درآمدی بر ایدئولوژی
سعید سلامی
بن‌مایه واژهٔ ایدئولوژی از بدو پیدایی خویش تا به امروز، از مفاهیم بسیار مناقشه‌انگیز، چندپهلو و در عین حال پرکاربردترین مفاهیم در علوم اجتماعی و سیاسی بوده و در گذر زمان با تغییراتی که در برداشت‌های مفهومی آن رخ داده، موافقان، مخالفان و منتقدان سرسختی داشته است.
مایکل فریدمن، فیلسوف آمریکایی حوزهٔ فلسفهٔ علم می‌نویسد: «ایدئولوژی مجموعه‌ای آگاهانه یا ناآگاهانه از افکار، باورها و نگرش‌هاست که برداشت‌ها و سوءبرداشت‌های ما را از جهان سیاسی و اجتماعی شکل داده و بر روی قضاوت‌ها، رفتارها، تصمیم‌ها، کنش‌ها و واکنش‌های ما تأثیر می‌گذارد.»
تولد یک ایده
ایدئولوژی (Ideology) از ترکیب دو واژهٔ لاتین «idea» (اندیشه، تصور، فکر) و «logia» (شناخت، دانش) تشکیل شده و در اصل به معنای «ایده‌شناسی» یا «دانش شناخت ایده‌ها»ست.
واژهٔ ایدئولوژی اولین بار در اواخر قرن هجدهم در جریان انقلاب فرانسه توسط فیلسوف، دستوت دو تراسی (Destutt de Tracy) ابداع شد. تراسی این واژه را بین سال‌های ۱۷۹۶ و ۱۷۹۸ هنگام ارائهٔ گزارشی علمی با عنوان «رساله‌ای دربارهٔ قوهٔ تفکر» در انستیتوی ملی پاریس مطرح کرد.
به باور دو تراسی، ایدئولوژی دانشی تخصصی، تجربی و مادی‌گرایانه است که ریشهٔ افکار، باورها و رفتارهای انسان را بر اساس روان‌شناسی و حس‌گرایی بررسی می‌کند. وی مانند بسیاری از فیلسوفان فرانسوی عصر روشنگری و «اصحاب دائرةالمعارف» معتقد بود که با تمام عرصه‌های تجربهٔ بشری که بسیاری از آن‌ها قبلاً در حوزهٔ علم الهیات بررسی می‌شدند، باید بر مبنای عقل برخورد کرد. «دانش ایده‌ها» می‌بایست خاستگاه طبیعی ایده‌ها را بررسی کند و دانش دقیقی نسبت به علل پدیدآورندهٔ ایده‌ها در حواس داشته باشد. بدین ترتیب، ایدهٔ «اندیشه‌های فطری» کنار گذاشته شده و به طور کلی به حواس ارجاع داده شدند.
تراسی ایدئولوژی را شاخه‌ای از جانورشناسی می‌دانست و معتقد بود که هوش و اندیشهٔ انسانی بنیادی فیزیولوژیکی دارند. برای او، ایدئولوژی نظریهٔ نظریه‌ها و ملکهٔ تمام علوم بود؛ زیرا لزوماً مقدم بر همهٔ علوم دیگری بود که ضرورتاً از «ایده‌ها» ناشی می‌شوند.
بنابراین، مراد دو تراسی و فیلسوفان عصر روشنگری از ایدئولوژی، فهم و درک خردورزانهٔ انسان مبتنی بر تجربه از هستی، جهان و واقعیت‌های موجود، آن‌گونه که هست، بود.
ناپلئون بناپارت و ایدئولوژی
بار معنایی منفی اولیهٔ «ایدئولوژی» تا حد زیادی حاصل برخورد و تضاد میان ناپلئون و فیلسوفان زمانهٔ اوست.
