کتابها برای مغز شما مفیدند
ریچارد سیما
واشنگتن پست
برگردان: علیمحمد طباطبایی
کتابها برای مغز شما مفیدند؛ اما داستانهای تخیلی یک فایدهٔ افزودهٔ غافلگیرکننده دارند.
مقدمه مترجم: در جهانی که صفحههای گوشیهای هوشمند، شبکههای اجتماعی و جریان بیپایان اخبار، ذهن ما را به خود مشغول کردهاند، خواندن یک کتاب — بهویژه یک رمان یا داستان تخیلی — ممکن است در نگاه نخست نوعی سرگرمیِ ساده و حتی تجملی به نظر برسد. اما پژوهشهای جدید نشان میدهند که این عادتِ دیرینه، نه فقط لذتبخش، بلکه یکی از مؤثرترین تمرینهای ذهنی برای تقویت مغز، پرورش همدلی و گسترش درک ما از جهان پیچیدهٔ انسانی است.
واشنگتن پست در این گزارش، با تکیه بر یافتههای روانشناسی و علوم اعصاب، نشان میدهد که خواندن داستانهای تخیلی چگونه شناخت اجتماعی ما را تقویت میکند — یعنی توانایی ما برای اندیشیدن دربارهٔ دیگران، درک دیدگاههای متفاوت و تعامل مؤثرتر با اطرافیان. برخلاف تصور رایج که خواندن را فعالیتی منفرد و دروننگر میداند، این مقاله استدلال میکند که غوطهور شدن در جهانِ داستان، در واقع شبیهسازیِ شناختی و عاطفیِ روابط انسانی است؛ تمرینی که ما را برای زندگی واقعی آمادهتر میکند.
از کودکان ۴ تا ۶ سالهای که با خواندن کتابهای داستانی، «نظریهٔ ذهن» را سریعتر میآموزند، تا بزرگسالانی که با خواندن رمانهای ادبی، جهانبینی پیچیدهتر و فروتنی فکریبیشتری پیدا میکنند، شواهد نشان میدهند که داستانها ما را با تفاوت مواجه میکنند — با ذهنها، مکانها و رویکردهایی که فراتر از منطقهٔ آسودگی ما هستند. و همین مواجهه است که به گفتهٔ پژوهشگران، میتواند «بینش بهتری نسبت به تجربیات خودمان و دیگران» به ما ببخشد.
این مقاله همچنین به پرسشهای عملی پاسخ میدهد: چگونه میتوان عادت خواندن را در زندگی پرمشغلهٔ امروز پرورش داد؟ آیا کتابهای صوتی به اندازهٔ خواندن سنتی مفیدند؟ و چرا خواندن، برخلاف ظاهر انفرادیاش، میتواند ما را اجتماعیتر کند؟
در نهایت، این گزارش یادآوری است که خواندن داستان، صرفاً یک سرگرمی نیست؛ سرمایهگذاری بر مغز، قلب و مهارتهای اجتماعی ماست. و شاید مهمتر از همه، یادآور میشود که خواندن باید لذتبخش باشد — بدون خودآگاهی، بدون اجبار، و با آزادیِ انتخاب آنچه واقعاً دوست داریم.
خواندن داستانهای تخیلی برای مغز شما مفید است. بهویژه اینکه شما را مجبور میکند جهان و شخصیتهای یک داستان را تصور کنید. این کار شما را با دیدگاههای مختلف درگیر میکند و ذهناً در نقاط دید متفاوت ساکن میشوید.
لم دادن با یک کتاب خوب فقط لذتبخش نیست. برای مغز شما هم مفید است. خواندن به طور کلی — روزنامهها، مجلات، کتابهای غیرداستانی — با کاهش آهستهتر زوال شناختی در بزرگسالان مسن و حتی عمر طولانیتر مرتبط دانسته شده است.
