بررسی و معرفی سه کتاب جالب و جدید در نشریه گاردین و سپکتیتر
برگردان: علیمحمد طباطبایی
مقدمه مترجم: وقتی تاریخ نه با بانگِ شیپور، که با صدایِ برخوردِ بطریهایِ ودکا به پایان رسید. در صبحِ ۱۹ اوت ۱۹۹۱، جهان با خبری شوکهکننده از خواب برخاست: گروهی از مقاماتِ ارشدِ حزبِ کمونیست و کاگب، میخائیل گورباچف، رئیسجمهورِ اتحادِ جماهیرِ شوروی را در تعطیلاتِ تابستانیاش در کریمه بازداشت کرده و خود را «کمیتهٔ وضعِ اضطراری» نامیدهاند. سه روز بعد، این کودتا فروپاشید، شوروی نیز چهار ماه بعد از هم پاشید، و تاریخِ قرنِ بیستم، برایِ همیشه دگرگون شد. اما آنچه در این سه روزِ سرنوشتساز رخ داد، نه یک «انقلابِ برنامهریزیشده»، که یک «نمایشِ مضحکِ بوروکراتیک» بود؛ نمایشی که در آن، «توطئهگرانِ ترسو»، «رئیسجمهوریِ مست» و «بوریس یلتسینِ پرآشوب» نقشهایِ اصلی را بازی کردند و سرنوشتِ یک امپراتوریِ هستهای را با «بطریهایِ ودکا» و «کنفرانسهایِ مطبوعاتیِ لرزان» رقم زدند.
رابرت سرویس، برجستهترین مورخِ جهانِ انگلیسیزبان در زمینهٔ روسیهٔ قرنِ بیستم، در کتابِ تازهٔ خود، «کودتای اوت»، با نگاهی موشکافانه و روایتی گیرا، به بازسازیِ این «پایانِ پوچ» پرداخته است. او که پیشتر با زندگینامههایِ بینظیرِ خود از لنین، استالین و تروتسکی، پیچیدگیهایِ نظامِ شوروی را برایِ خوانندهٔ غربی قابلِ فهم ساخته بود، اکنون به سراغِ «لحظهٔ مرگِ» آن نظام رفته است؛ لحظهای که در آن، «ایدئولوژی» جایِ خود را به «هرجومرج»، «بوروکراسی» به «دسیسههایِ کودکانه»، و «تاریخِ بزرگ» به «کمدیِ تلخ» داد.
این مقالهٔ گاردین، به قلمِ جان سیمپسون، خبرنگارِ باسابقهٔ بیبیسی که خود در جریانِ کودتا در مسکو حضور داشت، نه فقط معرفیِ کتابِ سرویس، که روایتی دستِ اول از «پوچیِ» حاکم بر آن روزهاست. سیمپسون با لحنی طنزآمیز و واقعگرایانه، ما را به پشتِ صحنهٔ کودتا میبرد: جایی که «گنادییانایف»، رئیسجمهورِ موقت، در کنفرانسِ مطبوعاتیِ روزِ اول، با دستانی لرزان و چشمانی مست، نمادِ «سستیِ» نظامی میشود که حتی برایِیک کودتا نیز «انضباطِ» کافی ندارد. در سویِ مقابل، «بوریس یلتسین» با سوارشدن بر تانک و سخنرانیِ آتشینِ خود، به نمادِ «مقاومتِ دموکراتیک» تبدیل میشود، اما سیمپسون از پشتِ پرده، تصویری دیگر از او به ما نشان میدهد: مردی که در دفترِ کارش، با بطریهایِ خالیِ ودکا بر زمین افتاده بود و تنها با همکاری مشاوران زرنگش، بهعنوانِ «قهرمانِ آزادی» معرفی گردید.
کودتایِ اوت ۱۹۹۱، اگرچه بهظاهر یک «رُخدادِ تاریخی» بود، اما در واقع، «آینهای» بود که «شکنندگیِ» تمامِ نظامهایِ اقتدارگرا را به تصویر کشید. نظامی که با «ترس» و «ایدئولوژی» ساخته شده بود، با «ترسِ بیشتر» و «بیایدئولوژی» فروپاشید. درسِ بزرگِ این رویداد، این است که «هیچ امپراتوری، بدونِ «مشروعیتِ درونی» و «وفاداریِ نخبگان»، نمیتواند دوام بیاورد؛ و هنگامی که «نخبگانِ نظام» خود به «کارآمدیِ» آن باور نداشته باشند، حتی «بزرگترین قدرتِ نظامیِ جهان» نیز میتواند در عرضِ سه روز، به «مشتی خاکستر» تبدیل شود.
مقالهٔ «کودتای اوت» نه فقط یک «مرورِ تاریخی»، که یک «هشدارِ اخلاقی» برایِ تمامِ نظامهایِ سیاسیِ است که «مشروعیتِ خود را از دست دادهاند و با «زور» و «ترس» به بقا ادامه میدهند. سرویس و سیمپسون، با نگاهی واقعگرا و در عینِ حالِ تلخآمیز، به ما یادآوری میکنند که «تاریخ، همیشه از «ضعف» و «پوچی» قدرتهایِ بزرگ، شگفتزده میشود» و «نظامی که «معنا» و «چشمانداز» خود را از دست بدهد، محکوم به «نابودیِ مضحک» است.»

کتاب اول:
نگاهی به کتاب «کودتای اوت» اثر جدیدی از رابرت سرویس
جان سیمپسون / دوشنبه ۳ اوت ۲۰۲۶
«کودتای اوت» به روایت رابرت سرویس – مروری بر فروپاشیِ مستآلودِ اتحادِ جماهیرِ شوروی .این روایتِ درخشان از تلاشهایِ کادرهای با سابقه حزب کمونیست برایِ بازپسگیریِ قدرت، پوچیِ و زوال آن حکومت را بهزیبایی به تصویر میکشد.
