۱. مقدمه
از نیمه دوم قرن بیستم و بهویژه پس از پایان جنگ سرد، ادعای افول یا پایان ایدئولوژی به یکی از موضوعات مهم اندیشه سیاسی تبدیل شد. فروپاشی اتحاد شوروی، گسترش اقتصاد جهانی، تقویت نهادهای بازار و افزایش نقش کارشناسان در سیاستگذاری عمومی، این تصور را تقویت کرد که منازعات بزرگ ایدئولوژیک جای خود را به مدیریت عقلانی و حل مسائل فنی دادهاند. در این برداشت، سیاست بیش از آنکه عرصه رقابت میان تصورات متفاوت از عدالت، آزادی و نظم اجتماعی باشد، به مسئله انتخاب ابزارهای مؤثر برای دستیابی به اهدافی از پیش پذیرفتهشده تبدیل میشود. با این حال، این تحول پرسشی اساسی را مطرح میکند: آیا سیاست واقعاً از ایدئولوژی عبور کرده است، یا آنکه برخی از انگارههای ارزشی و سیاسی در قالب مفاهیمی مانند عقلانیت، علم، کارآمدی و ضرورت اقتصادی بازتولید میشوند؟ اگر تصمیمگیری درباره مالیات، توزیع منابع، نقش دولت، حقوق اجتماعی و اولویتهای توسعه متضمن انتخاب میان ارزشهای متفاوت باشد، چگونه میتوان آن را صرفاً فنی و فاقد بار ایدئولوژیک دانست؟
مسئله فقط این نیست که برخی بازیگران سیاسی ایدئولوژی خود را انکار میکنند. مسئله عمیقتر آن است که ادعای خروج از ایدئولوژی ممکن است به ابزاری برای پنهان کردن پیشفرضهای هنجاری و محدود کردن امکان مناقشه عمومی تبدیل شود. هنگامی که یک انتخاب سیاسی بهعنوان تنها راه عقلانی یا اجتنابناپذیر معرفی میشود، امکان بررسی بدیلها و پرسش از منافع نهفته در آن انتخاب کاهش مییابد. با وجود این، نباید از این مشاهده نتیجه گرفت که هر ادعای ضدایدئولوژیک الزاماً متناقض یا نامعتبر است. مخالفت با جزمیت، نقد نظامهای فکری بسته و تلاش برای تفکیک شواهد تجربی از داوریهای ارزشی، میتواند از نظر معرفتی و منطقی موجه باشد.
بنابراین، مسئله اصلی تعیین مرز میان نقد سازنده ایدئولوژی و نفی مطلق آن است. پرسش محوری این مقاله چنین صورتبندی میشود: ضدیت با ایدئولوژی تحت چه شرایطی موضعی انتقادی و سازگار است و در چه شرایطی به صورت تازهای از ایدئولوژی تبدیل میشود؟ برای پاسخ به این پرسش، ابتدا مفهوم ایدئولوژی و ابعاد آن بررسی میشود؛ سپس مسئله خودارجاعی و محدودیت بیطرفی معرفتی توضیح داده میشود؛ در ادامه، نمودهای سیاسی این پدیده در جهان معاصر تحلیل خواهد شد و در نهایت، چارچوبی برای بررسی این مسئله در تجربه ایران ارائه میشود.
۲. روششناسی و چارچوب تحلیلی
این پژوهش از روش تحلیل مفهومی و تحلیل انتقادی گفتمان بهره میگیرد. هدف آن سنجش آماری فراوانی گفتمانهای ضدایدئولوژیک یا اثبات تجربی وجود یک جریان سیاسی واحد نیست؛ بلکه بررسی ساختار استدلالی ادعای بیطرفی و شناسایی سازوکارهایی است که از طریق آنها یک موضع سیاسی میتواند خود را از پیشفرضهای ایدئولوژیک مستقل معرفی کند.
در سطح نخست، تحلیل مفهومی برای تفکیک معانی مختلف ایدئولوژی و ضدیت با آن به کار میرود. در سطح دوم، تحلیل معرفتشناختی به بررسی امکان موضع کاملاً خنثی و مسئله خودارجاعی میپردازد. در سطح سوم، تحلیل گفتمان برای مطالعه چگونگی تبدیل انتخابهای سیاسی و ارزشی به گزارههایی ظاهراً فنی، طبیعی یا اجتنابناپذیر استفاده میشود.