اما خواندن داستانهای تخیلی ممکن است فواید منحصربهفردی داشته باشد. برای مثال، پژوهشها نشان میدهند که میزان داستان تخیلیای که افراد میخوانند، پیشبینیکنندهٔ بهتری برای توانایی زبانی نسبت به غیرداستانی است. و شاید حتی مهمتر از آن، پژوهشها نشان دادهاند که داستان تخیلی با شناخت اجتماعیِ بهتر — یعنی توانایی ما برای اندیشیدن دربارهٔ دیگران و تعامل با آنها — و درک افزایشیافته از جهان به عنوان مکانی پیچیده مرتبط است.
چرا؟ داستان تخیلی شما را مجبور میکند جهان و شخصیتهای یک داستان را تصور کنید. به گفتهٔ نیک باتریک (Nick Buttrick)، استاد یار روانشناسی در دانشگاه ویسکانسین-مدیسون، این کار شما را با دیدگاههای مختلف درگیر میکند و ذهناً در نقاط دید متفاوت ساکن میشوید.
ریموند مار (Raymond Mar)، استاد روانشناسی در دانشگاه یورک در تورنتو، که به تازگی مروری بر فواید خواندن داستانهای روایی نوشته است، گفت این کار میتواند به ما کمک کند «به بینش بهتری نسبت به تجربیات خودمان، و بینش نسبت به تجربیات دیگرانی که بسیار متفاوت از ما هستند، دست یابیم.» او افزود: «این کار به سادگی نوعی تأمل و تفکر را برمیانگیزد که فقط میتواند برای ما خوب باشد.»
چرا خواندن در واقع اجتماعی است
سلامت اجتماعی برای سلامت کلی مهم است. و معلوم میشود که خواندن، هرچند اغلب به عنوان فعالیتی انفرادی تصور میشود، میتواند تواناییهای اجتماعی ما را تقویت کند.
برای درک چرایی این موضوع، کمک میکند به این نگاه کنیم که خواندن چگونه ما را در طول رشد شکل میدهد.
بین سنین۴ تا ۶ سالگی، کودکان نظریهٔ ذهن را توسعه میدهند — یعنی توانایی درک این که دیگران باورها، دیدگاهها و احساسات متفاوتی دارند. مار گفت مطالعات نشان میدهند کودکانی که در معرض کتابهای داستانی بیشتری قرار گرفتهاند، در این نقطهٔ عطف رشدی از کودکانی که در معرض کتابهای کمتری بودهاند، جلوتر هستند.
یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۵ بر روی ۲۱ مطالعه نشان داد کودکانی که کتابهای داستانی بیشتری میخوانند، همدلی بیشتری دارند. و شواهدی وجود دارد که همدلی و خواندن رابطهای دوطرفه دارند. بر اساس مطالعهای در سال ۲۰۲۴ بر روی بیش از ۹۰۰ کودک، درک مطلب بهتر پیشبینیکنندهٔ همدلی در زندگی بعدی بود، در حالی که همدلی نیز پیشبینیکنندهٔ توانایی خواندن بهتر بود. و مطالعهای در سال ۲۰۲۳ نشان داد نوجوانانی که برای سرگرمی بیشتر میخوانند، بزرگسالانی اجتماعیتر میشوند.
مار گفت خواندن داستان تخیلی «یک شبیهسازی شناختی و عاطفیِ پیچیده از جهان اجتماعی را به ما ارائه میدهد» که در جهان واقعی مفید است.
قدرت داستانگویی
این فواید ممکن است تا حدی به دلیل قدرت داستانگویی باشد. مطالعات تصویربرداری عصبی نشان میدهند که شبکههای مغزی درگیر در درک داستانها با شبکههای مغزی مورد نیاز برای نظریهٔ ذهن همپوشانی دارند. مار، که مروری بر این مطالعات نوشته است، گفت این نشان میدهد «هنگام درگیر شدن با داستانها، ما همان نوع شبکههای مغزی را فعال میکنیم که برای درک دیگران استفاده میکنیم.»