حکومتِ مارکسیست- لنینیستی در روسیه ۷۴ سال به طول انجامید و در اوت ۱۹۹۱، در عرضِ تنها سه روز، عملاً فروپاشید: نشانهای روشن از اینکه چقدر آن رژیم سست و توخالی شده بود. در دورهٔ پس از آن، روسیه دموکراسیِ پارلمانی و سرمایهداریِ ناب را مورد آزمایش قرار داد، اما سپس به استبداد بازگشت. اکنون، این کشور زیرِ بارِ جنگی کاملاً غیرضروری علیهِ همسایه و مستعمرهٔ سابقِ خود، اوکراین، دستوپنجه نرم میکند.
چرا نظامِ لنین، استالین، خروشچف و برژنف اینقدر سریع و بدونِ جنگ و گریز ناپدید شد؟ زیرا رژیمها در روسیه اینگونه سقوط میکنند: به تزاریسم در ۱۹۱۷ نگاه کنید. (این اتفاق تقریباً در ژوئن ۲۰۲۳ دوباره رخ داد، زمانی که ارتشِ یوگنی پریگوژین (Yevgeny Prigozhin)، فرماندهٔ شبهنظامی، تا حد زیادی بدونِ مقاومت به سمتِ مسکو به راه افتاد؛ ولادیمیر پوتین ممکن بود به سرنوشتِ نیکلای دوم دچار شود، اگر وعدههایِ نسبتاً کلانی به پریگوژین نمیداد و سپس، آن گونه که ادعا میشود، دو ماه بعد او را در هوا منفجر نمیکرد.)
میخائیل گورباچف در سال ۱۹۸۵ با هدفِ نجاتِ اتحادِ جماهیرِ شوروی به قدرت رسید. اما در عوض، او مرگِ آن رژیم را نظاره کرد. او مردی جذاب و شریف بود، اما هیچچشماندازی نداشت، و دو دارویی که به بالینِ بیمار آورد، «پرسترویکا» (بازسازی) و «گلاسنوست» (آشکارسازی) کاملاً بیاثر از آب درآمدند. کودتایِ کوتاهِ اوت ۱۹۹۱ علیهِ او، به رهبریِ ولادیمیر کریوچکوف (Vladimir Kryuchkov)، رئیسِ کاگب، واکنشی از رویِ عادتِ یک دستگاهِ بوروکراتیک بود که میدانست اوضاع دارد اشتباه پیش میرود، اما مطلقاً هیچنمیدانست که چه باید بکند. این کودتا بهسرعت شکست خورد و گورباچف در عرضِ چند روز به میزِ کارِ خود بازگشت، اما کودتا او را بهطرزِ مهلکی تضعیف کرده بود. چهار ماه بعد، در پایانِ سال ۱۹۹۱، او توسطِ آن مردِ خشن، بسیار بیرحم و دائمالخمر، یعنی بوریس یلتسین، از قدرت بیرون رانده شد.

رابرت سرویس، نویسندهٔ کتاب «کودتای اوت» (The August Coup)، برجستهترین مورخِ جهانِ انگلیسیزبان در زمینهٔ روسیهٔ قرنِ بیستم و بلشویسم است. زندگینامههایِ او از سه رهبرِ بزرگِ شوروی، لنین، استالین و تروتسکی، حتی در آن حوزهٔ شلوغِ رقابتی، برجسته و بینظیرند. سرویس در نوشتنِ دربارهٔ مرگِ نظامی که این نابغهها و هیولاها به ایجادِ آن کمک کردند، تسلطی قابلتوجه بر منابعِ عظیم به نمایش گذاشته و سبکی نوشتاریِ بهطرزِ لذتبخشی روشن دارد که حتی پیچیدگیهایِ بوروکراسیِ شوروی را نیز قابلِ فهم میسازد. در مقایسه با سوژههایِ پیشینِ او، داستانِ کودتا علیهِ گورباچف و فروپاشیِ اتحادِ جماهیرِ شوروی نسبتاً سادهتر است؛ اما سرویس خواننده را با سهولت و ظرافتی مثالزدنی در میانِ هرجومرجِ نظامِ در حالِ فروپاشی و دسیسههایِ رهبرانِ کودتا راهنمایی میکند.
پس از سقوطِ دیوارِ برلین در نوامبر ۱۹۸۹ و از دسترفتنِ دولتهایِ دستنشانده شوروی در اروپایِ شرقی و مرکزی، اتحادِ جماهیرِ شوروی در حالِ از همپاشیدن بود و گورباچف بهعنوانِ رئیسجمهورِ آن، در حالِ از دستدادنِ قدرت و نفوذ. هیچکس نمیدانست که چند جمهوریِ شوروی از آن جدا خواهند شد، و برنامهٔ گورباچف برایِ ادارهٔ باقیماندهٔ اتحادیه، بهشدت موردِ مناقشه بود. یلتسین، رئیسجمهورِ «جمهوریِ روسیه» – بزرگترین، ثروتمندترین و مؤثرترین بخشِ اتحادیهٔ قدیمی – بود. این دو مرد درگیرِ رقابتی خشمگین بودند. رهبرانِ کودتا از هیچکدام حمایت نمیکردند: آنها میخواستند به نظامی بازگردند که قدرتِ شوروی را تا حدِ ممکن احیا کند. تصورِ رایج در آن زمان این بود که کاگب برایِ حفاظت از منافعِ خود، رهبریِ کودتا را بر عهده گرفته است، اما سرویس نشان میدهد که کریوچکوف، رئیسِ کاگب، بسیار بیشتر از فروپاشیِ کلیِ نظامِ شوروی نگران بود. و بههرحال، بسیاری از افسرانِ کاگب از پیوستن به کودتا خودداری کردند.