زمانی که ناپلئون به عنوان یک ژنرال جوان و انقلابی ظهور کرد، رابطهٔ خوبی با روشنفکران داشت. او حتی به عضویت «مؤسسهٔ ملی فرانسه» درآمد. روشنفکران نیز در ابتدا از کودتای ناپلئون (کودتای ۱۸ برومر در سال ۱۷۹۹) حمایت کردند، زیرا فکر می‌کردند او قهرمانی است که بعد از سال‌ها آشوب و تنش در جامعه، آرامش را برقرار کرده و اصول عقلانی انقلاب را تثبیت خواهد کرد. اما بعد از اینکه ناپلئون قدرت را به دست گرفت و به سمت دیکتاتوری و امپراتوری رفت، این اتحاد از هم گسست و به اختلافی آشتی‌ناپذیر تبدیل شد.
ناپلئون به عنوان فردی عمل‌گرا (Pragmatic)، به قدرت سخت، نظم، ارتش و کنترل جامعه باور داشت. در مقابل، «ایدئولوژیست‌ها» (یا به تعبیر ناپلئون، آیده‌آلیست‌ها) از آزادی بیان، محدود شدن قدرت دولت و اصول بنیادین حقوق بشر دفاع می‌کردند.
اولین جرقهٔ اختلاف زمانی زده شد که ناپلئون در سال ۱۸۰۱ با پاپ توافق‌نامه‌ای امضا کرد تا مذهب کاتولیک را به جامعهٔ فرانسه برگرداند. ناپلئون مذهب را ابزاری حیاتی برای کنترل توده‌ها و حفظ نظم می‌دانست، در حالی که «ایدئولوژیست‌ها» به شدت ضدروحانیت و مادی‌گرا بودند و این کار ناپلئون را خیانت به دستاوردهای علمی و عقلی انقلاب تلقی می‌کردند.
ناپلئون که با انتقادات این گروه در مجلس و مطبوعات مواجه شده بود، کمپین شدیدی را علیه آن‌ها آغاز کرد. او واژهٔ «ایدئولوژی» را به عنوان یک فحش سیاسی و عنوانی تحقیرآمیز به کار می‌برد و در سخنرانی‌ها و نوشته‌هایش، «ایدئولوژیست‌ها» را خیال‌بافان بریده از واقعیت، افرادی که در توهمات و نظریه‌های انتزاعی خود غرق شده‌اند و هیچ درکی از هنر حکومت‌داری، روان‌شناسی توده‌ها و واقعیت‌های سخت جنگ و سیاست ندارند، توصیف می‌کرد.
ناپلئون «فخرفروشی فیلسوفان» را عامل هرج‌ومرج‌های دوران ترور در انقلاب فرانسه می‌دانست. جمله‌ای معروف از وی در حافظهٔ تاریخ مانده است: «این ایدئولوژی است که باید مسئول تمام مصیبت‌های فرانسهٔ زیبای ما شناخته شود.» از نظر او سیاست جای «پندارهای مابعدالطبیعی نیست، بلکه جای اقتدار، تدبیر عملی و هدایت ملت است.» (آیا ناپلئون در آن شرایط نابسامان جامعهٔ فرانسه، عمل‌گراتر و واقع‌بین‌تر از «ایدئولوژیست‌ها» بود؟)
ناپلئون هر جایی را که فتح می‌کرد، از ایتالیا تا آلمان، سیستم فئودالی را ملغی، قوانین مدنی مدرن را پایه‌گذاری و ساختار اداری را عقلانی می‌کرد. او مصمم بود جامعه را با تکنوکراسی، مذهب کارکردی و قدرت نظامی اداره کند، نه با «بیانیه‌ها و اصول انتزاعی فیلسوفان».
به نظر تاریخ‌نگاران، ناپلئون که به شدت با «ایدئولوژی» به عنوان «نظریه‌پردازی فیلسوفان» مخالفت می‌کرد، خود یکی از بزرگ‌ترین طراحان ایدئولوژی امابه‌نحو دیگر در تاریخ بود: ایدئولوژی بناپارتیسم. ناپلئون ترکیبی از اقتدارگرایی، ملی‌گرایی فرانسوی، شایسته‌سالاری و حاکمیت قانون را از طریق «قانون مدنی ناپلئون» ایجاد کرد.
