آن چه خود داشت / سه
یوسف عزیزی بنیطرف
جنوب جهان
پنج مدل فدرال از آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین
نظام فدرال اتیوپی
نظام فدرال اتیوپی یک مدل منحصربه فرد از فدرالیسم اتنیکی است که طبق قانون اساسی در سال ۱۹۹۵ برقرار شد. این سیستم بیش از ۸۰ گروه اتنیکی کشور را به رسمیت میشناسد و به آنها حق تعیین سرنوشت، از جمله امکان جدایی از کشور را اعطا میکند. اتیوپی به ۱۲ ایالت منطقهای تقسیم شده است که هر کدام از خود مختاری گستردهای در امور فرهنگی، زبانی و اداری برخوردارند. قانون اساسی به این مناطق اجازه میدهد دولتهای محلی، نیروهای پلیس و سیستمهای آموزشی خود را به زبان بومیشان تأسیس کنند.
اگرچه این رویکرد به حفظ فرهنگها و اداره محلی کمک کرده است، اما چالشهایی نیز به همراه داشته است. تأکید بر هویت اتنیکی گاهی منجر به رویههای تبعیضآمیز شده، جایی که جمعیتهای ‘بومی’ تلاش کردهاند جوامع ‘مهاجر’ را در مناطق خود به حاشیه برانند.
درگیریهای قومی و پویاییهای منطقهای کنونی
فدرالیسم اتنیکی اتیوپی در حال حاضر به دلیل چندین درگیری جاری تحت فشار قرار دارد:
۱) درگیری در منطقه آمهارا
در آوریل ۲۰۲۳، دولت اتیوپی طرحی را برای انحلال نیروهای ویژه منطقهای آغاز کرد، از جمله در منطقه آمهارا، تا نیروهای نظامی کشور را متمرکز کند. این اقدام با مقاومت جنبش ‘فانو’ مواجه شد؛ گروهی که قبلاً در جریان جنگ تیگرای از دولت حمایت کرده بود. فانو این تمرکزگرایی را خیانت دانست و یک شورش مسلحانه را آغاز کرد. جنبش فانو- به معنای پیکارگر آزادی – ادعا می کند که برای دفاع از منافع ملت آمهارا ، دومین گروه اتنیکی پرجمعیت اتیوپی، ایجاد شده است.
۲) درگیری در تیگرای
از نوامبر ۲۰۲۰ تا نوامبر ۲۰۲۲، اتیوپی درگیر جنگی ویرانگر در منطقه تیگرای بود که میان نیروهای دولتی فدرال و جبهه آزادیبخش خلق تیگرای (TPLF) رخ داد. این درگیری به فجایع گستردهای منجر شد، از جمله خشونتهای قومی، اعدامهای جمعی، و قحطی. گرچه در اواخر سال ۲۰۲۲ توافقنامه صلحی امضا شد، اما جنگ، زخمهای عمیقی برجای گذاشت و تنشهای قومی و چالشهای انسانی همچنان در این منطقه ادامه دارد.
۳) همهپرسی منطقهای در جنوب اتیوپی
در فوریه ۲۰۲۳، در منطقه ملتها، ملیتها و اقوام جنوب (SNNPR)، همهپرسیای برگزار شد تا مشخص شود که آیا چندین منطقه و شهرستانهای ویژه باید منطقهای جدید تشکیل دهند یا نه. اکثریت رأیدهندگان با این اقدام موافقت کردند که در نتیجه آن، منطقه جدیدی به نام «جنوب اتیوپی» در ژوئیه ۲۰۲۳ ایجاد شد. این اقدام بخشی از روند گستردهتری است که در آن گروههای اتنیکی خواهان خودمختاری بیشتر هستند و این موضوع، چالشهای موجود در مدیریت تنوع اتنیکی در اتیوپی را نشان میدهد.