من خوششانس بودم که در آن روزهایِ استثنایی در مسکو حضور داشتم. سرویس، پوچیِ این رویداد را بهزیبایی به تصویر میکشد. رهبرانِ کودتا تقریباً بلافاصله ایمانِ خود را به آنچه انجام میدادند از دست دادند و بسیاری از آنها اصلاً ایمانِ چندانی نداشتند. آنها با یکدیگر جرّوبحث کردند، به یکدیگر خیانت کردند، یا در اثرِ ترس یا بیحالی فلج شدند. بیشترِ افرادِ درگیر، شرحی از آنچه رخ داده بر جای گذاشتهاند، بنابراین منابعِ موجود برایِ سرویس بهطورِ استثنایی غنی بودند. او توصیفی گویا از کنفرانسِ مطبوعاتیِ سرنوشتسازی ارائه میدهد که توطئهگران در ساعت ۵ بعد از ظهرِ روزِ اولِ کودتا برگزار کردند. رئیسجمهورِ موقت، گنادی یانایف (Gennady Yanayev)، ظاهراً مسئول بود، اما او یک روزِ کامل را پیوسته مشروب خورده بود و دستانش بهوضوح میلرزید. این کنفرانسِ مطبوعاتی بهطورِ زنده از تلویزیونِ دولتی پخش شد، بنابراین همه میتوانستند حالِ او را ببینند. پس از آن، شکست قطعی بود.

با این حال، دلیلِ اصلیِ شکستِ این کودتا این بود که توطئهگران نتوانستند یلتسین را دستگیر کنند. بهدستآوردنِ گورباچف در اقامتگاهِ مجللِ او، «زاریا» (Zarya) در ساحلِ کریمه، جایی که با همسرش رایسا و دخترشان در تعطیلات به سر میبرد، بهسادگی امکانپذیر بود؛ اما یلتسین آزاد باقی ماند و از مقرِ مسکوِ جمهوریِ روسیه، که به «خانهٔ سفید» معروف بود، استفاده میکرد. شاید انتظار داشته باشید که توطئهگرانِ کمونیست در قطعِ ارتباطات و تصرفِ رسانهها مهارت داشته باشند، اما هیچکس جلویِ تماسهایِ تلفنیِ یلتسین با متحدان و دوستانش در سراسرِ روسیه و جهان را نگرفت. آنها همچنین سعی نکردند جلویِ سخنرانیِ معروفِ او را از بالایِیک تانک در مقابلِ خانهٔ سفید بگیرند، که در آن، کودتا را محکوم کرد و قولِ حمایت از دموکراسی را داد. این سخنرانیِ خوبی بود و پوششِ تلویزیونیِ آن در سراسرِ جهان دیده شد. باز هم، هیچکس دکمهها را نکشید. روزنامهنگارانی مانندِ من توانستند در طولِ کودتا بهطورِ زنده گزارش دهند. یلتسین در داخلِ خانهٔ سفید ماند که عمدتاً توسطِ جمعیتِ کوچکی از تظاهرکنندگانِ غیرمسلح محافظت میشد که تعدادشان با گذشتِ شبِ اول و بارش باران، کاهش یافت.

با این حال، یلتسین از همان نقاطِ ضعفی رنج میبرد که بسیاری از توطئهگران. در سرسرایِ خانهٔ سفید، التماس کردم که اجازه دهند به دفترِ او بروم و با او مصاحبه کنم، اما به من گفتند که او بیش از حد مشغولِ صحبت با رهبرانِ جهان و سازماندهیِ مخالفان است. بعداً، ادوارد شواردنادزه (Eduard Shevardnadze)، وزیرِ امورِ خارجهٔ پیشینِ شوروی، به دیدارِ او آمد. وقتی یک ساعت بعد از ساختمان بیرون آمد، اعلام کرد که یلتسین به او گفته است که «تا آخرین قطرهٔ خونِ خود از آزادیِ روسیه دفاع خواهد کرد». حرفهایِ پرغروری بود. سه سال بعد، با شواردنادزه دربارهٔ همهٔ اینها به یادگاری پرداختم. او خندید. «وقتی واردِ دفترِ یلتسین شدم، او روی زمین غش کرده بود و چند بطریِ خالیِ ودکا کنارش بود.» اما آن حرفِ «دفاع تا آخرین قطرهٔ خون» چطور؟ «به نظرِ شما اگر بیرون میآمدم و به شما میگفتم که نمیتوانم با یلتسین صحبت کنم چون او کاملاً مست است، چه اتفاقی میافتاد؟»

چنین بود هرجومرج و پوچیِ پیرامونِ مرگِ اتحادِ جماهیرِ شوروی. در روزهایِ پس از آن، هیچکس نمیدانست که اختیارِ واقعی در دستِ کیست. فیلمبردارِ مشهورِ شجاع و کارآفرین، روری پک (Rory Peck)، و من، به مقرِ کاگب، «لوبیانکا» (Lubyanka) یورش بردیم و در دفترِ خودِ کریوچکوف فیلمبرداری کردیم. پس از آن، حتی در میانِ پروندههایِ فوقمحرمانهٔ کاگب نیز فیلمبرداری کردیم. روزِ بعد، روری پیشنهاد داد که محتویاتِ موزهٔ مرکزیِ انقلاب را به مبلغِ یک میلیون دلار بخرد. تنها این واقعیت که مقامِ مسئول نتوانست بانکی را پیدا کند که حاضر به پذیرشِ آن همه پول نقد باشد، مانع از انجامِ معامله شد. ما تمایل داریم که جزئیاتِ این رویدادِ محوری را فراموش کنیم. شاید تاریخِ پرآشوبِ روسیه از سال ۱۹۹۱ آنها را از خاطرِ ما پاک کرده است. اکنون، رابرت سرویس با درکِ عظیمِ خود از تاریخِ شوروی، به وظیفهٔ ثبتِ پایانِ آن بهطرزِ پوچ پرداخته است: نه با صدایِ انفجار، بلکه با صدایِ برخوردِ بطریهایِ ودکا.

