهراً مدرن که به عنوان جایگزینی ایرانی برای تلگرام معرفی شده – از محصولات این شرکت است.

اگرچه در معرفی عمومی گپ ادعا شده که این برنامه رمزگذاری‌شده است و داده‌های کاربران را با هیچ نهاد ثالثی به اشتراک نمی‌گذارد، اما کارشناسان حقوق دیجیتال ایران می‌گویند تحقیقات آنان خلاف این ادعا را نشان می‌دهد.

بر اساس گزارشی از سازمان «فیلترواچ» (FilterWatch) – نهاد ناظر بر سانسور اینترنت در ایران – پیام‌رسان گپ در میان «بازیگران و نهادهای اصلی مشارکت‌کننده در کنترل و سرکوب اینترنت توسط حکومت ایران» قرار دارد.

مهدی انجیدانی، مدیرعامل شرکت توسعه سامان فناوری اطلاعات، بارها در رسانه‌های ایران دیدگاه‌های نزدیک به حکومت ابراز کرده و حتی در یکی از برنامه‌های تلویزیون دولتی خواستار اجرای سیاست‌های شدید سانسوری شده است.

گزارشی از یک روزنامه مستقل ایرانی نیز نشان می‌دهد یکی از کسب‌وکارهای وابسته به او – شبکه اجتماعی‌ای به نام «ویرستی» – با همکاری «امیر محمدزاده لاجوردی»، معاون پیشین وزیر ارتباطات ایران، اداره می‌شود. مهدی انجیدانی پیش‌تر در صفحه فیس‌بوک خود تصویری منتشر کرده بود که او را در کنار محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهوری سابق ایران، نشان می‌دهد.

گپ و دیگر پلتفرم‌های تحت مالکیت انجیدانی بخشی از «شبکه ملی اطلاعات» ایران هستند؛ اینترنت داخلی‌ای که در طول یک دهه توسعه یافته و اکنون نوعی سیستم ارتباطی محدود و تحت کنترل حکومت را برای ۹۳ میلیون نفر فراهم می‌کند؛ کاربرانی که تقریباً از ارتباط با جهان خارج محروم شده‌اند.

این اینترنت ملی ابزاری است برای تضمین تداوم بلندمدت نظامی که بنا بر گزارش‌ها در هفته‌های اخیر، در جریان سرکوب اعتراضات فزاینده ضددولتی، احتمالاً ده‌ها هزار نفر را کشته است.

هم‌زمان با این سرکوب، یکی از گسترده‌ترین قطع‌های اینترنت در تاریخ رخ داده است؛ قطعی‌ای حساب‌شده که به‌گفته کارشناسان، با هدف قطع ارتباط مردم ایران با جهان انجام شده اما در عین حال به حکومت اجازه داده تا همچنان به فعالیت و کسب درآمد ادامه دهد.

از ویژگی‌های اینترنت ملی، پیام‌رسان‌های داخلی از جمله گپ است؛ اپلیکیشن‌هایی که طی سال‌های اخیر به‌شدت از سوی حکومت تبلیغ و ترویج شده‌اند. کارشناسان متعدد حوزه حقوق دیجیتال ایران می‌گویند هدف اصلی از این برنامه‌ها، هدایت کاربران به پلتفرم‌هایی است که حکومت بتواند بر آن‌ها نظارت داشته باشد.

یکی از پژوهشگران بنیاد «Outline» (سازمان ضد سانسور) دراین‌باره می‌گوید: «هدف اصلی، کنترل است. پلتفرم‌های داخلی کار نظارت بر مکالمات، جمع‌آوری داده‌ها و خاموش کردن صدای منتقدان را بسیار آسان‌تر می‌سازد، زیرا موانع حقوقی و فنی‌ای که در مورد سرویس‌های جهانی وجود دارد در اینجا اعمال نمی‌شود. این کار ارتباطی با توسعه فناوری بومی ندارد، بلکه هدف آن تثبیت نظارت و محدود کردن فضای بیان آزاد است.» 

بر اساس آمار، گپ بیش از یک میلیون بار از «گوگل‌پلی» و چهار میلیون بار از فروشگاه ایرانی «کافه‌بازار» دانلود شده است. این برنامه علاوه بر خدمات پیام‌رسانی، دارای سرویس پرداخت داخلی، بازی‌های دیجیتال، تماس‌های آنلاین و مجموعه‌ای از برچسب‌های تصویری (استیکر) با طرح حیوانات است.