واحد تحلیل در این پژوهش، گزارهها و شیوههای صورتبندی مسائل سیاسی است؛ برای مثال، گزارههایی از قبیل «اقتصاد علم است و نباید سیاسی شود»، «مسائل کشور صرفاً مدیریتیاند»، «بازار یک واقعیت طبیعی است» یا «فناوری میتواند مسائل سیاسی را حل کند».
این گزارهها بهخودیخود نشانه قطعی ایدئولوژیک بودن ادعاهای گوینده نیستند. اهمیت تحلیلی آنها به زمینه کاربرد، انگارههای پنهان، پیامدهای سیاستی و میزان پذیرش امکان نقد بستگی دارد. چارچوب تحلیلی این نوشتار بر چهار پرسش استوار است: نخست، چه ارزشها و انگارههایی در یک ادعای ظاهراً بیطرف وجود دارد؟ دوم، چه کسی اختیار تعریف مسئله و تعیین معیار عقلانیت را در اختیار دارد؟ سوم، کدام منافع و پیامدهای توزیعی از صورتبندی فنی مسئله حذف میشوند؟ چهارم، آیا ادعای مورد بررسی امکان نقد و بازنگری در انگارههای خود را میپذیرد؟
این روش امکان میدهد میان وجود پیشفرضهای ارزشی، ایدئولوژیک بودن یک گفتمان و جزماندیشی آن تمایز گذاشته شود. وجود ارزش در یک نظریه بهتنهایی آن را نامعتبر نمیکند؛ همانطور که استفاده از زبان علمی نیز بهتنهایی یک ادعا را از نقد سیاسی و معرفتی مصون نمیسازد.
۳. مفهوم ایدئولوژی و امکان نقد آن
ایدئولوژی از مفاهیم چندمعنایی در علوم اجتماعی و فلسفه سیاسی است. در برخی سنتها، این مفهوم به نظامی از باورها و ارزشها اشاره دارد که رفتار سیاسی را هدایت میکند؛ در برخی دیگر، بر نقش ایدئولوژی در بازنمایی تحریفشده واقعیت، مشروعیتبخشی به قدرت یا طبیعیسازی روابط اجتماعی تأکید میشود.
در رویکرد مفهومی مایکل فریدن، ایدئولوژیها مجموعههایی از مفاهیم سیاسیاند که با سازماندهی و تثبیت معانی، امکان تفسیر جهان اجتماعی و جهتدهی به کنش سیاسی را فراهم میکنند (Freeden, 1996). از این منظر، ایدئولوژی صرفاً مجموعهای از باورهای نادرست نیست؛ بلکه شیوهای برای سازماندهی مفاهیم سیاسی و تعیین نسبت میان ارزشهایی مانند آزادی، برابری، عدالت، اقتدار و نظم اجتماعی است.
تری ایگلتون نیز نشان میدهد که مفهوم ایدئولوژی در سنتهای فکری مختلف معانی متفاوتی دارد و نمیتوان آن را صرفاً به تبلیغات سیاسی یا باورهای نادرست تقلیل داد (Eagleton, 1991). ایدئولوژی میتواند در زبان روزمره، نهادها، عادتهای اجتماعی و شیوههای فهم واقعیت نیز حضور داشته باشد.
این چندمعنایی یک پیامد مهم دارد: نقد ایدئولوژی نباید بر این فرض ساده استوار باشد که هر نظام فکری منسجم، بهصرف داشتن ارزشها و پیشفرضها، نامعتبر است. هر نظریه اجتماعی ناگزیر از انگارههای مفهومی و هنجاری برخوردار است. مسئله زمانی پدید میآید که این انگارههای پنهان، غیرقابلنقد یا مصون از ارزیابی معرفی شوند. از همینرو، باید میان ایدئولوژی بهعنوان چارچوبی برای فهم و کنش سیاسی و ایدئولوژی بهعنوان سازوکار طبیعیسازی روابط قدرت تمایز گذاشت. این دو معنا میتوانند با یکدیگر ارتباط داشته باشند، اما یکسان نیستند. اگر این تمایز نادیده گرفته شود، نقد ایدئولوژی به نفی کلی هرگونه تفکر سیاسی یا هنجاری تبدیل خواهد شد که تحقق آن غیر ممکن است.
