ايران امروز

نشريه خبری سياسی الكترونيك

Iran Emrooz (iranian political online magazine)

iran-emrooz.net | Thu, 19.11.2026, 21:03
از انسان آزاد تا آزادی انسان

سعید سلامی

ویلهلم هگل: در جوامع شرقی «فقط یک نفر آزاد است» (پادشاه)، در یونان و روم «چند نفر آزادند» (شهروندان)، و تنها در جهان مدرن است که «انسان به عنوان انسان آزاد است».

مفهوم آزادی یکی از مفاهیم بنیادین در اندیشه انسانی است که در طول تاریخ همواره در تحول بوده است؛ از یونان باستان تا روم، از فلسفه رواقی تا فلسفه روشنگری، درانقلاب‌ها و مبارزات ضد استعماری و در نهایت در دوران معاصر، ماهیت، محدوده و ضرورت آزادی، همواره در مرکز توجه و نظریه فلسفۀ سیاسی بوده است.

در دوران رنسانس و روشنگری، آزادی به عنوان حق طبیعی انسان تعریف می‌شد؛ انقلاب‌های اروپایی و آمریکایی آن را به عرصه عملی و نهادی آوردند؛ اما در کشورهای پیرامونی، مبارزان ضد استعماری مفهومی از آزادی را پدید آوردند که در آن علاوه بر آزادی سیاسی، استقلال ملی، عدالت اقتصادی و هویت فرهنگی نیز جایگاه ویژه‌ای داشتند.

انسان آزاد

مفهوم آزادی (Eleutheria) در زادگاه خود، یونان باستان، به ویژه آتن دموکراتیک، تعریفی معطوف به اقشار اجتماعی داشت. مفهوم آزادی به معنی حق شرکت در فضای عمومی (Agorā) و تصمیم‌گیری جمعی شهروندان در شورای شهر، حق تصدی منصب‌های سیاسی و قضایی، حق سخن گفتن و رأی دادن در وضع قوانین و داشتن حق حضور در فرآیند حکومت‌دهی بود. آزادی به طور کلی در چهارچوب قانون (Nomos) تعریف می‌شد. فرد آزاد کسی بود که مسئولیت می‌پذیرفت و از قوانین عادلانه شهرِ خود پیروی می‌کرد.

در آتن آنروز آزادی همگانی نبود؛ زنان فاقد حقوق سیاسی و مدنی بودند و تحت سرپرستی مردان قرار داشتند. بیگانگان ساکن آتن و بردگان به‌رغم اینکه بخش بزرگی از نیروی کار را تشکیل می‌دادند اجازه شرکت در سیاست را نداشتند.

افلاطون نسبت به دموکراسی و آزادیِ غیر مسئول بدبین بود. او آزادی واقعی را فرمانروایی عقل بر شهوات و نفس انسان تلقی می‌کرد.

از نظر افلاطون، آزادی به معنای رهایی از اسارت، جهل، شهوات و تمناهای فروترِ نفس بود. او ذات و حقیقت درونی انسان را در سه ساحت خرد (عقل)، غضب (شجاعت / شهامت) و تمنا (شهوات و خواسته‌های جسمانی) تعریف می‌کرد. انسان آزاد از نظر وی کسی است که در درون او، عقل فرمانروا باشد. اگر تمایلات جسمانی یا خشم، کنترل را در دست بگیرند، فرد در حقیقت بردۀ درونی خود می‌باشد، هرچند در ظاهر یک شهروند آزاد باشد.

افلاطون معتقد بود آزادی حقیقی با دانایی و شناخت مُثُل (حقیقت مطلق) پیوند دارد و تا زمانی که انسان اسیر توهمات، پندارها و ظواهرِ متغییر جهان مادی است، در زندانِ جهل به سر می‌برد.

ارسطو برخلاف استاد خود افلاطون، جامعه گرا بود. نگاه او به مفهوم آزادی معطوف به حقوق شهروندی در جامعه و زیست سیاسی انسان‌ها نه در جهان مثل‌ها، بلکه در روی زمین بود. به نظر ارسطو «انسان حیوان سیاسی» است؛ بنابراین، آزادی علاوه بر حق حیات، حق حکومت کردن و نیز تحت حکومت بودن بر پایه قانون و فضیلت در جامعه است.

رواقیون به‌ویژه دوران متاخرتر (یونانی- رومانیایی) آزادی را نه در عرصه سیاست و بنابراین نه در زیست اجتماعی، بلکه در درون روان و اخلاق فهم می‌کردند. از نظر فیلسوفانی چون اپیکتتوس که خود زمانی برده بود، آزادی واقعی یعنی تسلط بر درون و بی‌اعتنایی به امور بیرونی که از کنترل ما خارجند. بنابراین یک برده در بند نیز می‌تواند از درون کاملاً آزاد باشد.

