دامنه اعتراضات در ایران تا چه اندازه گسترده است؟

جان گمبل / آسوشیتدپرس / ۴ ژانویه ۲۰۲۶

گسترش اعتراضات در ایران که ریشه در وضعیت نابسامان اقتصادی جمهوری اسلامی دارد، فشار تازه‌ای بر حاکمیت دینی این کشور وارد کرده است.

تهران همچنان از پیامدهای جنگ ۱۲روزه‌ای که در ماه ژوئن از سوی اسرائیل آغاز شد، در شوک است؛ جنگی که در جریان آن ایالات متحده تأسیسات هسته‌ای ایران را بمباران کرد. فشارهای اقتصادی که در ماه سپتامبر با بازگشت تحریم‌های سازمان ملل متحد علیه ایران به‌دلیل برنامه اتمی‌اش تشدید شد، ارزش پول ملی را به سقوطی آزاد کشانده است؛ به‌گونه‌ای که اکنون هر دلار آمریکا با حدود یک‌میلیون و ۴۰۰ هزار ریال معامله می‌شود.

در همین حال، آنچه ایران «محور مقاومت» می‌نامد — ائتلافی از کشورها و گروه‌های شبه‌نظامی مورد حمایت تهران — از زمان آغاز جنگ اسرائیل و حماس در سال ۲۰۲۳ به‌شدت تضعیف شده است.

تهدید تازه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، که به ایران هشدار داده اگر تهران «معترضان مسالمت‌آمیز را به‌طور خشونت‌آمیز به قتل برساند»، آمریکا «به یاری آنان خواهد شتافت»، پس از آن معنای تازه‌ای یافته که نیروهای آمریکایی نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا و از متحدان دیرینه تهران، را بازداشت کردند.

در ادامه، آنچه باید درباره اعتراضات و چالش‌های پیش‌روی دولت ایران بدانید آمده است.

دامنه اعتراضات تا چه اندازه گسترده است؟

بر اساس گزارش «خبرگزاری فعالان حقوق بشر» مستقر در آمریکا، که بامداد یکشنبه منتشر شد، اعتراضات به بیش از ۱۷۰ نقطه در ۲۵ استان از مجموع ۳۱ استان ایران گسترش یافته است. این گزارش می‌افزاید شمار کشته‌شدگان به دست‌کم ۱۵ نفر رسیده و بیش از ۵۸۰ نفر نیز بازداشت شده‌اند. این نهاد که برای گزارش‌های خود به شبکه‌ای از فعالان داخل ایران متکی است، در ناآرامی‌های پیشین نیز سابقه دقت داشته است.

درک ابعاد واقعی اعتراضات دشوار بوده است. رسانه‌های دولتی ایران اطلاعات اندکی درباره این تظاهرات ارائه می‌کنند. ویدئوهای منتشرشده در فضای مجازی تنها نماهایی کوتاه و لرزان از حضور مردم در خیابان‌ها یا صدای تیراندازی را نشان می‌دهد. خبرنگاران در ایران نیز به‌طور کلی با محدودیت‌هایی در پوشش خبری مواجه‌اند؛ از جمله الزام به دریافت مجوز برای سفر در داخل کشور و همچنین تهدید به آزار یا بازداشت از سوی مقام‌ها.

با این حال، به نظر نمی‌رسد اعتراضات متوقف شده باشد؛ حتی پس از آنکه آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، روز شنبه گفت «اغتشاشگران باید سر جای خود نشانده شوند».

چرا اعتراضات آغاز شد؟

سقوط ارزش ریال به بحرانی اقتصادی دامن زده است که دامنه آن پیوسته گسترده‌تر می‌شود. قیمت گوشت، برنج و دیگر اقلام اصلی سفره ایرانی افزایش یافته و کشور با نرخ تورم سالانه‌ای در حدود ۴۰ درصد دست‌وپنجه نرم می‌کند.

در ماه دسامبر، ایران یک نظام قیمت‌گذاری جدید برای بنزین یارانه‌ای معرفی کرد که به افزایش قیمت یکی از ارزان‌ترین بنزین‌های جهان انجامید و فشار بیشتری بر جمعیت وارد ساخت. تهران ممکن است در آینده به افزایش‌های شدیدتری روی آورد، زیرا دولت اکنون هر سه ماه یک‌بار قیمت‌ها را بازبینی خواهد کرد.

اعتراضات ابتدا از سوی بازاریان در تهران آغاز شد و سپس گسترش یافت. هرچند تمرکز اولیه بر مسائل اقتصادی بود، اما به‌سرعت شعارهای ضدحکومتی نیز در میان معترضان شنیده شد. خشم عمومی طی سال‌ها انباشته شده بود؛ به‌ویژه پس از مرگ مهسا امینیِ ۲۲ ساله در بازداشت پلیس در سال ۲۰۲۲ که به اعتراضات سراسری انجامید.

ائتلاف‌های ایران تضعیف شده‌اند

«محور مقاومت» ایران که پس از تهاجم آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و اشغال این کشور بر اهمیت آن افزوده شد، اکنون در وضعیت متزلزلی قرار دارد.