۴. سه سطح متمایز: ضدجزماندیشی، ضدایدئولوژی انتقادی و ضدایدئولوژی مطلق
برای تحلیل دقیقتر مسئله، سه موضع باید از یکدیگر تفکیک شوند.
۴ـ۱. ضدجزماندیشی
ضدجزماندیشی بر این اصل استوار است که هیچ نظریه، نظام ارزشی یا دستگاه فکری نباید از نقد و بازنگری مصون باشد. این موضع وجود نظریهها و چارچوبهای فکری را انکار نمیکند؛ بلکه با ادعای حقیقت نهایی و غیرقابلاصلاح مخالفت میکند. در سنت عقلگرایی انتقادی کارل پوپر، امکان نقد و اصلاح نظریهها از عناصر اساسی عقلانیت علمی و سیاسی است. پوپر در نقد جوامع بسته و نظریههای تاریخیگرا بر خطر مصونسازی باورها از آزمون انتقادی تأکید میکند (Popper, 1945).
با این حال، نباید موضع او را به مخالفت با هرگونه ایدئولوژی یا نظام فکری تعبیر کرد. موضوع اصلی نقد او بسته شدن مسیر اصلاح و تبدیل نظریه به دستگاهی غیرقابلنقد است. بنابراین، ضدجزماندیشی از نظر منطقی با خودتناقضی روبهرو نیست. این موضع ادعا نمیکند که هیچ چارچوب فکری نباید وجود داشته باشد؛ بلکه میگوید هر چارچوبی باید در برابر شواهد، استدلال و نقد عمومی پاسخگو باشد.
۴ـ۲. ضدایدئولوژی انتقادی
ضدایدئولوژی انتقادی یک گام فراتر میرود و به بررسی سازوکارهایی میپردازد که از طریق آنها قدرت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی میتواند انگارههای خاص خود را بهعنوان واقعیت طبیعی یا عقل سلیم عرضه کند. در این رویکرد، پرسش اصلی این نیست که آیا یک کنشگر ایدئولوژی دارد یا ندارد؛ بلکه این است که یک گفتمان چگونه شکل میگیرد، چه منافعی را بازنمایی میکند، چه صداهایی را به حاشیه میراند و چه روابط قدرتی را بدیهی جلوه میدهد. کارل مانهایم نشان داد که اندیشه اجتماعی را نمیتوان بهطور کامل از موقعیت تاریخی و اجتماعی تولید آن جدا کرد (Mannheim, 1936).
این دیدگاه به معنای انکار اعتبار همه شناختها نیست، بلکه بر ضرورت توجه به زمینه اجتماعی تولید اندیشه تأکید دارد. منتقد ایدئولوژی نیز باید موقعیت و انگارههای خود را در معرض بررسی قرار دهد. ضدایدئولوژی انتقادی زمانی از انسجام برخوردار است که قواعد نقد را به خود نیز تعمیم دهد. این موضع بهجای ادعای دسترسی به حقیقتی بیرون از تاریخ و جامعه، بر شفافیت انگارههای، امکان اصلاح و پذیرش محدودیتهای شناختی تأکید میکند.
۴ـ۳. ضدایدئولوژی مطلق
ضدایدئولوژی مطلق مدعی است که میتوان از همه ایدئولوژیها عبور کرد و به موضعی کاملاً خنثی و فاقد پیشفرض دست یافت. این موضع گاه همه ایدئولوژیها را ذاتاً نامعتبر، خطرناک یا مانع پیشرفت معرفی میکند. دشواری این ادعا در آن است که اگر هر چارچوب ارزشی و تفسیری نامشروع تلقی شود، خود این حکم نیز باید در معرض همان معیار قرار گیرد. اگر ضدایدئولوژی مطلق خود را یک چارچوب فکری نمیداند، باید توضیح دهد چرا از قاعدهای که درباره دیگر چارچوبها وضع کرده است مستثناست. اگر آن را نیز یک چارچوب فکری بداند، دیگر نمیتواند مدعی نفی مطلق همه چارچوبها باشد.