در روم مفهوم آزادی (libertas) در بستر حقوق رومی شکل گرفت. رومیان قانون، حقوق شخصی و امتیازات شهروندان رومی را مهم می‌دانستند. آزادی در روم به معنای مصونیت از ظلم حاکم یا از اعمال مستبدانه، و نیز داشتن حق مالکیت، حق طرح دعوی و مصونیت قانونی بود.

در اسپارت آزادی معنایی نظامی و جمع‌گرا داشت؛ آزادیِ شهروندِ اسپارتی به معنای رهایی از ضعف و بندگیِ نفس بود که در قالب انضباط شدید نظامی، اطاعت مطلق از دولت و پرورش شهروندان رزمی (و لاجرم شجاع) معنا پیدا می‌کرد نظام سیاسی اسپارت الیگارشی یا به صورت حکومت چندنفره/ پادشاهی بود.

آزادی در قرون وسطی

در قرون وسطی در اروپا، مفهوم «آزادی» با معنای امروزین آن مانند آزادی بیان، آزادی اندیشه، برابری حقوق و دموکراسی تفاوت اساسی داشت و در چهارچوب یک نظام طبقاتی، مذهبی و فئودالی تعریف می‌شد.

روستائیان به رغم اینکه اکثریت قاطع جمعیت را تشکیل می‌دادند، شخصاً آزاد نبودند؛ نمی‌توانستند بدون اجازه ارباب محل زندگی یا شغل خود را تغییر دهند.

اشراف و نجبا آزادی و قدرت را حق بلامنازع خود می‌دانستند، اراضی وسیع را کنترل می‌کردند، قوانین محلی را وضع می‌کردند و طبقه حاکم نظامی و سیاسی را تشکیل می‌دادند.

کلیسای کاتولیک در سده‌های میانی، قدرت مطلق مذهبی و سیاسی داشت و نظم اجتماعی را بازتابی از نظم الهی و خود را متولی و ناظر بر آن نظم می‌دانست.

دادگاه‌های تفتیش عقاید به‌ ویژه بعد از قرن دوازدهم برای مقابله با بدعت‌گذاری، ارتداد و نظرات مخالف و سرکوب آزادی بیان، عقیده و تفکر علمی یا دینیِ مستقل شکل گرفتند. (یادآور ایران زیر رژیم ج. ا. بعد از بیش از هشت قرن.)

تحول آزادی در دوران رنسانس

رنسانس در قرن‌های ۱۴ تا ۱۶ میلادی زمینه‌ای فراهم آورد برای بازگشت توجه به انسان، کرامت انسانی و تأکید بر عقلانیت فردی. در این دوره، اندیشه آزادی در حوزه فکر، مذهب و هنر گسترش یافت. انسان به عنوان موجودی مستقل دارای قوه تفکر و حق انتخاب تعریف شد. این دوره نقطه‌ عطفی بود برای کاستن از اقتدار مطلق کلیسا و بازخوانی متون کلاسیک یونانی و رومی که بر آزادی تاکید می‌کردند.

در هنر و ادبیات نیز، موضوع آزادی فردی و جستجوی آزادی درونی، رهایی از قیدها و بازگشت انسان به خویشتن از حقوق خدشه‌ناپذیر تلقی می‌شدند. هرچند این آزادی‌ها در عمل هنوز بسیار محدود بودند، اما به هر حال زمینه فکری برای انقلاب‌های بعدی را فراهم کردند.

دوران روشنگری و نظریه‌پردازن آزادی

در قرن هفدهم و هجدهم، فیلسوفانی چون توماس هابز، جان لاک، ژان ژاک روسو، مونتسکیو، دانیل دیدرو، ولتر و کانت، بحث آزادی را در چهارچوبی نو مطرح کردند. به آرای برخی از انان اشاره‌ای بکنیم:

«انسان گرگ انسان است»
توماس هابز (۱۵۸۸ــ ۱۶۷۹) فیلسوف سیاسی اهل انگلستان، یکی از بنیان‌گذاران فلسفه سیاسی مدرن و نظریهٔ «قرارداد اجتماعی» است.

هابز انسان را ذاتاً خودخواه و در جستجوی قدرت می‌دانست. او استدلال می‌کرد که اگر دولتی بر سر کار نباشد، انسان‌ها در «وضع طبیعی» زندگی می‌کنند؛ وضعیتی که در آن هیچ قانونی وجود ندارد و در نتیجه، جنگ همه‌ علیه همه جریان می‌یابد.

هابز امنیت را بر آزادی ترجیح می‌داد و برای رهایی از این هرج‌ومرج پیشنهاد می‌کرد افراد طی یک «قرارداد اجتماعی» از بخشی از آزادی‌های بی‌قید و شرط خود بگذرند و قدرت را به یک حاکم یا دولت قدرتمند ( لویاتان) واگذار کنند تا در ازای آن امنیت و نظم را در جامعه مستقر کند.

هابز طرفدار حکومت پادشاهی یا اقتدارگرای متمرکزی بود که قدرت مطلق داشته باشد تا بتواند جلوی خودخواهی‌های مخرب انسان‌ها را بگیرد.