* جان سیمپسون، سردبیرِ امورِ جهانیِ بیبیسی است. برنامهٔ او، «Unspun World» (جهان بدون روایت سازی و آن گونه که هست)، در ماه سپتامبر به شبکهٔ دو بیبیسی بازمیگردد. کتاب: «کودتای اوت: نابودیِ اتحادِ جماهیرِ شوروی و ساختِ روسیهٔ نوین،۱۹۸۵-۱۹۹۱» نوشتهٔ رابرت سرویس، توسطِ انتشاراتِ پیکادور (۳۰ پوند) منتشر شده است.

کتاب دوم:
مردی که فیزیک را جذاب کرد
استیون پول
هاوکینگ: زندگی و کار او
نوشتهٔ گراهام فارمِلو
جان موری، ۳۰ پوند، ۶۰۸ صفحه
مقدمه مترجم: استیون هاوکینگ، نامی که برای میلیونها نفر در سراسر جهان با تصویر مردی در صندلی چرخدار و صدای رایانهای و کتابی به نام تاریخچهٔ زمان گره خورده است، یکی از مشهورترین دانشمندان سدهٔ بیستم بود. اما شهرت با عظمت علمی یکی نیست، و این دقیقاً نقطهٔ عزیمت نقد استیون پول بر زندگینامهٔ تازهٔ هاوکینگ، نوشتهٔ گراهام فارمِلو، است. نویسنده با صراحتی بیتعارف میپرسد: آیا هاوکینگ نابغهای علمی در حد تاریخ جهان بود؟ نه. آیا همکاری دقیق و دانشگاهی با دیگران داشت؟ او هم نه. اما آیا آدم خوبی بود؟ این بستگی دارد از چه کسی بپرسید.
این نقد، که در واقع مروری است بر کتابی ۶۰۸ صفحهای، خواننده را به سفری در زندگی هاوکینگ میبرد: از کودکیاش در سنت آلبانز و سالهای کارشناسی در آکسفورد که به گفتهٔ استیون پول با «مشروب و نمرهٔ عالیِ با زحمت» گذشت، تا همکاریاش با راجر پنروز در میانهٔ دههٔ ۱۹۶۰ و شکلگیری «قضایای تکینگی پنروز- هاوکینگ» که او را به ستارهٔ پژوهش گرانش بدل کرد. و از آنجا تا کشف «تابش هاوکینگ» در میانهٔ دههٔ ۱۹۷۰ — دستاوردی که به گفتهٔ پول «یک ضربهٔ علمی درخشان بود، اما در محدودهٔ نظریهٔ موجود به دست آمد» — و سپس دههها سفر جهانی، دیدار با پاپها و رئیسجمهورها، حضور در پیشتازان فضا، و تبدیل شدن به «گوروی جهانی».
اما این نقد فقط ستایش نیست؛ پول از جنبههای ناخوشایند شخصیت هاوکینگ نیز پرده برمیدارد: دزدیدن ایدهٔ «قضیهٔ مساحت» از پنروز و نسبت دادن آن به خود؛ سوءاستفاده از همکاران جوان برای محاسبات؛ نگرشی «نسبتاً چندشآور» به زنان؛ و کوشش برای اخراج دانشجوی دکتریایکه جسارت کرده بود ایدهای از او را به چالش بکشد. پول اینها را در کنار نکتهای ظریف میگذارد: هاوکینگ خودش همیشه هر پیشنهادی را که او را همتراز اینشتین یا نیوتن بداند، به باد تمسخر میگرفت. و این، تصویری پیچیده از مردی میسازد که هم نابغه بود و هم خودشیفته؛ هم الهامبخش بود و هم خودمحور.
نویسنده در پایان، جمعبندی فارمِلو را «عاقلانه سنجیده» میداند: هاوکینگ «نخستین فیزیکدانی بود که با موفقیت از اصول کوانتومی برای بهبود فهم ما از گرانش بهره برد»، اما در همان حال «خودشیفتهای عمیق» بود که «بهندرت در ملأعام اعتبار چندانی به همتایان بسیار موفق خود در فیزیک نظری میداد». و شاید مهمترین میراث او نه یک نظریهٔ علمی، بلکه کمکی باشد که به «جذاب کردن فیزیک بنیادی» کرد — و کتاب تاریخچهٔ زمان که به گفتهٔ پول «ممکن است چندان خوب نبوده باشد»، اما میلیونها نفر را به پرسشهای بزرگ علم علاقهمند کرد.
این نقد، دعوتی است به خواندن زندگی هاوکینگ نه بهعنوان روایتی از یک قدیس، بلکه بهعنوان داستانی از یک انسان پیچیده — با نبوغ و خودشیفتگی، با کشف و دزدی ایده، با الهامبخشی و خودمحوری. و پرسشی که در برابر خواننده میگذارد، پرسشی است که هر کسی که به رابطهٔ نبوغ و اخلاق میاندیشد، با آن روبروست: آیا میتوان دانشمندی بزرگ بود و در همان حال، انسانی نهچندان بزرگ؟ و آیا میراث علمی، میتواند خودشیفتگی و رفتار ناشایست را توجیه کند؟

آیا استیون هاوکینگ نابغهای علمی در حد تاریخ جهان بود؟ نه. آیا با این حال همکاری دقیق و دانشگاهی با دیگران داشت؟ پاسخ باز هم منفی است. اما آیا اساساً آدم خوبی بود؟ خب، این هم مثل همیشه بستگی دارد از چه کسی بپرسی. جایی از خواهرش مری (Mary) نقل شده که او را «یکی از خودمحورترین افرادی که تا به حال دیدهام» خوانده است. اما دوستش کیپ ثورن (Kip Thorne)، فیزیکدان برندهٔ نوبل، او را بسیار مهربان به یاد میآورد. هاوکینگ زندگی عاطفی پیچیدهای داشت، مطمئناً، اما زندگیاش از بسیاری جهات دیگر هم پیچیده بود. این زندگینامهٔ بسیار عالی که به تازگی منتشر شده است، که خانواده تأییدش کردهاند، شرح قطعی آن خواهد بود.