پیامدهای گستردهتر
این درگیریها پیچیدگیهای فدرالیسم اتنیکی اتیوپی را برجسته میکنند. اگرچه این سیستم برای پذیرش تنوع قومی کشور طراحی شده، اما در عین حال موجب رقابت بین گروههای اتنیکی برای دستیابی به منابع و قدرت سیاسی شده است. تلاشهای دولت مرکزی برای اصلاح و تمرکز قدرت اغلب بهعنوان تهدیدی برای خودمختاری اتنیکی تلقی شده و منجر به مقاومت و درگیری شده است. خشونتهای مداوم، آوارگیها و بحرانهای انسانی کنونی بر ضرورت یک رویکرد حکمرانی فراگیرتر و عادلانهتر تأکید میکنند که توازن مناسبی بین حقوق اتنیکی و وحدت ملی برقرار سازد.
آیا همه هشتاد ملت و ملیت و خلق در اتیوپی حق جدایی دارند؟
طبق قانون اساسی، همه گروههای اتنیکی به رسمیت شناخته شده در اتیوپی (که در قانون اساسی با عنوان «ملتها، ملیتها و خلقها» شناخته میشوند) وشمارشان بیش از هشتاد گروه است، از حق تعیین سرنوشت، از جمله حق جدایی از فدراسیون اتیوپی برخوردارند.
این موضوع در ماده ۳۹ قانون اساسی سال ۱۹۹۵ اتیوپی تصریح شده است، که میگوید: “هر ملت، ملیت و خلق در اتیوپی حق تعیین سرنوشت، از جمله حق جدایی دارد.”
حق تعیین سرنوشت شامل موارد زیر است: ۱) حق حفظ زبان، فرهنگ و هویت خود ۲) حق تشکیل دولت منطقهای مستقل و ۳) حق جدایی از اتیوپی، پس از طی روند قانونی مشخصشده در قانون اساسی.
در واقع همهی گروههای اتنیکی در اتیوپی، از نظر قانونی، حق تعیین سرنوشت و حتی جدایی از فدراسیون را دارند. اما در عمل، گروههای بزرگتر و سازمانیافتهتر توانایی بیشتری برای اعمال این حق دارند. گروههای کوچکتر ممکن است از نفوذ سیاسی یا منابع لازم برای انجام این کار بهصورت مستقل برخوردار نباشند.
تعریف قانونی (ماده ۳۹ بند ۵ قانون اساسی):
“ملت، ملیت یا خلق” به گروهی از مردم اطلاق میشود که “از نظر فرهنگی اشتراکات قابل توجهی دارند، یا دارای آداب و رسوم مشابهی هستند، زبان آنها تا حد زیادی برای یکدیگر قابل درک است، به هویت مشترک یا مرتبطی باور دارند، و عمدتاً در قلمروی مشخص و بههمپیوسته سکونت دارند.”
این تعریف، سه واژهی ملت، ملیت، و خلق (یا قوم) را از نظر وضعیت قانونی برابر میداند و در متن قانون، هیچ سلسله مراتب یا تفاوت حقوقی بین این اصطلاحات وجود ندارد.
نحوهی کاربرد عملی این اصطلاحات:
▪️ملت (Nation): معمولاً برای اشاره به گروههای اتنیکی بزرگ، با نفوذ تاریخی، و دارای مرزهای سرزمینی مشخص بهکار میرود، مانند: ملل اورومو، آمهارا، وتیگرای.
این گروهها اغلب دارای هویت ملی قوی و قدرت سیاسی و کنترل سرزمینی قابلتوجهی هستند.
▪️ملیت (Nationality): معمولاً به گروههای اتنیکی کوچکتر، اما متمایز از نظر زبان، فرهنگ و منطقه جغرافیایی اشاره دارد.
برای مثال، گروههایی مانند سیداما، ولایتا، یا گوراجه ممکن است تحت این عنوان قرار گیرند.
▪️خلق یا قوم (People): اصطلاحی است عمومیتر و فراگیرتر که به جوامع اتنیکی کوچکتر اطلاق می شود؛ این گروهها گاهی فاقد خودمختاری سرزمینی مشخص یا نمایندگی سیاسی مؤثر هستند.
نیز این واژه میتواند بهعنوان جایگزینی خنثی و بیطرفانه برای دو اصطلاح «ملت» و «ملیت» در متون حقوقی یا سیاسی استفاده شود.
در عمل، تفاوت میان این سه اصطلاح سیاسی و اجتماعی است، نه حقوقی؛ زیرا قانون اساسی بین آنها تفاوت حقوقی قائل نمیشود.