هابز یک ماتریالیست تمام عیار بود؛ جهان را کاملاً فیزیکی می‌دید و وجود جوهر غیرمادی، روح یا دوگانگی میان ذهن و جسم را، آن گونه که دکارت باور داشت، رد می‌کرد.

جان لاک (1۶۳۲ ۱۷۰۴) فیلسوف انگلیسی، پدر لیبرالیسم کلاسیک و یکی از برجسته‌ترین اندیشمندان در طرح و توضیح مفهوم مدرن آزادی است.

لاک معتقد بود که انسان‌ها پیش از تشکیل حکومت در «وضعیت طبیعی»، آزاد و برابر زندگی می‌کردند؛ در این وضعیت آزادی طبیعی انسان روی زمین تابع هیچ قدرت برتری نبود و تنها از قوانین طبیعت که ریشه در تجربۀ زندگی و باورهایش به جهان پیرامون و رخدادهای طبیعی داشت، پیروی می‌کردند.

لاک معتقد بود که انسان‌ها در سه مورد اساسی دارای حقوق طبیعی ذاتی و غیرقابل ‌انتقال هستند:

حق حیات (فرایند زیستی) (Life)، آزادی (Liberty) و مالکیت (Property).


پرتره جان لاک

از دید کانت حکومت با زور یا اراده الهی به وجود نمی‌آید، بلکه بر اساس یک قرارداد اجتماعی و با رضایت مردم شکل می‌گیرد. هدف اصلی و غایی از تشکیل حکومت و جامعه مدنی، حفظ و حراست از همین آزادی‌ها و حقوق طبیعی است. اگر حکومتی از این وظیفه تخطی کند و به استبداد روی آورد، مردم نه تنها حق مقاومت و شورش دارند، بلکه وظیفه دارند آن حکومت را براندازند.

لاک بر ضرورت حکومت قانون و محدود بودن قدرت حکومت تأکید داشت. او از نخستین اندیشمندانی بود که ایده محدود کردن قدرت سیاسی و تفکیک میان قوا را مطرح کرد تا هیچ‌ حاکمی نتواند با استبداد حقوق و آزادی شهروندان را سلب کند.

لاک در اثر معروف خود «نامه‌ای در باب تساهل» استدلال کرد که ایمان و اعتقاد مذهبی امری قلبی و درونی است و نمی‌توان آن را با زور، شکنجه یا فرمان حکومتی به کسی تحمیل کرد. بنابراین، آزادی عقیده و مذهب یکی از ارکان ضروری یک جامعه آزاد و عادلانه است. (اگر جان لاک امروز زنده بود و شاهد ایران زیر نظامی دینی بود، چه می‌کرد ؟ داغ می‌کرد یا قالب تهی می‌کرد؟)

«انسان آزاد زاده می‌شود، اما همه جا در زنجیر است»
ژان ژاک روسو (17۷۸-۱۷۱۲)، آزادی را سرشت ویژه، جوهرهّ انسانیت و یکی از دارایی‌های اساسی انسان می‌دانست. از نظر او، چشم‌پوشی از آزادی به معنای چشم‌پوشی از ویژگی‌های انسانی، حقوق بشر و تکالیف اخلاقی است.

روسو انسان را در «وضع طبیعی» آزاد و نیکو می‌دانست و معتقد بود با شکل‌گیری مالکیت خصوصی و جامعه شهری نابرابری و وابستگی پدید آمد؛ از اینرو روسو «قرارداد اجتماعی»، کتاب مشهور خود را با این جمله‌ آغاز می‌کند: «انسان آزاد زاده می‌شود، اما همه جا در زنجیر است.»

از دید روسو، آزادی واقعی به معنای تسلیم شدن در برابر ارده بیرونی نیست، بلکه «اطاعت از قانونی است که خودمان برای خود تدوین کرده‌ایم». این خودفرمانی و دموکراسی است که از طریق مشارکت در «ارادۀ عمومی» تحقق می‌یابد.

روسو معتقد بود که با انعقاد قرارداد اجتماعی، انسان «آزادی طبیعیِ بدون حدومرز» خود را واگذار می‌کند اما به جای آن به آزادی مدنی و حق قانونی دست می‌یابد که با اخلاق و عدالت گره خورده است.

دیدگاه شارل لوئی منتسکیو (۱۷۵۵ــ ۱۶۸۹)، فیلسوف سیاسی فرانسوی عصر روشنگری درباره آزادی، یکی از پایه‌های اصلی لیبرالیسم کلاسیک و اندیشه‌های مدرن سیاسی است.

منتسکیو آزادی سیاسی را «آن آرامش روحی ناشی از این باور فرد که در امنیت است» تعریف می‌کند. این امنیت تنها زمانی به دست می‌آید که هیچ شهروندی از شهروند دیگر در هراس نباشد.

منتسکیو در روح‌القوانین می‌نویسد: «آزادی عبارت است از حق انجام دادن هر آنچه که قوانین اجازه می‌دهند» و اینکه فرد مجبور نباشد کاری را که قانون منع کرده انجام دهد.