باتریک گفت سایر اشکال داستانگویی، مانند تلویزیون و فیلم، ممکن است فواید مشابهی داشته باشند، اما «یکی از کارهایی که هنگام خواندن انجام میدهید این است که باید جهان را در ذهن خود بسازید. جهان به شما داده نمیشود. شما باید کار تصور کردن را انجام دهید.»
این کار اضافی ممکن است فواید درگیر شدن با یک داستان را تقویت کند.
گذراندن وقت با شخصیتهای داستانی مورد علاقهمان نیز ممکن است به ما کمک کند احساس ارتباط کنیم. مار گفت: «حتی اگر دوستانمان دور و بر نباشند و نتوانیم دور هم جمع شویم، همیشه میتوانیمیک کتاب باز کنیم.»
خواندن میتواندیک فعالیت اجتماعی نیز باشد، فعالیتی که لذتها و فواید خواندن را تقویت میکند. باشگاههای کتاب، سازمانهای خواندن مشترک و جوامع رسانههای اجتماعی مانند بوکتاک میتوانند ما را با خوانندگان دیگر연결 دهند و لایهٔ دیگری به ساختن تواناییهای شناخت اجتماعی ما اضافه کنند.
باتریک گفت صحبت کردن با دیگران دربارهٔ کتابهایی که میخوانید به این معناست که شما نه تنها شخصیتهای یک داستان را تصور میکنید، بلکه درکی از نحوهٔ واکنش دیگران به آن شخصیتها نیز به دست میآورید.
مواجهه با تفاوت
فراتر از کمک به شناخت اجتماعی، خواندن داستانهای تخیلی میتواند جهان ما و درک ما از پیچیدگیهای آن را گسترش دهد. نویسندگان خوب، ناظرانی چیرهدست بر وضعیت انسانی هستند و میتوانند ما را با تجربیاتی بیرون از منطقهٔ آسودگیمان روبرو کنند.
باتریک گفت: «خواندن، مواجههای است با تفاوت، با نوعی ذهن متفاوت، جایی متفاوت، رویکردی متفاوت به جهان. و بنابراین بسیاری از جاهایی که به نظر من خواندن در آنها جالبترین است، جاهایی هستند که این تفاوت را تا حد امکان قویتر با هم ترکیب میکنند.»
در مطالعهای در سال ۲۰۲۲ بر روی بیش از ۵۰۰۰ نفر که در نشریهٔ شخصیت و روانشناسی اجتماعی منتشر شد، باتریک و همکارانش دریافتند کسانی که با خواندن داستانهای ادبی بیشتری بزرگ شدهاند، بیشتر احتمال دارد بزرگسالانی با جهانبینیهای پیچیدهتر شوند — با ظرافت بیشتر، غنای روانشناختی بیشتر و فروتنی فکری بیشتر.
او گفت: «من فکر میکنم اگر میخواهیم در جهانی زندگی کنیم که در آن با همه مانند یک فرد رفتار شود، دانستن این که جهان پیچیده است، بهویژه از نظر اجتماعی پیچیده، احتمالاً واقعاً خوب است.»
اما دشواریهای ذاتی در مطالعهٔ اثرات خواندن وجود دارد، زیرا به گفتهٔ باتریک «خواندن بخشی از زندگییک فرد است. و وقتی مردم زمان بیشتری، فضای بیشتری برای خواندن و تمایل بیشتری به خواندن دارند، این کار را به طور تصادفی انجام نمیدهند.»
فواید احتمالاً زمان میبرند تا انباشته شوند، و وضعیت اقتصادی- اجتماعی پیشبینیکنندهٔ قوی رفتار و توانایی خواندن است، هرچند مطالعهای در سال ۲۰۲۵ بر روی بیش از ۱۴۰۰۰ دانشآموز نشان داد خواندن برای سرگرمی بیشترین فایده را برای کودکانی داشت که والدینشان تحصیلات کمتری داشتند.