با این حال، این استدلال را باید دقیق صورتبندی کرد. صرف مخالفت با ایدئولوژیها تناقض صوری ایجاد نمیکند. تناقض زمانی پدید میآید که گزارهای عام درباره نامشروع بودن همه چارچوبهای فکری مطرح شود، اما موضع گوینده از شمول آن گزاره خارج بماند. بنابراین، مسئله اصلی خودارجاعی همراه با استثناسازی است، نه صرف استفاده از مفهوم ضدایدئولوژی.
۵. محدودیت بیطرفی معرفتی و مسئله خودارجاعی
ادعای بیطرفی کامل با دشواری دیگری نیز مواجه است: شناخت انسانی همواره از طریق مفاهیم، زبان، تجربه و زمینههای تاریخی صورت میگیرد. این امر به معنای ناممکن بودن شناخت معتبر نیست؛ بلکه نشان میدهد که هیچ شناختی را نباید بدون بررسی انگارههای و شرایط تولید آن، کاملاً مستقل از زمینه تلقی کرد.
۵ـ۱. ویتگنشتاین و زمینهمندی فهم
در فلسفه متأخر ویتگنشتاین، معنا و فهم در ارتباط با کاربرد زبان و صورتهای زندگی بررسی میشود. مفاهیمی مانند بازی زبانی و صورت زندگی نشان میدهند که فهم انسانی در خلأ شکل نمیگیرد و کاربرد مفاهیم به شیوههای مشترک زندگی و عمل وابسته است (Wittgenstein, 1953). با این حال، از این دیدگاه نباید نتیجه گرفت که ویتگنشتاین نظریهای مستقیم درباره ناممکن بودن خروج از ایدئولوژی ارائه کرده است.
استفاده از فلسفه او در این نوشتار محدودتر است: اندیشه درباره جهان همواره در بسترهای زبانی و عملی شکل میگیرد و بنابراین ادعای موضعی کاملاً بیزمینه نیازمند توجیه است. این نکته امکان نقد را از میان نمیبرد. انسان میتواند کاربرد مفاهیم، قواعد استدلال و پیشفرضهای خود را بررسی کند؛ اما این بازاندیشی به معنای دستیابی به نقطهای کاملاً بیرون از زبان و تاریخ نیست.
۵ـ۲. مانهایم و بازاندیشی در موقعیت شناخت
جامعهشناسی معرفت مانهایم مسئلهای بنیادین را مطرح میکند: اگر اندیشههای سیاسی و اجتماعی در شرایط تاریخی و اجتماعی شکل میگیرند، آیا نظریهای که این وابستگی را آشکار میکند نیز از چنین شرایطی مستقل است؟ این پرسش به معنای فروپاشی امکان شناخت نیست. اهمیت آن در این است که نقد ایدئولوژی باید نسبت به موقعیت اجتماعی و تاریخی خود نیز حساس باشد. هیچ منتقدی صرفاً به دلیل منتقد بودن، از پیشفرضها و محدودیتهای شناختی مستقل نمیشود. در نتیجه، نقد ایدئولوژی باید از ادعای برتری مطلق فاصله بگیرد و بهجای آن، رویکردی بازاندیشانه اتخاذ کند. اعتبار یک نقد به توانایی آن در توضیح شواهد، آشکار کردن انگارههای و پاسخگویی به نقدهای رقیب بستگی دارد.
۵ـ۳. خودارجاعی و حدود استدلال
پارادوکس خودارجاعی در این بحث زمانی پدید میآید که یک گزاره، قاعدهای عام وضع کند و همزمان خود را از شمول آن قاعده مستثنا سازد. برای مثال، اگر ادعا شود که «هر داوری سیاسی متکی بر یک ایدئولوژی نامعتبر است»، این حکم خود نیز یک داوری سیاسی و هنجاری خواهد بود. اما اگر گزاره به شکل محدودتری بیان شود، مثلاً «برخی ایدئولوژیها در شرایطی خاص به جزمیت و سرکوب نقد منجر میشوند»، هیچ تناقض خودارجاعی ضروری در آن وجود ندارد. این گزاره میتواند از طریق شواهد تاریخی و تحلیل مفهومی بررسی شود. بنابراین، نتیجه منطقی این بخش آن نیست که هرگونه ضدیت با ایدئولوژی ناممکن است؛ بلکه آن است که ادعای بیطرفی مطلق، بهویژه در صورت استثناسازی از قواعد نقد، با دشواری جدی مواجه میشود.