طنز قضیه این‌جاست که این اقداماتِ ناپلئونِ مخالفِ ایدئولوژی، در واقع ترویج یک ایدئولوژی نوینِ مدرنیزاسیونِ دولتی بود.
تقابل ناپلئون با ایدئولوژی و کاربرد تحقیرآمیز این واژه توسط وی باعث شد که ایدئولوژی برای سال‌های دراز و تا به امروز، به معنای «افکار جزمی، غیرواقع‌بینانه و توهم‌آمیز» در حوزهٔ فرهنگ سیاسی جا بیفتد.
ایدئولوژی به مثابهٔ نقشهٔ راه
ترکیب واژگانی «ایده + لوژی» در سیر تغییرات مفهومی خود در گذر زمان، امروزه به مثابهٔ یک ایده، یک نگاه و یک باور برای تبیین و هدایت رفتار فرد، یک گروه یا جامعه در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی به مجموعه‌ای سامان‌مند، هدفمند و به‌هم‌پیوسته از باورها، ارزش‌ها، اندیشه‌ها و اصول فکری بدل شده است.
به بیان دیگر، ایدئولوژی مجموعهٔ بایدها، نبایدها و «نقشهٔ راه» یا دستورالعملی شده است برای تغییر یا حفظ جوامع بر اساس جهان‌بینیِ آن‌گونه که باید باشد و برای رسیدن به آن وضعیت چه کارهایی باید انجام گیرد.
کارکردهای ایدئولوژی در حکمرانی
ایدئولوژی در حکمرانی، نظامی از باورها و بایدهای ثابت است که مشروعیت سیاسی را توجیه و رفتار جمعی را هدایت می‌کند.
حکومت‌های ایدئولوژیک حقانیت و بقای خود را نه از رأی و ارادهٔ مردم، بلکه از پای‌بندی به یک نظام اعتقادیِ «برحق و انحصاری» می‌گیرند.
در این حکومت‌ها، ایدئولوژی ابزاری برای هم‌شکل‌سازی توده‌ها، ایجاد همبستگی در برابر دشمنان فرضی یا واقعی، و هدایت رفتار شهروندان در تمام حوزه‌های زندگی است. در این ساختارها، نیازهای مادی و عینیِ امروزِ جامعه به بهانهٔ رسیدن به آرمان‌های بزرگ در آینده نادیده گرفته می‌شوند. با جزمی شدن ایدئولوژی در این حکومت‌ها، گروه‌های مستقل تصفیه شده و جامعه به سوی فرمان‌برداری مطلق و سرکوب منتقدان پیش می‌رود.
ایدئولوژی‌های افراطی، دیگر ایدئولوژی‌ها را تحمل نمی‌کنند؛ آن‌ها را تحقیر و حذف می‌کنند.
کارکردهای ایدئولوژی در حوزهٔ دین
وقتی حکومت با «ایدئولوژی دینی» حکمرانی می‌کند، آموزه‌های فرامادی و معنوی به ساختارهای دنیوی، تکالیف حکومتی و منافع یک گروه خاص در قدرت تقلیل می‌یابند. در سطح فردی، ایدئولوژی دینی به شهروندان و مؤمنان خود پاسخ فوری می‌دهد که در چه نقطه‌ای ایستاده‌اند، چه جهتی دارند و چه مسئولیتی بر عهده دارند. ایدئولوژی دینی چون مدعی حقیقت مطلق است، در برابر نقد، اصلاح و تحولات اجتماعی مقاومت می‌کند.
ایدئولوژیک شدن دین به جای عقلانی کردن فرآیندها، منطق قدرت و سیاست‌ورزیِ عرفی را وارد نهاد دین می‌کند و به‌رغم مدعیات خویش، اخلاق و معنویت را به تدریج از درون فرسوده می‌کند.
این نوع حکومت‌ها ایدئولوژی را به جای اینکه قطب‌نمایی برای حرکت جمعی، تحقق عدالت، بهبود جامعه و سازمان‌دهی ایده‌ها قرار دهند، به ابزاری برای ایجاد جامعه‌ای توده‌وار و هم‌بسته در میان گروه‌های اجتماعی تبدیل می‌کنند تا به قدرت و حکومت مشروعیت ببخشند و تصمیم‌گیری، قضاوت و موضع‌گیری در بحران‌ها را از شهروندان سلب کنند.