اسرائیل در جنگ ویرانگر نوار غزه، حماس را به‌شدت درهم کوبیده است. حزب‌الله لبنان، گروه شبه‌نظامی شیعه، شاهد کشته شدن رهبران ارشد خود به‌دست اسرائیل بوده و از آن زمان با مشکلات جدی مواجه است. در دسامبر ۲۰۲۴، یک عملیات برق‌آسا به سرنگونی بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه و متحد و وابسته دیرینه ایران، پس از سال‌ها جنگ انجامید. حوثی‌های یمن، که از حمایت ایران برخوردارند، نیز هدف حملات سنگین هوایی اسرائیل و ایالات متحده قرار گرفته‌اند.

در همین حال، چین همچنان خریدار عمده نفت خام ایران باقی مانده، اما حمایت نظامی آشکاری ارائه نکرده است. روسیه نیز چنین حمایتی نکرده؛ هرچند در جنگ خود علیه اوکراین به پهپادهای ایرانی متکی بوده است.

نگرانی غرب درباره برنامه هسته‌ای ایران

ایران دهه‌هاست اصرار دارد برنامه هسته‌ای‌اش صلح‌آمیز است. با این حال، مقام‌های این کشور به‌طور فزاینده‌ای تهدید کرده‌اند که ممکن است به‌دنبال سلاح هسته‌ای بروند. پیش از حمله آمریکا در ماه ژوئن، ایران اورانیوم را تا سطحی نزدیک به درجه تسلیحاتی غنی‌سازی می‌کرد و از این نظر تنها کشوری در جهان بود که بدون داشتن برنامه سلاح هسته‌ای، به چنین سطحی از غنی‌سازی دست زده بود.

تهران همچنین در سال‌های اخیر، همزمان با افزایش تنش‌ها بر سر برنامه هسته‌ای، همکاری خود با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی — نهاد ناظر هسته‌ای سازمان ملل — را به‌طور فزاینده‌ای کاهش داده است. مدیرکل آژانس هشدار داده که ایران، در صورت تصمیم به تسلیحاتی کردن برنامه‌اش، می‌تواند تا ۱۰ بمب هسته‌ای بسازد.

نهادهای اطلاعاتی آمریکا ارزیابی کرده‌اند که ایران هنوز برنامه‌ای برای ساخت سلاح هسته‌ای را آغاز نکرده است، اما «اقداماتی انجام داده که در صورت انتخاب این مسیر، آن را در موقعیت بهتری برای تولید یک سلاح هسته‌ای قرار می‌دهد».

ایران اخیراً اعلام کرده که دیگر در هیچ نقطه‌ای از کشور به غنی‌سازی اورانیوم مشغول نیست؛ اقدامی که تلاشی برای ارسال این پیام به غرب تلقی می‌شود که تهران همچنان برای مذاکرات احتمالی بر سر برنامه اتمی خود به‌منظور کاهش تحریم‌ها آمادگی دارد. با این حال، در ماه‌های پس از جنگ ژوئن، گفت‌وگوهای معناداری صورت نگرفته است.

چرا روابط ایران و آمریکا تا این حد پرتنش است؟

ایران دهه‌ها پیش، در دوران حکومت محمدرضا شاه پهلوی، یکی از متحدان اصلی ایالات متحده در خاورمیانه بود. شاه تسلیحات نظامی آمریکایی خریداری می‌کرد و به تکنسین‌های سازمان سیا اجازه داده بود پایگاه‌های شنود مخفی برای رصد اتحاد جماهیر شوروی همسایه اداره کنند. سیا در سال ۱۹۵۳ کودتایی را سامان داد که به تحکیم قدرت شاه انجامید.

اما در ژانویه ۱۹۷۹، شاه که به‌طور لاعلاجی به سرطان مبتلا بود، در حالی ایران را ترک کرد که اعتراضات گسترده علیه حکومتش اوج گرفته بود. سپس انقلاب اسلامی به رهبری آیت‌الله روح‌الله خمینی روی داد و نظام دینی کنونی ایران را بنیان گذاشت.

در ادامه همان سال، دانشجویان دانشگاهی سفارت آمریکا در تهران را تسخیر کردند و با درخواست استرداد شاه، بحران گروگان‌گیری ۴۴۴روزه‌ای را رقم زدند که به قطع روابط دیپلماتیک میان ایران و آمریکا انجامید.

در جریان جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰، ایالات متحده از صدام حسین حمایت کرد. در همان دوره، آمریکا در قالب آنچه «جنگ نفتکش‌ها» خوانده می‌شود، حمله‌ای یک‌روزه انجام داد که توان دریایی ایران را فلج کرد و سپس یک هواپیمای مسافربری ایرانی را سرنگون ساخت؛ حادثه‌ای که ارتش آمریکا مدعی شد آن را با یک هواپیمای جنگی اشتباه گرفته بود.

روابط ایران و آمریکا در سال‌های پس از آن، میان دشمنی آشکار و دیپلماسی سرد در نوسان بوده است. این روابط با توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ به اوج رسید؛ توافقی که بر اساس آن ایران برنامه خود را به‌طور چشمگیری محدود کرد و در مقابل، تحریم‌ها لغو شد. اما دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸ به‌طور یک‌جانبه آمریکا را از این توافق خارج کرد؛ اقدامی که تنش‌ها در خاورمیانه را شعله‌ور ساخت و پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل، شدت بیشتری گرفت.