«اکنون دیگر این حقیقتی گریزناپذیر است»
نسرین ملک
برگردان: علی‌محمد طباطبایی
مقدمه مترجم: در طول ۱۰ روز، بریتانیا با گذشته‌ای روبرو شد که مدت‌ها کوشیده بود آن را در حاشیهٔ روایت ملی خود نگه دارد. انتشار دفتر بازرگانان بردهٔ بریتانیا — سندی ۶۳۶ صفحه‌ای که نام مالکان، شریکان، سرمایه‌گذاران و حتی صابون‌پزها و پنیرفروشانی را در خود دارد که در تجارت بردهٔ از طریق اقیانوس اطلس دست داشتند — و سپس انتشار دفاتر برده‌داری مستعمرات پیشین بریتانیا با نزدیک به ۴ میلیون سابقه، پرده از گسترهٔ دخالت این کشور در برده‌داری برداشت. این اسناد نشان می‌دهند که بریتانیا نه فقط در حاشیه، بلکه در قلب نظامی قرار داشت که با برده‌داری و سرمایه‌گذاری در آن نیرو می‌گرفت.
نسرین ملک در این مقاله، با گفتگو با کریس اوسوه، خبرنگار امور اجتماعی گاردین، این افشاگری‌ها را نه فقط به‌عنوان رویدادی تاریخی، بلکه به‌عنوان آینه‌ای در برابر حافظهٔ جمعی بریتانیا می‌گذارد. او از یک سو، جزئیات هولناک این اسناد را روایت میکند — نام‌هایی که با خطی مرتب نوشته شده و انسان‌ها را به واحد تقلیل داده‌اند — و از سوی دیگر، به پرسش بنیادینی می‌پردازد: چرا بریتانیا با وجود اشتهای فرهنگی فراوانش برای تاریخ، برده‌داری را از روایت اصلی خود حذف کرده است؟
نویسنده و همکارش، سه لایه از این فراموشی را می‌کاوند. لایهٔ نخست، «جنگ فرهنگی» پیرامون تاریخ است: اسطوره‌سازی ملی که بریتانیا را همیشه «آدم خوب» داستان نشان می‌دهد. لایهٔ دوم، «نقطهٔ کور» دربارهٔ امپراتوری است — تابویی که اجازه نمی‌دهد پرسیده شود منچستر پنبه‌اش را از کجا می‌آورد، کشتی‌های لیورپول به کجا می‌رفتند، و چرا جایی به نام «اسکله‌های هند غربی» وجود دارد. و لایهٔ سوم، «به بیرون سپردن» برده‌داری است: همان‌گونه که برده‌داری به‌لحاظ جغرافیایی به مستعمرات سپرده شد، در آگاهی جمعی بریتانیا نیز به حاشیه رانده شد.
نکتهٔ تلخ و در همان حال روشنگر مقاله اینجاست که در گذشته، شفافیت بیشتری وجود داشت. روحانیان کلیسای انگلستان آشکارا از «استعمار برای سود» سخن می‌گفتند و آفریقایی‌ها را «مناسب‌ترین دست‌ها برای کار در مزارع» می‌دانستند. آنان تظاهر نمی‌کردند. تظاهر و پنهان‌کاری، محصول سال‌های بعد است — محصول اسطوره‌ای که بریتانیا را «کشوری جزیره‌ای» نشان می‌دهد که «فراتر از وزنش عمل میکند» و خود را تنها ساخته است. اما روایت‌های صادقانه نشان می‌دهند که ساختن بریتانیای مدرن با کار بی‌مزد و منابع میلیون‌ها انسان ممکن شد.
این مقاله دعوتی است به خواندن تاریخ بریتانیا نه به‌عنوان روایتی از شکوه تنها، بلکه به‌عنوان داستانی از پیوند ناگسستنی ثروت و رنج، از سرمایه و برده‌داری، از آزادی و استثمار. و پرسشی که در برابر خواننده می‌گذارد، پرسشی است که بریتانیا هنوز نتوانسته به آن پاسخ دهد: آیا کشوری که ثروت خود را بر چنین گذشته‌ای بنا کرده، می‌تواند بدون رویارویی صادقانه با آن، آینده‌ای عادلانه بسازد؟
دقتی هولناک… دفاتر برده‌داری بریتانیا شامل شناسه‌هایی چون نام‌ها، پیوندهای خانوادگی و انتقال مالکیت است. تصویر ترکیبی: گاردین/گتی/دفاتر برده‌داری بریتانیا.