بررسی تاریخی قانون اساسی ۱۹۹۵
در دوره دولت جبهه دموکراتیک انقلابی خلقهای اتیوپی (EPRDF)- که تا سال ۲۰۱۹ حکومت می کرد - قانون اساسی جدیدی مطرح شد که بر اساس آن، یک فدراسیون مبتنی بر اتنیک ( که به آن «فدرالیسم قومی» گفته میشود) شکل گرفت.
ماده ۳۹ یکی از بندهای انقلابی این قانون اساسی است، زیرا حق جدایی (انفصال) از فدراسیون را به هر ملت، ملیت و خلقی اعطا می کند.
در نتیجه، کشور به ایالتهایی با تعریف اتنیکی بازسازی شد؛ هر یک از این ایالتها دارای: الف) زبان رسمی خاص خود، ب) دولت محلی، و ج) قانون اساسی محلی است.
گروههای اتنيكی (ملتها، ملیتها و اقوام) در اتیوپی
کشور اتیوپی به طور رسمی بیش از ۸۰ گروه اتنیکی را به رسمیت میشناسد که در قانون اساسی با عنوان “ملتها، ملیتها و خلقها” از آنها یاد شده است. این گروهها از نظر جمعیت، زبان، فرهنگ و پراکندگی جغرافیایی تفاوتهای چشمگیری دارند.
گروههای عمده اتنیکی:
گروههایی مانند هادیا، کامباتا، آگاو و بسیاری دیگر نیز بخش باقیمانده جمعیت را تشکیل میدهند.
References for Ethiopia’s Ethnic, Linguistic, Religious, and Racial Composition
1. CIA World Factbook – Ethiopia
This source provides detailed demographic statistics, including ethnic group percentages, languages spoken, and religious affiliations.
2. Link Ethiopia – Facts and Figures
Offers insights into Ethiopia’s ethnic groups, languages, and religions, along with historical context and population data.
3. Cultural Atlas – Ethiopian Culture
Presents cultural dimensions, population statistics, and an overview of Ethiopia’s diverse ethnic and religious landscape.
4. Wikipedia – Ethiopia
Provides a comprehensive overview of Ethiopia’s history, culture, and demographics, including detailed sections on ethnic groups and religions.
5. Ethiopia – The World Factbook (2023)
Offers updated statistics on population, ethnic composition, and religious affiliations.
6. Ethiopia | World Factbook
Provides historical and current demographic information, including ethnic and religious distributions.
7. Ethiopia Ethnic Groups – Demographics
Offers a breakdown of ethnic groups and their percentages within the population.
8. Ethiopia’s Ethnic Federalism and Constitution
• 1995 Constitution of Ethiopia: Establishes the federal system and grants the right to self-determination, including secession, to all recognized nations, nationalities, and peoples in Ethiopia.
• Ethiopia Insight: Discusses the challenges and implications of Ethiopia’s ethnic federalism, including issues related to minority rights and ethnic competition.
9. Current Ethnic Conflicts and Regional Dynamics
1. Amhara Region Conflict
• AP News: Reports on the renewed conflict in the Amhara region, highlighting the role of the Fano militia and the impact on civilians. lemonde.fr+2apnews.com+2reuters.com+2
• Reuters: Provides details on the casualties and human rights concerns arising from the conflict in Amhara. reuters.com+1lemonde.fr+1
• BBC News: Explores the reasons behind the Amhara militia’s rebellion and the government’s response. bbc.co.uk
2. Tigray Conflict
• The New Yorker: Analyzes the Tigray conflict, its origins, and the humanitarian crisis resulting from the war.
• Al Jazeera: Summarizes key aspects of the peace agreement signed in November 2022 and its implications for Ethiopia’s federal system. aljazeera.com
3. Southern Ethiopia Region Referendum
• Wikipedia: Details the 2023 referendum in the Southern Nations, Nationalities, and Peoples’ Region, leading to the creation of the South Ethiopia Region.
• Bottom of Form
بخش نخست مقاله: آن چه خود داشت / یک
بخش دوم مقاله: آن چه خود داشت / دو