ایدئولوژی در حوزهٔ دین فقط نحوهٔ تفکر را شکل نمی‌دهد، بلکه به عمل جهت می‌دهد و تعیین می‌کند در برابر مسائل، وقایع، رخدادها، جهان و «دیگران» چگونه باید رفتار کرد.
ایدئولوژی از دیدگاه مارکس
از نظر کارل مارکس، ایدئولوژی مجموعه‌ای از باورها، تصورات، ارزش‌ها و نظام‌های معنایی است که روابط واقعی تولید و مناسبات قدرت را در یک جامعهٔ طبقاتی پنهان می‌کند. به بیان دیگر، مارکس ایدئولوژی (به‌ویژه ایدئولوژی بورژوایی) را نوعی «آگاهی کاذب» و دروغین می‌دانست که طبقهٔ حاکم برای توجیه استثمار و حفظ منافع خود بر جامعه تحمیل می‌کند.
مارکس معتقد بود در جوامع طبقاتی، صاحبان ابزارهای تولید اقتصادی، زمین، کارخانه‌ها، سرمایه [و امروزه غول‌های دیجیتال]، کنترل ابزارهای تولید فکری را نیز در دست دارند. در نتیجه، ایده‌های طبقهٔ مسلط به عنوان ایده‌های غالب جامعه طوری جلوه داده می‌شوند که گویی منافع کل جامعه را نمایندگی می‌کنند.
مارکس بر این باور بود که افکار و عقاید ریشه در شرایط تاریخی و مادی زندگی دارند و نباید آن‌ها را به عنوان حقیقت ناب، ازلی و جدا از سرمایه و مناسبات تولید در نظر گرفت.
به تعبیر معتقدان و مفسران اندیشهٔ مارکس، ایدئولوژی بیش از آنکه یک حقیقت اصیل و مستقل باشد، بازتابی از متغیرهای مادی و اجتماعی است.
در مجموع، نقد مارکس به ایدئولوژی، تلاشی است برای برداشتن پرده‌های توهم از برابر دیدگان طبقهٔ کارگر (پرولتاریا) تا از «آگاهی کاذب» به «آگاهی طبقاتی» واقعی برسند و مناسبات استثمارگرایانه را دگرگون سازند.
اسلاوی ژیژک و نقد ایدئولوژی
بسیاری از متفکران امروزی معتقدند تفکر ایدئولوژیک به دلیل مطلق‌گرایی، داشتن ساختار ایستا و تقسیم جهان به «خودی و غیرخودی»، جلوی تفکر آزاد، پرسش‌گری و اصلاح‌پذیری را می‌گیرد.
اسلاوی ژیژک، فیلسوف، نظریه‌پرداز، جامعه‌شناس و سیاست‌مدار اسلوونیایی، در نقد فرهنگ معاصر، مفهوم سنتی ایدئولوژی را به چالش می‌کشد و ابعاد مختلف آن را نقد می‌کند؛ از جمله:
۱. ایدئولوژی به‌عنوان «فانتزی» (خیال، تخیل، توهم و خلق تصاویر ذهنی):
به نظر ژیژک، نیروی ایدئولوژی نه در سطح دانش و آگاهی، بلکه در سطح فانتزی و ناخودآگاه عمل می‌کند. ایدئولوژی به ما فانتزی‌هایی می‌دهد تا با تناقضات غیرقابل‌تحملِ واقعیت اجتماعی، مانند استثمار و نابرابری، کنار بیاییم.
۲. نفی ایدهٔ «پایان ایدئولوژی»:
پس از جنگ سرد و فروپاشی بلوک شرق، برخی متفکران مدعی «پایان ایدئولوژی» و ورود به عصر عقلانیتِ پساسیاسی و تکنوکراتیک شدند. ژیژک استدلال می‌کند که ایدئولوژی‌ها نمرده‌اند، بلکه اتفاقاً در قالب نظام سرمایه‌داری جهانی و دموکراسی‌های لیبرال به شکل امری «طبیعی»، بدیهی و گریزناپذیر درآمده‌اند. وقتی چیزی به نظر «طبیعی» می‌رسد، دقیقاً یعنی در اوج قدرت ایدئولوژیک خود قرار دارد.