گراهام فارمِلو (Graham Farmelo) نویسنده کتاب خودش فیزیکدان دانشگاه کمبریج است، و توضیحاتش از مسائل علمیای که هاوکینگ و همعصرانش با آنها دستوپنجه نرم میکردند بهطرز زیبایی روشن است.
پس از شرحی مفصل از کودکی هاوکینگ (مدرسهٔ سنت آلبانز، باهوش اما بیدقت) و سالهای کارشناسی در آکسفورد (از مشروب لذت میبرد، با زحمت نمرهٔ عالی گرفت)، داستان واقعی علمی در میانهٔ دههٔ ۱۹۶۰ آغاز میشود. آن زمان بود که هاوکینگ، بهعنوان دانشجوی دکتری که تازه تشخیص بیماری نورون حرکتی (motor neurone syndrome) گرفته بود، با راجر پنروز (Roger Penrose) آشنا شد؛ مردی که 11 سال از او بزرگتر و یک فیزیکدان مشهور انگلیسی بود که بر سرنوشت ستارگان فروپاشنده تحت نسبیت عام کار میکرد. بر پایهٔ قضیهٔ تازهٔ پنروز، آنها باید به یک «تکینگی» (singularity) فروبپاشند [تکینگی یعنی وضعیتی که در آن کمیت هایی مانند چگالی یا خمیدگی فضا- زمان به مقادیر نامتناهی میل می کنند و نظریه های فیزیکی موجود دیگر قادر به توصیف دقیق آن نیستند. م ] — یا آنچه بعدها بهعنوان سیاهچاله (black hole) شناخته شد. هاوکینگ با استفاده از رویکرد پنروز، بهنوبهٔ خود پیشنهاد کرد که خودِ جهان باید از چنین تکینگیای منفجر شده باشد، یعنی در آنچه امروز انفجار بزرگ مینامیم. این دو مرد بر روی آنچه بهعنوان قضایای تکینگی پنروز- هاوکینگ شناخته شد همکاری کردند و هاوکینگ اکنون ستارهٔ پژوهش گرانش بود.
با این حال، همان همکاری جنبهٔ ناخوشایند دانشمند جوان را نیز آشکار میکند: چند سال بعد، او عملاً نتیجهٔ تازهای را که پنروز به او گفته بود — «قضیهٔ مساحت» سیاهچالهها — دزدید و از آن پس تظاهر کرد که از خودش بوده است. اعتبار گرفتن برای ایدههای دیگران به الگویی بدل شد. چنانکه فارمِلو مینویسد، بهزودی برای همه روشن شد که «برای رقبای استیون این کار عاقلانهای نبود چنانچه ایدهٔ بالقوه نیرومند تازهای را پیش از آنکه علناً به نام خود ثبت کنند با او در میان میگذاشتند».
هاوکینگ بیشتر به خاطر نشان دادن این امر در میانهٔ دههٔ ۱۹۷۰ مشهور شد که سیاهچالهها — که کشش گرانشیشان چنان نیرومند است که حتی نور هم نمیتواند از آن بگریزد — با این حال باید تابش کنند، و آن هم به دلایل ظریف مکانیک کوانتومی. این به آن معناست که آنها با گذشت زمان بهآرامی تبخیر میشوند، چون یک گودال آب، و سرانجام منفجر میشوند، اما نه چون یک گودال آب. این ایده پیشتر توسط پژوهشگران دیگر مطرح شده بود و خود هاوکینگ آن را رد کرده بود، اما محاسبهٔ او آن را بهطور قاطع اثبات کرد و از آن پس به نام «تابش هاوکینگ» (Hawking radiation) شناخته شد.
با این حال، این دستاورد کمتر از نیمهٔ کتاب را پر میکند، و پس از آن در محتوای کتاب موضوعات علمی دیگر هیچ سهم عمدهای ندارند. مطابق با آنچه در ادامه کتاب آمده هاوکینگ در عوض سفری به ظاهر بیپایان جهانی را آغاز کرد، با پاپها، رئیسجمهورها و خاندان سلطنتی دیدار کرد، در پیشتازان فضا (Star Trek) ظاهر شد و سوار هواپیمای بیجاذبه (zero-G plane) شد و به یک مرشد و پیشوای جهانی و نویسندهٔ کتابهای علمی عامهپسندی بدل شد که ظاهرا خواننده چندانی هم ندارند (و البته کتاب هایی که با کمک فراوان از نویسندگان پشت پرده ای که نامی از آنها برده نمی شود نوشته شده اند).
از این نظر، خاطرات دلگیر فرانک، پدر هاوکینگ که پژوهشگر پزشکی بود، درست از آب درمیآید: فرانک در ۱۹۷۵ دربارهٔ پسرش نوشت: «اگر ده سال دیگر دوام بیاورد، ممکن است در جهان علم به افسانه بدل شود — تا حدی به خاطر مغزش و تا حدی به خاطر ناتوانیاش.» هاوکینگ دههها نماد آشکار پیروزی ذهن بر جسم صرف بود — هرچند، به گفتهٔ خودش، احتمالاً اگر بیماری پیشروندهاش نبود، نظریهپرداز چنان چشمگیری نمیشد. او دانشجوی نسبتاً بیاعتنایی بود، اما بیماری به او دلیلی برای تمرکز داد.