به باور مار: «هنر موفق با تعداد زیادی از مردم طنینانداز میشود، زیرا چیزی دربارهٔ انسان بودن را در بر میگیرد که برای ما جذاب است و شاید کاملاً آن را درک نمیکنیم.»
چگونه بیشتر بخوانیم
آهسته شروع کنید. مار توصیه میکند قبل از خواب گوشی خود را کنار بگذارید و آن زمان را به خواندن اختصاص دهید. او گفت: «شاید لازم باشد تا یک ساعت برسید. اما میتوانید با ۱۵ دقیقه شروع کنید و سپس به ۳۰ دقیقه و سپس ۴۵ دقیقه تا یک ساعت قبل از خواب برسید. احتمالاً چیز خوبی است.»
عادت بسازید. تداوم کلید است. باتریک گفت: «فکر نمیکنم هیچ کتابی به تنهایی زندگی یک فرد را تغییر دهد. فکر میکنم انباشت کتابهای بسیار،یعنی خواندن دوباره و دوباره و دوباره، واقعاً بر نحوهٔ تفکر مردم دربارهٔ جهان به طور گستردهتر تأثیر میگذارد.»
در تنوع گستردهٔ خواندن غوطهور شوید. اشکال مختلف خواندن — داستانهای کوتاه، رمانهای گرافیکی و داستانهای هوادارانه، برای مثال — نیز به حساب میآیند. مار با توجه به برنامهٔ کاری پرمشغلهاش و خواندن نشریات دانشگاهی، ترجیح میدهد داستانهای کوتاه بخواند. او گفت: «سخت است که به یک کتاب متعهد شوم.» مار به تازگی آثار نویسندهٔ ایرلندی کلر کیگان را خوانده است.
(باتریک در حال حاضر کتاب قلمرو وحشت (Reign of Terror) اثر اسپنسر آکرمن (Spencer Ackerman) را میخواند و خود را برای خواندن رمان بیش از ۳۰۰۰ صفحهای ویلیام فالمن (William Vollmann) با عنوان میز اقبال (A Table for Fortune) آماده میکند. و من در حال خواندن مجموعهٔ تری پراچت هستم، که نویسندهای طنزپرداز و خندهدار است، از جمله خدایان کوچک که به دین میپردازد، و حقیقت که دربارهٔ روزنامهنگاری است.)
کتابهای صوتی نیز میتوانند مفید باشند. باتریک می گوید کتابهای صوتی نیز به عنوان خواندن به حساب میآیند. در واقع، این قالب ممکن است درک برخی کتابها را آسانتر کند. باتریک گفت گوش دادن به اولیس جیمز جویس نه تنها درک آن را آسانتر و خندهدارتر میکند، بلکه باعث میشود «متوجه شوید چه مقدار از آن فقط یک آهنگ است.»
به یاد داشته باشید که خواندن باید لذتبخش باشد. باتریک گفت: «من به خواندن به عنوان یک تجربهٔ رهبانی که باید شبها تنها انجام دهید تا به عنوان یک فرد رشد کنید، فکر نمیکنم.» به آنچه از آن لذت میبرید بپردازید.
آن را اجتماعی کنید. باشگاههای کتاب عالی و شکوفا هستند. باتریک گفت داشتن یک شریک پاسخگویی و دیگرانی که دیدگاهها را با آنها به اشتراک بگذارید، خوب است.
بدون خودآگاهی بخوانید. خواندن برای لذت است. مار می گوید: «اغلب اوقات به نظر میرسد مردم دربارهٔ چیزهایی که میخوانند خجالتزده هستند.» اما «هر چه میخوانید، هیچ چیزی برای خجالتزده بودن وجود ندارد.»
Books are good for your brain. But fiction has a surprising added benefit.
The Washington Post|
Richard Sima
https://www.washingtonpost.com/wellness/2026/08/18/reading-fiction-is-good-your-brain-here-why/