«اکنون دیگر این حقیقتی گریزناپذیر است»: آیا افشاگری‌های تازه دربارهٔ برده‌داری، بریتانیا را وادار به رویارویی با گذشته‌اش خواهد کرد؟ اکنون شواهد چشمگیری گسترهٔ دخالت بریتانیا در این رویه را نشان داده است؛ وقت آن است که این کشور با واقعیت‌ها روبرو شود.
در طول ۱۰ روز گذشته، مجموعه‌ای از دفترها، اسناد و گزارش‌ها منتشر شده‌اند که همگی گسترهٔ دخالت بریتانیا در تجارت بردهٔ از طریق اقیانوس اطلس (transatlantic) را آشکار می‌کنند. منظره کلی، تصویرکشوری است که با برده‌داری و سرمایه‌گذاری در آن نیرو گرفته است. این هفته با کریس اوسوه (Chris Osuh)، خبرنگار امور اجتماعی گاردین، دربارهٔ این افشاگری‌های تازه و دشواری همیشگی بریتانیا در رویارویی با تاریخ خودش صحبت کردم.
هفتهٔ گذشته، دفتر بازرگانان بردهٔ بریتانیا، که تاریخ‌نگاران آن را تدوین کرده‌اند، منتشر شد. طول و جزئیات آن آشکار ساخت که نظام مالی بریتانیا بسیار بیش از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد در برده‌داری دخیل بوده است. ورق زدن نام‌ها از فرط عادی‌بودنشان هولناک است. مالکان و شریکان سفرهای برده‌گیری از لندن به نقاط گوناگون کارائیب در آن هستند. سرمایه‌گذاران شرکت سلطنتی آفریقا، شرکتی تجاری انگلیسی که بیش از هر شرکت دیگری آفریقاییان را به قارهٔ آمریکا قاچاق کرد، در آن هستند. آدم‌های معمولی – صابون‌پزها و پنیرفروش‌ها، جراحان و دیپلمات‌ها – همه با منافع، سهام، مالکیت‌ها و سرمایه‌گذاری‌های گوناگون در تجارت آفریقاییان در آن حضور دارند. این دفتر ۶۳۶ صفحه است.
کالاهایی که آنان تجارت می‌کردند و از آن سود می‌بردند نیز چند روز بعد نام برده شد. اوایل این هفته، دفاتر برده‌داری مستعمرات پیشین بریتانیا منتشر شد و نزدیک به ۴ میلیون سابقه از بردگان در ۲۰ مستعمرهٔ پیشین بریتانیا را برای عموم مردم قابل جستجو ساخت.
مردم در ورق زدن این حساب‌ها واکنش‌های متفاوتی خواهند داشت. اما آنچه بیش از همه مرا تحت تأثیر قرار داد، دیدن نام کسانی بود که به صدها سال برده‌داری و رنج فروخته شدند، آن هم از خلال ابتذال جزئیات تجارت و سود. یادگارهای کل این نظام: دفترهای حسابداری، نام‌های بردگان و فرزندانشان که با خطی مرتب نوشته شده و به واحد تقلیل یافته‌اند. دست‌وپنجه نرم کردن با این سوابق، آدم را سرگیجه‌آور با تاریخی روبرو میکند که نه دور به نظر می‌رسد و نه غیرقابل‌همذات‌پنداری، بلکه چیزی صمیمی و آشنا. اینیک تجارت بود.
کریس شباهت دیگری نیز میان این حساب‌ها و امروز می‌کشد: هنوز میلی سرسخت برای کم‌اهمیت جلوه دادن آنچه رخ داده وجود دارد. او می‌گوید: «رشتهٔ مشترک، اگر صریح بگویم،» همان «تمایل به کم‌اهمیت جلوه دادن درد، رنج و کار آفریقاییان است. این چیزی است که قرن‌ها را درمی‌نوردد. فقط به شکل‌های گوناگون بیان می‌شود.»
کریس به من می‌گوید: «روزی این تمایل با توجیه‌هایی برای برده‌داری بیان می‌شد.» «امروز با این بیان می‌شود که “ما لازم نیست عذرخواهی کنیم، ما به شما چیزی بدهکار نیستیم.”»