منتسکیو هشدار می‌داد که هرگاه قدرت در دست یک نفر یا یک نهاد جمع شود، استبداد شکل می‌گیرد و آزادی نابود می‌شود. برای جلوگیری از این امر، او پیشنهاد کرد که قدرت حکومت به سه بخش مستقل تقسیم شود:

ــ قوه مقننه (قانون‌گذاری)
ــ قوه مجریه (اجرای قوانین)
ــ قوه قضاییه (داوری و رسیدگی به امور خلاف قانون)

این سه قوه باید ناظر بر یکدیگر و مستقل باشند تا قدرت، قدرت دیگری را مهار کند.

ولتر (۱۷۷۸–۱۶۹۴)، یکی از برجسته‌ترین فیلسوفان و نویسندگان عصر روشنگری در فرانسه بود. نام او با مفهوم آزادی، به‌ویژه آزادی بیان، آزادی اندیشه و مدارای مذهبی گره خورده است.

ولتر آزادی بیان را موتور محرک پیشرفت جامعه و دفاع از حقوق انسان‌ها می‌دانست. او در آثارش، از جمله «رساله در باب مدارا»، بارها از آزادی اندیشه، خردگرایی و حق بیان عقاید بدون ترس از سانسور و سرکوب دفاع کرد.

در سال ۱۹۰۶، «اولین بئاتریس هال» (Evelyn Beatrice Hall) در کتاب «دوستان ولتر» در توضیح روحیه مدارا و دفاع ولتر از آزادی عقیده را این‌چنین خلاصه کرد: «من با حرف تو مخالفم، اما حاضرم جانم را بدهم تا تو بتوانی حرفت را بزنی.»

ولتر از منتقدان سرسخت تعصبات مذهبی، خرافات و جزم‌اندیشی کلیسای کاتولیک زمان خود بود. او در آثارش همزیستی مسالمت‌آمیز میان باورهای مختلف و احترام به عقاید دیگران را مورد تأکید قرار داده است.


تندیس ولتر

ولتر یکی از پیشگامان اصلی ایده جدایی نهاد دین از قدرت سیاسی و حکومت بود تا از استبداد و پایمال شدن آزادی‌های فردی جلوگیری شود. ولتر معتقد بود که رهایی انسان از ظلمت نادانی و خودکامگی تنها از طریق تکیه بر عقل، علم و پرسشگری میسر است.

«تو می‌توانی، زیرا که باید»
ایمانوئل کانت: مفهوم آزادی یکی از بنیادین‌ترین و محوری‌ترین مبانی نظام فلسفی کانت است. آزادی در فلسفه نظری (معرفت‌شناسی/ شناخت‌شناسی)* و در فلسفه عملی (اخلاق و حقوق) کانت نقشی اساسی ایفا می‌کند.

کانت آزادی را به دو معنای اصلی تقسیم می‌کند:

آزادی سلبی(منفی): یعنی رهایی و استقلال از وابستگی، قیدوبندها، و علل طبیعی یا غریزی؛ اینکه انسان بردۀ تمایلات نفسانی و قوانین علیّت حاکم بر طبیعت فیزیکی نباشد.

آزادی ایجابی(مثبت): به معنی «خودقانون‌گذاری / خودمختاری». آزادی ایجابی یعنی عقل خودِ انسان قانونِ حاکم بر اعمالش را وضع کند. کانت معنای ایجابی را مبنای اخلاق قرار ‌داد. آزادی از دید کانت پیش‌فرضِ لازمِ اخلاق است. او استدلال می‌کند که «تو می‌توانی، زیرا که باید»:

( (You can, because you must اگر انسان آزاد نبود، تکالیف اخلاقی و مسئولیت‌پذیری بی‌معنا می‌بود. آزادی، مبنای کرامت انسانی است؛ انسان به این دلیل دارای شأن و ارزش بی‌قید و شرط است که می‌تواند از علایق طبیعی فراتر رود و بر اساس قانون اخلاقیِ برخاسته از عقل خود عمل کند.

«آزادی همیشه آزادی کسانی است که متفاوت فکر می‌کنند»
رزا لوکزامبورگ، نظریه‌پرداز برجسته جناح چپ سوسیالیست‌ها در آغاز قرن بیستم، در نقد به سیاست‌های بلشویک‌ها و سرکوب مخالفان توسط حکومت نوپای شوروی زمان لنین نوشت: «آزادیِ فقط برای طرفداران حکومت، هرقدر هم که تعدادشان زیاد باشد، آزادی نیست. آزادی همیشه آزادیِ دگراندیشان است؛ آنان که متفاوت فکر می‌کنند.»

رزا لوکزامبوگ معتقد بود که آزادی یک حق همگانی است، اگر آزادی برای مخالفان و منتقدان وجود نداشته باشد، در واقع هیچ آزادی واقعی وجود ندارد و جامعه در یک «قفس طلایی» زندگی می‌کند.