از اینجا به بعد، میبینیم که هاوکینگ با نظریهٔ تورم (inflation theory) و بعدها نظریهٔ ریسمان (string theory) ور میرود، شمار زیادی همکار جوان را وامیدارد کارهای محاسباتی سنگین را برایش انجام دهند، و نگرشی نسبتاً چندشآور به زنان نشان میدهد. (ایان مککلن یک بار دید که هاوکینگ۷۰ ساله از صفحهٔ رایانهاش استفاده کرد تا از «زنی جوان با اندام چشمگیر» بپرسد: «آیا ازدواج کردهاید؟») هنگامی که توانایی سخن گفتن را از دست میدهد، مبدل صوتی مشهور برایش اختراع میشود. اما او هرگز توانایی زیر گرفتن عمدی پاهای مردم با صندلی چرخدارش را از دست نمیدهد. بهشکلی نابخشودنی، هاوکینگ یک بار کوشید دانشجوی دکتریای را به دلیل اینکه جسارت کرده بود یکی از ایدههایش را به چالش بکشد، از کمبریج اخراج کند.
در این میان، ازدواج او با همسر اولش، جین (Jane) — که در ماه عسلشان او را وادار کرده بود که پایاننامهٔ دکتریاش را تایپ کند — از هم پاشیده بود. او عاشق مردی دیگر شد، در حالی که هاوکینگ عاشق یکی از پرستارانش شد؛ پرستاری که بعدها با او ازدواج کرد و دیگران او را به خشونت علیه هاوکینگ متهم کردند. همهٔ این ماجراها نسبتاً مبتذل و افسردهکنندهاند، پس بازگشت به کنفرانسهای فیزیک و آموختن کمی بیشتر دربارهٔ درگیری حاشیهای هاوکینگ با کشفهای مربوط به تابش زمینهٔ میکروموج کیهانی (Cosmic Microwave) و از این قبیل، مایهٔ آسودگی است. اما باید توصیفهای بهطرز غیرضروری پر زرق و برقی را تحمل کنیم که ظاهراً در هر مراسم جایزه و شام تجملیای که هاوکینگ در طول دههها به آن دعوت شده بود به اجرا در می آمد. هاوکینگ دستکم یک لطیفهٔ خوب گفت، که در جشن بزرگداشت کیپ ثورن (Kip Thorne) بود: «این سخنرانی دربارهٔ سفر در زمان است، که کیپ هرچه سنش بالاتر می رود، بیشتر به آن علاقه پیدا می کند. آیا این تصادفی است؟» [یعنی ثورن بدش نمی آید که وقتی دارد پیر تر می شود به گذشته و جوانی خود برگردد. م]
پس میراث هاوکینگ در واقع چه بود؟ اثبات تابش سیاهچالهها از سوی او یک ضربهٔ علمی بسیار درخشان بود، اما ر چه بود در محدودهٔ نظریهٔ موجود به دست آمده بود. از نکات مثبت هاوکینگ این بود که همیشه هر پیشنهادی را که او را همتراز اینشتین یا نیوتن بهعنوان فیزیکدان میدانست، به باد تمسخر میگرفت؛ میتوان افراد بسیاری با جایگاه بالاتر را نیز افزود، مانند جیمز کلرک ماکسول، نیلز بور، اروین شرودینگر و خود پنروز. هاوکینگ یک بار به پیتر هیگز گفت که بوزون هیگز (Higgs boson) هرگز کشف نخواهد شد. هیگز به او گفت که «چرند محض» میگوید. بوزون هیگز در زمان مقتضی در سرن (Cern) کشف شد و به نامگذارش جایزهٔ نوبل داد، افتخاری که هاوکینگ همیشه از نیافتنش آزرده بود. البته اگر زنده مانده بود تا نخستین مشاهدهٔ قطعی یک سیاهچاله در ۲۰۱۹ را ببیند ممکن بود آن را گرفته باشد،: یک سال بعد، پنروز جایزهاش را گرفت.
با این حال، باید به هاوکینگ اعتبار داد که به راهاندازی رونق بزرگ علم عامهپسند پس از انتشار تاریخچهٔ مختصر زمان (A Brief History of Time) در ۱۹۸۸یاری رساند. (فارمِلو خاطرنشان میکند که هاوکینگ در ابتدا قصد داشت آن را از انفجار بزرگ تا سیاهچالهها: تاریخچهٔ مختصر زمان بنامد. چرخش درخشان به «مختصر»، با ارتقای زیرعنوان به عنوان، که الهامبخش بسیاری از مقلدان بعدی شد، ایدهٔ پیتر گوتساردی (Peter Guzzardi)، ویراستار او در بانتم، بود.) خود کتاب ممکن است چندان خوب نبوده باشد، اما هاوکینگ برای بسیاری یک سخنران الهامبخش بود. او بهشکلی (البته نه چندان بیمنطق) پیشنهادکرد که به مردم کمک کرده است احساس کنند «از پرسشهای بزرگ بیرون گذاشته نشدهاند».
جمعبندی فارمِلو از کارنامه شخص مورد بحث، به طرز سنجیده و خردمندانه متعادل به نظر می رسد. هاوکینگ «نخستین فیزیکدانی بود که با موفقیت از اصول کوانتومی برای بهبود فهم ما از گرانش بهره برد» و پیشبینیهای دیگری نیز کرد — برای نمونه دربارهٔ سیاهچالههای «اولیه» که در آغاز جهان پدید آمدند — که ممکن است در آینده هنوز درست از آب درآیند. متأسفانه این نیز درست است که هاوکینگ خودشیفتهای عمیق بود که «بهندرت در ملأعام اعتبار چندانی به همتایان بسیار موفق خود در فیزیک نظری میداد». از سوی دیگر، او «چهرهای برجسته در ترویج علم بود و بیش از هر کس دیگری در نسل خود برای جذاب کردن فیزیک بنیادی تلاش نمود».
خواندن این کتاب در عصری که در آن جذابیت یعنی کسب میلیاردها دلار از سیل هوش مصنوعیِ آشغال، آدم را برای آنچه ممکن است عصری از دست رفته باشد، دلتنگ میکند.