گزارش فیلترواچ نتیجه‌گیری کرده است که پیام‌رسان گپ دست‌کم در یک مورد، اطلاعات کاربران خود را در اختیار نهادهای سانسور ایران قرار داده است. این ادعا بر اساس ایمیل‌هایی مطرح شده که در اواخر سال ۲۰۲۲ از دفتر دادستان کل ایران فاش شد.

مهدی انجیدانی در مصاحبه‌ای با یک نشریه فناوری ایرانی، نخبگان ایرانی را به خاطر غلبه بر تحریم‌های بین‌المللی با «تبدیل تهدید به فرصت» ستود / عکس: لینکدین

هیچ‌یک از برادران انجیدانی به ایمیل‌های گاردین پاسخ ندادند. خبرنگار گاردین وقتی به نشانی سابق دفتر ثبت شرکت در شهر برایتون مراجعه کرد، هادی انجیدانی در را برای لحظه‌ای باز کرد، اما بدون هیچ کلامی بلافاصله در را بست. یکی از همسایگان گفت این خانواده گوشه‌گیر هستند و معمولاً با اهالی محله ارتباطی ندارند.

در دفتر کاری شرکت در ساختمانی واقع در شهر “هوو” (Hove) که با نام “بیز‌اسپیس” شناخته می‌شود، منشی گفت که هادی انجیدانی دست‌کم ۱۳ سال است از این فضای کاری استفاده می‌کند، اما فقط برای قرارهای کاری مراجعه دارد. تلاش برای تماس تلفنی با این دفتر نیز بی‌پاسخ ماند.

در ایران، مهدی انجیدانی در یک پادکست معرفی و به‌عنوان کارآفرین نوظهور حوزه فناوری مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفته است. در حساب فیس‌بوک او عکس‌هایی از دیدار با چهره‌هایی شناخته‌شده مشاهده می‌شود: از جمله پسر شیخ مکتوم از دبی و نیز محمود احمدی‌نژاد که در یک عکس در کنار میزی ایستاده که بازی رایانه‌ای «عصر پادشاهان» (Kings Era) روی آن به نمایش درآمده است.

مهدی انجیدانی در گفت‌وگویی با یکی از نشریات فناوری ایران، خود را «فرزند انقلاب اسلامی» توصیف کرده و نخبگان ایرانی را به‌دلیل «تبدیل تهدید تحریم به فرصت» و تأمین نیازهای نرم‌افزاری کشور ستوده است.

او در مصاحبه‌ای دیگر با یک مرکز شتاب‌دهنده استارت‌آپ، به پرسش‌هایی درباره دور زدن تحریم‌ها، حمایت دولت از اپلیکیشن‌هایش و دفترهای «ماهواره‌ای» خود در انگلستان، ترکیه و امارات پاسخ داده است.

در یک برنامه تلویزیونی سال ۲۰۲۴، که از رسانه رسمی ایران پخش شد، او از پیام‌رسان‌های خارجی و ابزارهای VPN – که برای دور زدن نظارت اینترنتی استفاده می‌شوند – انتقاد کرد و حتی پیشنهادهایی درباره نحوه مقابله دولت با استفاده از آن‌ها مطرح نمود.

یکی از پژوهشگران ایرانی در گفت‌وگو با گاردین گفته است: «او در واقع همان تهدیدهای حکومت را تکرار می‌کرد و همین نشان می‌دهد تا چه حد به ساختار حکومتی نزدیک است.» 

در حالی‌که قطع طولانی‌مدت اینترنت در ایران دسترسی به سوابق تجاری شرکت‌ها را دشوار کرده است، پیام‌رسان گپ تنها بخش کوچکی از فعالیت اقتصادی برادران انجیدانی است. نسخه‌های آرشیوشده وب‌سایت و اطلاعات عمومی موجود، نشان می‌دهد آنان در چند شرکت دیگر نیز نقش دارند؛ از جمله یک شبکه اجتماعی ایرانی، یک سرویس تبلیغات پیامکی و پلتفرم پرداخت «میهن‌پیمنت» که به‌صورت مستقیم با سیستم بانکی ایران همکاری می‌کند تا امکان انجام تراکنش‌های بین‌المللی را برای کاربران ایرانی فراهم سازد.

یکی دیگر از پژوهشگران حقوق دیجیتال ایران در پایان گفته است: «در ایران، امتیاز راه‌اندازی و اداره پلتفرم‌های داخلی از این دست فقط در اختیار عده‌ای خاص است. هرکسی که اجازه داشته باشد پیام‌رسان شخصی داشته باشد، در واقع در سطح الیگارش‌های اطراف پوتین قرار دارد.»