«آزادی واقعی یعنی نبرد، خودشناسی سخت و پذیرش رنج‌های زندگی»
فریدریش نیچه متفکر و فیلسوفی طغیان‌گر ا‌ست. مفهوم آزادی در فلسفه نیچه، با تعریف سنتی و رایج آن، که آزادی را به معنای رهایی از قیدوبند سیاسی یا اختیار محض در تصمیم‌گیری می‌دانست، تفاوت ماهوی دارد.

نیچه آزادی را نه یک موهبت یا وضعیت از پیش آماده، بلکه یک «دست‌آورد» و تکامل درونی می‌داند.

نیچه می‌پرسد آزادی چیست؟ و پاسخ می‌دهد: «اینکه کسی ارادۀ مسئولیت‌پذیری در قبال خود را داشته باشد.»

از نظر او، آزادی واقعی با مسئولیت و قدرت فردی گره خورده است. آزاد بودن یعنی فرد بر خود، بر غرایزش و بر ارزش‌های تحمیلی جامعه مسلط شود.

آزادی به مثابه مسئولیت و خودفرمانی (Autonomy) است. نیچه مخاطب را به چالش می‌کشد تا از «گلّه» (از اجتماع توده وار) جدا شود؛ میراث و ارزش‌های دینی، سنت‌ها و اخلاقیات عمومی که خود در ایجاد آن‌ها نقشی نداشته است، به کنار نهد و خود ارزش‌های زندگی‌اش را خلق کند.

نیچه بر این باور است که اخلاق سنتی و مسیحیت، انسان را ضعیف، منکوب و مطیع بار می‌آورند. برای رسیدن به آزادی راستین و تبدیل شدن به «ابرانسان»** فرد باید از این بندهای اخلاقی و خرافات عبور کرده و به «فراتر از نیک و بد» قدم بگذارد.

آزادی در نگاه نیچه با نیروی درون و «ارادۀ معطوف به قدرت» (Will to Power)** پیوند دارد؛ یعنی توانایی رشد، غلبه بر موانع درونی و شکوفاسازی ظرفیت‌های اصیل خود، نه قدرت‌طلبی برای تسلط و حکومتگری جابرانه بر دیگران.

نیچه آزادی را هدیه‌ای آسان نمی‌داند؛ او معتقد است آزادی واقعی بدون نبرد، خودشناسی سخت و پذیرش رنج‌های زندگی به دست نمی‌آید.


پرتره امانوئل کانت

در عرفان اسلامی و تصوف، مفهوم آزادی (حریت) پیوندی عمیق و دوسویه با بندگی (عبودیت) دارد. برخلاف آزادی در فلسفه یا سیاست مدرن که بیشتر ناظر بر نبودِ موانع بیرونی و حقوق اجتماعی‌ست، آزادی عرفانی در وهله نخست رهایی از بند تعلقات درونی و نفسانی است.

در نگاه عارفانی چون مولانا و حافظ، آزادی حقیقی ثمره بندگی عاشقانه در برابر حق است؛ یعنی رهایی از بندگی غیر خدا و تسلیم در برابر حقیقت مطلق. چنان‌که در غزلیات حافظ، عاشقِ واقعی کسی است که با گسستن از تعلقات دنیوی، تسلیم و رضایت به مقام «بندۀ آزاد» می‌رسد:

غلام همت آنم که زیر چرخ کبود / ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزاد است...
رضا به داده بده وز جبین گره بگشای / که بر من و تو دَرِ اختیار نگشادست

آزادی سیاسی در دوران مدرن

آزادی سیاسی در دوران مدرن به معنای امکان مشارکت مؤثر در عرصه عمومی، انتخاب و تغییر حکومت و داشتن حقوق اساسیِ شهروندی و سیاسی است.

از نظر برخی نظریه‌پردازان، آزادی سیاسی را می‌توان در دو حوزه فردی و اجتماعی تعریف کرد: جنبه منفی؛ یعنی مصونیت از ظلم، اجبار بیرونی و سانسور، و جنبه مثبت به‌معنی امکان واقعی اتخاذ تصمیم، مشارکت در نهادها، حق رأی، آزادی احزاب، آزادی تجمع، و امکانات نهادی و ساختاری برای مشارکت شهروندان.

در نظام‌های دموکراتیک، آزادی سیاسی به عنوان شاخص ارزیابی کیفیت حکومت و مشروعیت آن محسوب می‌شود؛ وقتی شهروندان یک جامعه بتوانند آزادانه انتخاب کنند و حق انتقاد و تغییر را داشته باشند، حکومت از نظر سیاسی آزاد تلقی می‌شود.