۳. نقد سینیسم (بدبینی) مدرن:
انسان مدرن گمان می‌کند که فردی هوشیار و غیرایدئولوژیک است؛ او به شعارهای سیاسی، تبلیغات و قدرت می‌خندد و آن‌ها را جدی نمی‌گیرد. ژیژک نشان می‌دهد که این باور به جدی نبودن یا بی‌توجهی ظاهری، دقیقاً همان مکانیزمی است که به نظام اجازه می‌دهد به حیات خود ادامه دهد. سیستم نیازی ندارد که شما به آن باور قلبی داشته باشید؛ کافی است در عمل از آن اطاعت کنید.
۴. نقش رسانه‌ها و کالایی‌شدن:
ژیژک رسانه‌های جمعی و فرهنگ مصرفی را ابزارهای اصلی بازتولید ایدئولوژی در جهان امروز می‌داند. سرمایه‌داری حتی از منتقدان خود هم استفاده می‌کند و از طغیان‌های فرهنگی و کالاهای «رادیکال» (مانند تی‌شرت چه گوارا یا محصولات موسوم به اکولوژیک با کمترین آسیب به اکوسیستم) برای تقویتِ خود و بقای سیستم بهره می‌برد.
۵. سیاست ضدفانتزی:
در برابر این وضعیت، ژیژک خواستار نوعی «سیاست ضدفانتزی» است؛ سیاستی که به جای ساختنِ سراب‌های آرامش‌بخش یا پناه بردن به توهمِ اصلاحات روبنایی، شکاف‌ها، تناقضات و ترک‌های بنیادینِ نظام سرمایه‌داری را برجسته و عیان کند.
ژیژک معتقد است که ایدئولوژی نه‌تنها ما را کنترل می‌کند، بلکه حتی وقتی فکر می‌کنیم از آن رها شده‌ایم، هم‌چنان در ما حضور دارد. به عبارت دیگر، ما بدون آنکه بدانیم، از قواعدی پیروی می‌کنیم و در فضایی زندگی می‌کنیم که توسط طبقات بالا تنظیم شده‌اند.
زیستن بدون ایدئولوژی؟
آیا می‌توان بدون ایدئولوژی زیست؟ پاسخ به این پرسش بنیادین در فلسفه، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی به تعریف ما از «ایدئولوژی» در سطح زندگی فردی یا اجتماعی بستگی دارد.
از منظر زیست فردی، بله؛ ممکن است. در سطح زندگی شخصی، انسان‌ها می‌توانند بدون توسل به یک نظام فکری منجمد، ازپیش‌نوشته‌شده و کلان (مانند مارکسیسم، فاشیسم، یا دگم‌های مذهبی سخت‌گیرانه) زندگی کنند. بسیاری از انسان‌ها بر اساس نیازهای روزمره، عواطف، تجربه‌های زیستی، عقل متعارف و حل آنی مسائل زندگی می‌کنند، بدون اینکه بخواهند کارهایشان را زیر لوای یک مکتب فلسفی-سیاسی خاص توجیه کنند. اما از نظر فلسفی و جامعه‌شناسی، زیستن بدون ایدئولوژی دشوار و حتی ناممکن است.
اسلاوی ژیژک و بسیاری از جامعه‌شناسان بر این باورند که رهایی کامل از ایدئولوژی توهمی بیش نیست.
ژیژک می‌نویسد که ایدئولوژی (شناخت ایده‌ها) در صورتی که به درستی به‌کار گرفته شود، می‌تواند از طریق توافق‌های اجتماعی، بسط و گسترش فرهنگی و تنظیم قواعد صحیح، هم نقش متعادل‌کننده داشته باشد و هم به پیشرفت و تغییر مثبت در جامعه کمک کند. او همچنین معتقد است که ایدئولوژی می‌تواند مسیری روشن و مثبت برای تغییرات اجتماعی فراهم کند؛ مثل طرح‌های سیاسی‌ای که بر اساس آگاهی، تفاهم و توافق عمومی، جامعه را مدیریت می‌کنند.