اسپکتیتور | ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ | http://www.spectator.com
Steven Poole
Hawking: His Life and Work
by Graham Farmelo
John Murray, £30, pp. 608
the spectator | 14 november 2026 | http://www.spectator.com

کتاب سوم:
ایلومیناتی: تاریخ یک نظریهٔ توطئه
ریچارد واکر
نوشتهٔ مایکل تیلور
بادلی هد، ۲۵ پوند، ۴۴۸ صفحه
مقدمه مترجم: در سالِ ۱۷۷۶، در شهرِ دانشگاهیِ اینگولشتات در باواریا، استادی نسبتاً ناراضی به نام آدام وایسهائوپت انجمنی سری را بنیان گذاشت که قرار بود «عقل» را جایگزین «حقیقتِ وحیانی» کند و در برابرِ اقتدارِ بلامنازعِ یسوعیان بایستد. این انجمن، «ایلومیناتی» نام گرفت – و قرار بود سرنوشتی داشته باشد که هیچیک از بنیانگذارانش، حتی در خواب هم نمیدیدند. زیرا در عرضِ چند دهه، این انجمنِ کوچک و بهطرزِ عجیبی بیکفایت، به یکی از ماندگارترین و جهانشمولترین نظریههایِ توطئه در تاریخ تبدیل شد: نیرویی پنهان که گفته میشود انقلابِ فرانسه را طراحی کرد، انقلابِ بلشویکی را سازمان داد، جنگها را به راه انداخت، و امروز نیز – بهقولِ نظرسنجیها – نزدیک به نیمی از آمریکاییها معتقدند گروهی «ایلومیناتیوار» جهان را در پشتِ پرده اداره میکند.
مایکل تیلور در کتابِ خود با عنوان «ایلومیناتی: تاریخ یک نظریهٔ توطئه»، این پدیدهٔ شگفتانگیز را با نگاهی دقیق، انتقادی و در عینِ حال طنزآمیز میکاود. او نشان میدهد که ایلومیناتیِ واقعی – همان انجمنِ دههٔ ۱۷۷۶ تا ۱۷۸۶ – نه یک سازمانِ مخوفِ جهانی، بلکه یک نمایشِ کمدیِ سازمانی بود: اعضایی که بهجای نقشهکشی، دربارهٔ «زیباییِ ظاهریِ» نامزدها و «تواناییشان در ساختنِ جعبههایِ مقواییِ کوچک» بحث میکردند؛ رهبری که گاهی خود را «ژنرال» و گاهی «پادشاه» میخواند؛ و اسنادی که در بحرانیترین لحظات گم میشدند. وایسهائوپت، بهقولِ تیلور، «استعدادی براییافتنِ مرید داشت و استعدادی برابر برای تبدیلِ دوستان به دشمنان».
ایلومیناتی (Illuminati) — اگر معنای آن را نمیدانستید — اعضای یک انجمن سری باواریایی بودند که نخستین بار در اواخر سدهٔ هجدهم گرد هم آمدند. گفته میشد مأموریتشان برانداختن دین مستقر، «سرنگونی هر تخت پادشاهی» و سرانجام تسلط بر شیوهٔ ادارهٔ کل جهان بود.
آنان در این پروژه بهطرز چشمگیری موفق بودهاند. پس از کارگردانی انقلاب فرانسه، آنان یا جانشینانشان شورشهایی را در ایرلند و انگلستان برانگیختند و مسئول انقلاب بلشویکی در روسیه بودهاند. آنان جنگهای گوناگون را ترویج و توطئههای بیشماری علیه آمریکا طراحی کردهاند، از جمله حملات ۱۱ سپتامبر و نیز امور دیگری که ذکرشان در جمع مؤدب چنان هولناک است که نمیتوان بیان کرد. بر پایهٔ نظرسنجی یوگاو (YouGov poll) در ۲۰۱۹، حدود یکچهارم جمعیت جهان چنین باوری دارند. نظرسنجی دیگری در ۲۰۲۳ نشان داد بیش از ۴۰ درصد آمریکاییها گمان میکنند گروهی «از نوع ایلومیناتی» و آن هم پنهانی جهان را اداره میکند.
با توجه به اینکه چنین دیدگاههایی اینقدر گسترده است، اکنون شاید لحظهٔ خوبی برای کتابی باشد که پژوهش جدی دربارهٔ پدیدهٔ ایلومیناتی و شیوهٔ دگردیسی آن به نظریهٔ توطئهٔ همهکاره ارائه دهد. این کتاب تقریباً همهچیز را در بر میگیرد، از پروتکلهای بزرگان صهیون (Protocols of the Elders of Zion The) تا جعلی بودن فرود روی ماه، و امروز در جاهایی از دفتر بیضی (Oval Office) تا خلوتگاه مردانهٔ اندرو تیت (Andrew Tate) [اتاق یا فضای اختصاصی مردان در خانه. م] طنین میاندازد. اثر مایکل تیلور (Michael Taylo) قطعاً پژوهشی است — فهرست منابع بهتنهایی نزدیک به ۱۰۰ صفحه است. اما با توجه به اینکه باور توطئهگرایانه معمولاً در برابر چالش مصون است، بعید است نظریهپرداز توطئهٔ نوعی جزو خوانندگان آن باشد.
هیچ عیبی هم ندارد. تاریخ ایدهٔ ایلومیناتی بسیار جالب است؛ و شاید افشاگرترین بخش داستان، همان دههٔ ۱۷۷۶ تا ۱۷۸۶ باشد که ایلومیناتی واقعی وجود داشتند. پس از آن، دنبال کردن ماجرا کمی دشوار میشود و سرانجام کاملاً حالت دیوانهواری پیدا می کند (که وضعیت امروزشان است، چون بیل گیتس، هیلاری کلینتون، جی- زی و بیانسه، ریحانا و تیلور سوئیفت همراه با جورج سوروس و نژادی از سوسمارهای فوقهوشمند ۱۲ فوتی همه به تیم ایلومیناتی پیوستهاند — یا دستکم نظریهپردازان توطئه چنین میگویند).