جبر و اختیار

مسئله جبر و اختیار یکی از قدیمی‌ترین، بنیادین‌ترین و چالش‌برانگیزترین مباحث در تاریخ فلسفه، کلام و علوم است. این پرسش همواره مطرح بوده است که آیا انسان در افکار، تصمیمات و اعمال خود واقعاً آزاد است و حق انتخاب دارد، یا تمام رفتارها و سرنوشت او از پیش توسط قوانین علّی، طبیعت، تاریخ یا اراده‌ای برتر تعیین شده است؟

فلسفه غرب، در بحث میان اراده آزاد و تعیین‌گرایی به چند موضع اصلی تقسیم می‌شود:

جبرگرایی (Determinism):
برطبق این نظریه هر رویدادی، از جمله اعمال انسان، به طور علّی (علت و معلول) توسط زنجیره‌ای از رخدادهای پیشین، قوانین فیزیکی، ژنتیک یا محیط تعیین می‌شود. این نظریه اراده آزاد را تنها یک توهم می‌داند.

باروخ اسپینوزا معتقد بود خدا (= طبیعت) تنها جوهر آزاد و علت خویش است و تمام اشیاء متناهی تابع نظام ضرورت هستند. به نظر او، آزادی انسان به معنای رهایی از جبر نیست، بلکه به معنای «شناخت عقلی ضرورت» و آگاهی از علل درونی است.

اسپینوزا اسارت انسان در برابر عواطف کنترل‌نشده و هیجانات منفی (مانند ترس، نفرت و حسادت) را نوعی «بردگی» می‌نامد. او بر این باوراست که با معرفت تجربی (حسی و خام) ، معرفت استدلالی (عقلانی) و سرانجام با معرفت شهودی ( شناخت بی‌واسطه علل پیامدها)، انسان از «انفعال» به «کنش فعال» می‌رسد؛ به این معنی که بر اساس فهم علّی و طبیعت عقلانی خود عمل می‌کند.

آزادی در این دیدگاه یک رهایی درونی مبتنی بر آگاهی است، نه انجام هر کاری بدون شناخت پیامدها و علت‌های آن.

اختیارگرایی / اراده آزاد مطلق: (Libertarianism):
این دیدگاه معتقد است انسان دارای اراده‌ای مستقل از زنجیرۀ علّی مادی است و می‌تواند در شرایط یکسان، مسیرهای متفاوتی را انتخاب کند. فیلسوفانی چون ایمانوئل کانت تلاش کردند این آزادی را در ساحت عقل عملی و اخلاق ثابت کنند.

سازگارگرایی (Compatibilism):
این رویکرد بر این باور است که جبرگرایی و اراده آزاد با یکدیگر در تناقض نیستند؛ یعنی حتی اگر جهان از نظر علّی نظم‌ یافته باشد، مادامی که انسان بدون اجبار بیرونی و بر اساس خواست و انگیزه درونی خود عمل کند، «مختار» و از نظر اخلاقی مسئول است.

در جهان اسلام و حکمت اسلامی، این مبحث با مسائلی چون قضا وقدر و اراده الهی گره خورده است.

جبرگرایی اشاعره:
گروهی از متکلمان/ متالهان (مانند اشاعره) با تأکید بر قدرت مطلق و فاعل بودن خدا، معتقد بودند که همه افعال مستقیماً توسط خدا آفریده می‌شود و انسان در حقیقت مستقل نیست و صرفا نقش «کاسب» را ایفاء می‌کند؛ (اردۀ و عمل خدا را کسب می‌کند).

تفویض (معتزله):
گروهی دیگر (معتزله) معتقدند که خداوند توانایی خلق افعال را به انسان تفویض (واگذار) کرده و انسان در افعال خود کاملاً مستقل است تا عدالت الهی زیر سؤال نرود.

امر بین‌الأمرین (حکمت صدرایی و شیعه امامیه):
فلاسفه و متکلمان اسلامی مانند شیخ مفید، خواجه نصیرالدین طوسی، علامه طباطبایی و روح‌الله خمینی نظریه «أمر بین‌الأمرین» را مطرح کردند.

بر اساس این دیدگاه، افعال انسان هم‌زمان به اردۀ خویش، به عنوان «علت قریب و فاعل اختیاری» و به ارادۀ خداوند، به عنوان «علت بعید و هستی‌بخش»، اما در کل در راستای اراده الهی شکل می‌گیرد. به عبارت دیگر، ارادۀ انسان نه در عرض ارادۀ خدا بلکه در طول آن جامۀ عمل می‌پوشد.