باری، ایدئولوژی فقط مجموعه‌ای از شعارهای سیاسی نیست؛ بلکه چهارچوب، زبان، ارزش‌ها و پیش‌فرض‌هایی است که با آن‌ها جهان را تفسیر می‌کنیم. بنابراین، هنگامی که گمان می‌کنیم کاملاً «بی‌طرف» یا «غیرایدئولوژیک» هستیم، در واقع داریم ساختار فکری پذیرفته‌شدهٔ خود را بازتولید می‌کنیم.
تلاش برای نداشتنِ هرگونه باور ایدئولوژیک می‌تواند به نوعی چهارچوب فکری سفت‌وسخت، مثل نهیلیسم، شک‌گرایی افراطی یا فردگراییِ افراطی بدل شود.
می‌توان «ایدئولوژی‌زده» نبود و از تعصبات خشک، سیاست‌زدگی و وابستگی به گروه‌های فکری بسته رها شد؛ اما زیستن در خلأِ کاملِ معنایی، ارزشی و چهارچوب‌های شناختی که همان تعریف وسیع ایدئولوژی است، برای انسان به عنوان «حیوان سیاسی» و لاجرم اجتماعی ممکن نیست. هدفِ زیستِن آگاهانه، «رها شدن از هرگونه تفکر» نیست، بلکه رسیدن به باوری انعطاف‌پذیر، انسانی و پرسشگر است که به جای تبعیت کورکورانه از یک دستورالعمل بسته، واقعیت‌های پویا، تجربی و خردورزانه را راهنمای عمل خود قرار دهد.
ایدئولوژی در عصر دیجیتال
ایدئولوژی در عصر دیجیتال در ماهیت و کارکرد، دست‌خوش دگرگونی‌های ژرفی شده است. ایدئولوژی‌ها دیگر تنها به شکل بیانیه‌ها یا دستگاه‌های فکری سنتی عمل نمی‌کنند، بلکه در بطن ابزارها، کدها و زیرساخت‌های فناوری تنیده می‌شوند. به برخی از این دگرگونی‌ها نگاهی می‌اندازیم:
۱. حباب‌های فیلتر و تحریف واقعیت: الگوریتم‌ها محتوایی را تولید می‌کنند که با باورهای قبلی کاربر همسو باشد. در نتیجه، این امر به انجماد فکری و پذیرش تحریف‌ها به عنوان واقعیت عینی به‌جای پویایی و نوآوری کاربران منجر می‌شود.
۲. استعمار دیجیتالی: شرکت‌های بزرگ فناوری و پلتفرم‌های بین‌المللی با کنترل جریان اطلاعات، به مثابه امپراتوری دیجیتال، صداهای بومی و محلی را به حاشیه می‌رانند.
۳. چالش فرار مالیاتی پلتفرم‌ها: عدم تطابق قوانین مالیاتی سنتی با ماهیت فرامرزی غول‌های دیجیتال، زمینه‌ساز شکل‌گیری نوعی اقتصاد و ایدئولوژی سرمایه‌سالار جدید شده است.
۴. ضرورت نوآوری در ایدئولوژی‌های سنتی: منتقدان و اندیشمندان اشاره می‌کنند که تفکرات و ایده‌آل‌های نسل جوانِ آشنا با ابزارهای نوین، نیازمند بازتعریف و به‌روزرسانی هستند.
۵. مشروطیت دیجیتال: تلاشی ایدئولوژیک (شناخت ایده‌ها) و هنجاری برای موازنه‌سازی قدرت میان دولت‌ها و شرکت‌های فناوری جهت صیانت از حقوق اساسی شهروندان و کاربران است.
۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ / ۲۱ آبان ۱۴۰۵
منابع:
ــ ویکی‌پدیا
ــ پادکست‌های در پیوند