اما این پیشدستی بر ماجراست. در شهر دانشگاهی باواریایی اینگولشتات (Ingolstadt) بود که آکادمیسینی نسبتاً ناراضی به نام آدام وایزهاوپت (Adam Weishaupt) در ۱۷۷۶ ایلومیناتی را بنیاد گذاشت. هدفش؟ دقیق گفتنش دشوار است، چون برنامه نسبتاً مبهم و مکرراً متناقض بود. اگر چیزی پایدار بود، خصومت وایزهاوپت با اقتدار تزلزلناپذیر بود (عمدتاً در قالب یسوعیها (Jesuits) که آکادمی اینگولشتات را کنترل میکردند و کارنامهٔ او را خدشهدار کرده بودند)، و اساسا برتری دادن گفتگوی عقلانی بر حقیقت وحیانی. شعار این بود که خرد باید «کل قانون بشر» باشد، هرچند در مورد اظهارات خودِ وایزهاوپت این امر دقیقاً صادق نبود.

این موضعگیری ممکن است نسبتاً بیضرر به نظر برسد، اما در فضای اقتدارگرای باواریای پیش از وحدت آتشافروز بود، و اگر وایزهاوپت کارآمد بود، میتوانست یک انقلابی باشد. اما هرچند وایزهاوپت در جذب پیروان بانفوذ به هر آنچه آیین ایلومیناتی در هر لحظه بود موفقیتی داشت، در بیشتر جهات دیگر این بنگاه از آغاز تا انجام بیشتر شبیه یک مسخرهبازی بود.
وایزهاوپت خودش چیزی کمتر از یک خودبزرگبین بود (گاهی میخواست «ژنرال» خوانده شود، گاهی «پادشاه»). او بهاندازهٔ پروژهٔ فرهنگی/سیاسیاش، به نشانها، تشریفات عجیب و آیینهای خودساخته علاقه داشت؛ و همانقدر که در یافتن مرید توانایی بسیاری داشت، در تبدیل دوستان به دشمن و رنجاندن افراد نادرست نیز بی استعداد نبود.
مدیریت روزمره، نمونهٔ کلاسیکی از خودتخریبی سازمانی بود. اعضای این انجمن سری هیچ نظام و هیچ فن سازمانی نداشتند. آنان اقدامات و برنامههای فرقهشان را با جزئیات مستند میکردند و به طور معمول چندان توجهی به حفظ و حراست از آنها نداشته و غالبا در لحظههای حساس آنها را گم می کردند. (چقدر بدشانسی است که رئیس جاسوسان شما با جیبی پر از کاغذ و کشیشی کنجکاو در نزدیکی، به ضرب صاعقه بمیرد؟)
آنان بهجای پیروی از یک نقشه، وقت و انرژیشان را صرف این میکردند که بپرسند آیا نامزدهای احتمالی فرقه بهقدر کافی خوشقیافهاند،یا آیا «جعبههای مقوایی کوچک میسازند»،یا «در ترفندهای شعبده بازانه و جادوگری خوباند». آنان میکوشیدند خود را از طریق طرحی ریاضیناممکن برای دستکاری بختآزمایی یا «فروش نثر شاعرانه دربارهٔ وضعیت باواریا» تأمین مالی کنند. به بیان دیگر، هیچ ایدهای نداشتند.
ایلومیناتی پس از پراکنده شدن و سرکوب در اواخر دههٔ ۱۷۸۰ ناپدید شدند، و وایزهاوپت روزگار خود را بهعنوان تبعیدی بدخلق در گوتا به پایان رساند و انکار میکرد که چیزی چون آن انجمن هرگز وجود داشته است. این واقعیت که ایلومیناتی زندگی پس از مرگی یافتند که تا امروز ادامه دارد — از گروههای بحث آنلاین حاشیهای تا دفتر مقامات عالیرتبه در سراسر جهان — هم فوقالعاده است و هم ناگزیر. ایلومیناتی که بیوقفه تغییر شکل میدهند (چرخش بزرگ هنگامی رخ داد که شکارچیان توطئه شروع کردند به شناسایی ایلومیناتی بهعنوان توطئهٔ یهودی، هرچند وایزهاوپت مشخصاً «یهودیان، زنان، بتپرستان و راهبان» را از فرقه کنار گذاشته بود)، امروز ایلومیناتی توطئهگرایانِ همهٔ موقعیتها هستنداما این کتاب، تنها یک روایتِ تاریخیِ سرگرمکننده نیست. تیلور نشان میدهد که چگونه ایلومیناتیِ خیالی – برخلافِ ایلومیناتیِ واقعی که در اواخرِ دههٔ ۱۷۸۰ متفرق و سرکوب شد – به یک «نظریهٔ توطئهٔ همهکاره» تبدیل شد: از «پروتکلهایِ بزرگانِ صهیون» تا جعلِ فرودِ انسان بر ماه، از بیل گیتس و هیلاری کلینتون تا جی- زی و بیانسه و تیلور سوئیفت، و حتی نژادی از مارمولکهایِ فوقهوشمندِ ۱۲ فوتی. و شاید مهمترین درسِ کتاب این باشد: البته این واقعیت که در بیشتر این تاریخ، آنان واقعاً وجود نداشتهاند، فقط قدرت جهنمیشان را افزون میکند. هیچچیز بدتر از دشمن نامرئی نیست.
Cardboard boxes andconjuring tricks
Richard Walker
Illuminati: The History ofa Conspiracy Theory
by Michael Taylor
Bodley Head, £25, pp. 448
the spectator | 14 november 2026
اسپکتیتور | ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ | http://www.spectator.com