آزادی هم‌زاد جامعه انسانی

در باره مفهوم آزادی شاید بیش از همه مفاهم در حوزۀ انسان‌شناختی، جامعه‌شناسی و علت‌شناسی «Etiology / Cause and Effect»، از دیرباز گفته و نوشته شده است. می‌توان در پیوند با انسان آزاد و گوهر آزادی، کتاب پرحجم تاریخ را در حوزۀ فلسفه و به ویژه فلسفۀ سیاسی بیشتر ورق زد و ازاندیشه‌ورزان و متفکران برجسته از جمله جان استوارت میل، هگل، آیزایا برلین، مارکس، هایگر، میشل فوکو، سارتر، راسل، کامو و حکمای تاثیرگذار شرقی، بسیار آموخت، از سوی دیگر می‌توان به آزادی سیاسی در انقلاب‌های اروپایی، آزادی در نهضت‌های ضد استعماری، تعریف آزادی در اعلامیه جهانی حقوق بشر، در قانون اساسی کشورها و سرانجام به محدودیت‌ها و تعارض‌های آزادی در جوامع مختلف پرداخت، اما برای پایان این بخش از مبحث آزادی، ساحت فکری هانا آرنت را انتخاب کرده‌ام؛ به دلیل نوع نگاه وی به آزادی و نیز به دلیل مباحثات، نقدها و انتقادهایی که این نگاه متفاوت در میان صاحب‌نظران، اندیشمندان و فیلسوفان حوزۀ فلسفه سیاسی برانگیخته است.

هانا آرنت و گوهر آزادی

هانا آرنت، فیلسوف و نظریه‌پرداز سیاسی سده بیستم، مفهوم آزادی را فراتر از تعریف سنتیِ و متعارف «آزادی منفی» (رهایی از موانع یا فشارها) می‌داند و آن را به کنش سیاسی و حضور در فضای عمومی گره می‌زند. وی تأکید می‌کند که رهایی «Liberation» ( رهایی از استبداد، ترس یا تأمین نیازهای اولیه زیستی) شرط لازم برای آزادی «Freedom» است، اما خود آزادی نیست. آزادی واقعی زمانی آغاز می‌شود که افراد پس از رهایی، در کنشی جمعی، فضایی برای ساختنِ نظمی نو و مشارکت سیاسی ایجاد کنند.

ضرورت کنش (Action) برای آزادی

از نظر آرنت، آزادی در درون ذهن، در انزوا یا حوزۀ خصوصی اتفاق نمی‌افتد؛ بلکه سیاست و آزادی، در فرایند کنش (عمل) در هم ‌پیوندی با جمع و در «حوزه عمومی» واقعیت می‌یابد. انسان، تنها زمانی واقعاً آزاد است که با دیگران به دیالوگ (گفتگو) بپردازد، تصمیم بگیرد و توانایی آغازگری یعنی توانایی خلق چیزی تازه را داشته باشد.

آرنت نگاه لیبرالیست‌های سنتی به آزادی را مبنی بر جای‌گاه آن در حریم خصوصی و امنیت فردی نقد می‌کند و هشدار می‌دهد که محروم شدن از حوزۀ عمومی، نوعی تهی شدن از گوهر انسانی و محرومیت از آزادی است.

آرنت در «آزادی آزاد بودن و چند مقاله دیگر» با بررسی مفهوم آزادی و تاثیر آن بر زندگی انسان‌ها به تحلیلی عمیق از مسائل سیاسی و فلسفی می‌پردازد. او با بیان تفاوت‌ها و تشابهات میان مفاهیم مختلف آزادی، نقدهایی به تصورات سیاسی و ایدئولوژی‌های متداول مطرح می‌کند. وی در این اثر به بررسی مفهوم آزادی در مواجهه با قدرت، فشارهای اجتماعی و روابط انسانی می‌پردازد و از طریق آن به نقد ساختارهای قدرت و مبانی فلسفی آزادی می‌پردازد.

هانا آرنت و انقلاب‌

هانا آرنت تبیین مفهوم آزادی را به انقلاب‌ها نیز گسترش می‌‌دهد و می‌نویسد که انقلاب‌ها گاهی در دام «تأمین نیازهای زیستی» یا «تصاحب خشونت‌آمیز قدرت» می‌افتند، در حالی که هدف راستین انقلاب، پایه‌گذاری آزادی و فضایی پایدار برای مشارکت همگانی است.

در کتاب «دربارۀ انقلاب»، آرنت به مقایسهٔ دو رویداد بزرگ قرن هجدهم یعنی انقلاب آمریکا (۱۷۷۶) و انقلاب فرانسه (۱۷۸۹) می‌پردازد و دیدگاهی متفاوت دربارهٔ معنای آزادی، سیاست و انقلاب ارائه می‌دهد. به تمایز دو انقلاب مهم از نگاه آرنت به اختصارمروری بکنبم.

آرنت انقلاب آمریکا را موفق ارزیابی می‌کند؛ زیرا هدف اصلی و بنیان‌گذاران آن (پدران بنیان‌گذار)، دست‌یابی به آزادی سیاسی و ساختن فضایی عمومی برای مشارکت مدنی بود. انقلابیون آمریکا درگیر فقر شدید توده‌ها یا تلاش برای حل مسائل اقتصادیِ ریشه‌دار نبودند و توانستند یک نظام سیاسی پایدار بر محورقانون اساسی‌ تأسیس کنند. در این انقلاب هدف، آزادی عمومی و حق مشارکت در ادارهٔ امور جمعی بود.