«نقطهٔ کوری دربارهٔ واقعیت امپراتوری»… برده‌داری در آگاهی جمعی بریتانیا به بیرون سپرده شده است. تصویر ترکیبی: گاردین/دیانا اجایتا
بریتانیا کشوری است با اشتهای فرهنگی فراوان برای تاریخش – از درام‌های دوره‌ای تا هنری هشتم و جنگ‌های جهانی سدهٔ بیستم. پس همیشه از غیبت برده‌داری در روایت‌های تاریخی جریان اصلی شگفت‌زده می‌شوم. اگر کشوری هستید که به مستندسازی گذشته‌اش علاقه دارید، اخلاقیات آن را کنار بگذارید، حتماً علاقه‌مند خواهید بود نظامی را در آن بگنجانید که تقریباً۲۵۰ سال نقشی چشمگیر در سیاست، اقتصاد و صنعتی‌شدن بریتانیا ایفا کرد. شاید برده‌داری در آگاهی جمعی بریتانیا به بیرون سپرده شده است، همان‌گونه که برده‌داری به‌لحاظ جغرافیایی به مستعمرات بریتانیا سپرده شد.
کریس می‌گوید این نقاط کور تا حدی از شیوه‌هایی ناشی می‌شود که تاریخ برای خیال‌پردازی‌های ملی به کار گرفته شده است. به گفتهٔ کریس، نبرد همیشگی بر سر ارزش های فرهنگی پیرامون تاریخ بریتانیا در جریان است، «جایی که یک طرف از تاریخ برای نوعی اسطوره‌سازی ملی بهره می‌گیرد که همه را نسبت به هویتشان دارای احساس خوبی میکند. این رویکرد به روایتی قهرمانانه ارزش می‌دهد که در آن شما همیشه آدم خوب هستید.» اینجا به یاد اریک ویلیامز (Eric Williams)، پژوهشگر و نخستین نخست‌وزیر ترینیداد و توباگو (Trinidad and Tobago)، می‌افتم که گفته بود «مورخان بریتانیایی تقریباً طوری می‌نوشتند که گویی بریتانیا برده‌داری سیاهان را تنها برای لذت بردن از لغو آن معرفی کرده بود.»
در رویهٔ تاریخ‌نگاری رقیب، تاریخ برای آموختن از گذشته و جلوگیری از خطاهای آینده است. در ۲۰۲۳، گاردین مجموعهٔ سرمایهٔ پنبه را دربارهٔ پیوندهای بنیان‌گذارانش با برده‌داری در منچستر انگلستان منتشر کرد. در واکنش به این افشاگری‌ها، برنامهٔ ده‌سالهٔ میراث‌های برده‌داری را راه‌اندازی کرد که شامل ایجاد موج بلند و نقش کریس نیز می‌شد.
کریس به من می‌گوید: «دربارهٔ واقعیت امپراتوری در بریتانیا نقطهٔ کوری عظیمی وجود دارد. این نقطهٔ کوری عجیبی است. تقریباً تابو است. قرار نیست واقعاً نقطه‌ها را به هم وصل کنید. قرار نیست بپرسید: “منچستر پنبه‌اش را از کجا می‌آورد؟ کشتی‌ها از لیورپول به کجا می‌رفتند؟ صنعت بیمه و کارگزاران بورس در لندن – سهام چه چیزی را می‌فروختند؟ چرا جایی به نام اسکله‌های هند غربی وجود دارد؟”»
نکتهٔ جالب توجهی که کریس از گزارش‌های خود دریافته این است که «آن زمان شفافیت بسیار بیشتری وجود داشت. روحانیان کلیسای انگلستان عملاً می‌گفتند “ما باید به خاطر سود دیگران را استعمار کنیم، چون انگلستان پرجمعیت شده است”. که “آفریقایی‌ها مناسب‌ترین دست‌ها برای کار در مزارع‌اند”. روحانیان می‌گفتند “ما از بدن‌های آفریقایی برای پشتیبانی و خوشبختی خود استفاده می‌کنیم”. آنان تظاهر نمی‌کردند.»
این شفافیت در طول سال‌ها با اسطوره‌ای فراگیر دربارهٔ بریتانیا تار شده است. اسطوره‌ای که به گفتهٔ کریس به این انجامیده است: «فراموشی فراوان دربارهٔ تاریخ‌های ناخوشایند.» این تصور که بریتانیا خود را به تنهایی و با نیروی خودش ساخته است، با روایت‌های صادقانه از گذشته‌اش به چالش کشیده می‌شود؛ روایت‌هایی که نشان می‌دهند ساختن بریتانیای مدرن با کار بی‌مزد و منابع میلیون‌ها انسان ممکن شد. کریس به من می‌گوید: «این‌ها در آن تصور از یک کشور جزیره‌ای که فراتر از وزنش عمل میکند، اختلال ایجاد می‌کنند.»
‘It’s inescapable’: will new revelations about enslavement force Britain to finally confront its past?
https://www.theguardian.com/news/2026/sep/23/new-revelations-enslavement-force-britain-confront-past