اما انقلاب فرانسه از نظر آرنت به انحراف کشیده شد و شکست خورد؛ زیرا «مسئلهٔ اجتماعی» (فقر، گرسنگی، نابرابری و تلاش برای تأمین خوشبختی و رفاه توده‌ها) وارد قلمرو سیاست شد. وقتی سیاست ابزاری برای رفع گرسنگی و بدبختی توده‌ها شد، خشونت جای گفت‌وگو را گرفت و نهادهای سیاسی زیر بارِ عواطف و ضرورت‌های زیستی (مانند ترحم، حس انتقام و خشم توده‌ها) از هم پاشیدند.

بنابراین، آرنت میان «رهایی از ظلم و خشونت/ Liberarion » و«بنیان‌گذاری آزادی/ Freedom» در انقلاب‌ها هم تمایز قائل می‌شود. انقلاب آمریکا، به باور آرنت، موفق شد پس از رهایی، یک چهارچوب قانونی و مدنی ماندگار خلق کند و بدین‌طریق، بستر آرادی و دموکراسی پایدار را هموار سازد، انقلاب فرانسه اما در چرخه‌ٔ خشونت، ترور و تلاش برای حل نابسامانی‌های اقتصادی گرفتار شد.

بحران‌های آزادی در جهان امروز

در دهه‌های اخیر، مفهوم آزادی با چالش‌هایی روبه‌رو بوده است، از جمله می‌توان به گسترش دولت‌های اقتدارگرا، افزایش نظارت و کنترل دیجیتال، نفوذ شرکت‌های بزرگ فناوری بر داده‌ها و زندگی خصوصی، سانسور، محدودیت آزادی رسانه‌ها، خشونت علیه مخالفان سیاسی و کاهش اعتماد به مؤسسات دموکراتیک اشار انگشت گذاشت. از اینرو بازخوانی مفهوم آزادی به‌دلیل تحولات و متغیرهای امروزین به ضرورتی ناگزیر درآمده است.

ظهور اینترنت و شبکه‌های اجتماعی امکانات فراوانی برای بیان آزاد فراهم کرده‌اند، اما همزمان خطر نظارت، فیلترینگ، سانسور الگوریتمی (حذف خودکار محتوا در پلتفرم‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی)، اجبار به توافق اجتماعی و کنترل داده‌ها نیز افزایش یافته است. امروزه باید مفهوم آزادی را در چهارچوب آزادی اطلاعات، حریم خصوصی دیجیتال، مالکیت داده‌های فردی و شفافیت حکومتی تعریف و ارزیابی کرد.

__________________

* معرفت‌شناسی/ شناخت شناسی ( Epistemology) شاخه‌ای از مباحث بنیادین متافیزیک و هستی‌شناسی و در واقع شاخه‌ای از فلسفه است که ماهیت، منشأ، ارزش و حدود دانش را بررسی می‌کند. این حوزه تلاش می‌کند به پرسش‌هایی مانند «دانش چیست؟»، «چگونه می‌دانیم؟» و «مرز میان دانش و گمان کجاست؟» پاسخ‌ دهد.


** مفهوم «ابرانسان Übermensch) / Superhuman) در فلسفه نیچه آرمانی برای خودآفرینی فردی، گذر از ارزش‌های سنتی و غلبه بر نیهیلیسم است.

ابرانسان در کتاب «چنین گفت زرتشت» به عنوان پلی میان انسان کنونی و مرحله‌ای فراتر از هنجارهای کهنه مطرح می‌شود. اما نازیسم مفهوم «ابر انسان» را برای موجه ساختن و پیش‌برد اهداف خود تحریف کرد. در این روند، نقش خواهر نیچه، الیزابت فورستر- نیچه، که به محافل نازی و ضد یهود نزدیک بود و ویرایش و ارائه آثار نیچه در زمان تشدید بیماری وی و پس از مرگش را به عهده گرفت، پررنگ بوده است.

«ارادۀ معطوف به قدرت» (The Will to Power/ Der Wille zur Macht) در فلسفه نیچه نه یک نیرو و اراده‌ای متافیزیکی و نه استعاره‌ای برای سلطه، بلکه گرایشی ذاتی در انسان برای خودشکوفایی، تأیید زندگی و غلبه بر محدودیت‌ها است.

برخلاف تصور رایج، تفسیر روان‌شناختی اراده معطوف به قدرت نه‌تنها با جوهر اخلاق یعنی توجه به دیگری ناسازگار نیست، بلکه از طریق تأکید بر مسئولیت فردی، تعالی‌جویی و خلق ارزش‌های نوین به تعمیق و تدقیق آن یاری می‌رساند.

کتاب «ارادۀ معطوف به قدرت» در زمانِ حیات نیچه، آمادۀ چاپ نشد، در نتیجه پس از مرگ وی و به کوششِ خواهرِ نیچه، در دو مرحله گردآوری شده و به چاپ نهایی رسید. محققان بر این باورند که خواهر نیچه در محتوای بخشی از یادداشت‌های مربوط به «ارادۀ معطوف به قدرت» به سلیقه و دید خود، تغییراتی داده است.

۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ / ۲۸ آبان ۱۴۰۵