۶. بازتولید ایدئولوژی در پوشش عقلانیت و بیطرفی
۶ـ۱. تکنوکراسی و سیاستزدایی از تصمیمگیری
تکنوکراسی یکی از مهمترین عرصههایی است که در آن مرز میان تصمیم فنی و انتخاب سیاسی مبهم میشود. در این نگرش، مسائل عمومی عمدتاً بهعنوان مسائل تخصصی و مدیریتی صورتبندی میشوند و اختیار تصمیمگیری به کارشناسان و نهادهای تخصصی واگذار میشود. تخصص در سیاستگذاری عمومی ضروری است؛ پیچیدگی مسائل اقتصادی، بهداشتی، زیستمحیطی و زیرساختی بدون دانش تخصصی قابل مدیریت نیست. مسئله زمانی آغاز میشود که تخصص نه بهعنوان منبع اطلاعات برای تصمیمگیری عمومی، بلکه بهعنوان جایگزین مناقشه دموکراتیک درباره اهداف و ارزشها معرفی شود.
هابرماس در بحث خود درباره علم و فناوری بهمثابه ایدئولوژی، نسبت میان عقلانیت فنی و تصمیمگیری عملی را بررسی میکند. از نظر او، هنگامی که پرسشهای مربوط به شیوه مطلوب زندگی و سازماندهی جامعه به مسائل صرفاً فنی تقلیل یابند، امکان بحث عمومی درباره ارزشها و اهداف سیاسی محدود میشود (Habermas, 1970).
برای مثال، تعیین نرخ مالیات، سطح حمایت اجتماعی یا اولویت سرمایهگذاری عمومی تنها به محاسبات اقتصادی وابسته نیست. حتی اگر محاسبات فنی درباره پیامدهای هر گزینه دقیق باشند، انتخاب میان گزینهها همچنان مستلزم داوری درباره عدالت، آزادی، توزیع هزینهها و منافع نسلهای مختلف است. از این منظر، نقد تکنوکراسی به معنای نفی تخصص نیست؛ بلکه به معنای تفکیک دو پرسش است: کدام ابزار برای دستیابی به یک هدف مؤثرتر است و اساساً چرا آن هدف باید در اولویت قرار گیرد؟ پرسش نخست عمدتاً فنی است، اما پرسش دوم رویکردی سیاسی و هنجاری دارد.
۶ـ۲. نولیبرالیسم و طبیعیسازی نظم بازار
یکی دیگر از نمودهای ایدئولوژی ضدایدئولوژی در برخی صورتبندیهای گفتمان بازارمحور دیده میشود. در این صورتبندی، بازار نه یک نهاد تاریخی و سیاسی، بلکه سازوکاری طبیعی و ظاهراً مستقل از تصمیمهای جمعی معرفی میشود. این برداشت، تفاوت میان بازار بهعنوان سازوکار مبادله و بازار بهعنوان نظم نهادی را نادیده میگیرد. بازار همواره به قواعد مالکیت، قرارداد، رقابت، سیاست پولی، مقررات، نظام حقوقی و ظرفیت اجرایی دولت وابسته است. بنابراین، پرسش از چگونگی سازماندهی بازار را نمیتوان از عرصه سیاست و قدرت جدا کرد. این نکته به معنای آن نیست که هر دفاعی از بازار آزاد الزاماً ایدئولوژیک یا نامعتبر است. مسئله در تبدیل یک انتخاب نهادی و هنجاری به ضرورتی طبیعی و فاقد بدیل است.
هنگامی که یک الگوی مشخص از مالکیت، مقررات یا توزیع ریسک بهعنوان تنها نظم ممکن معرفی میشود، زمینه بررسی پیامدهای توزیعی و بدیلهای نهادی محدود خواهد شد. در این زمینه، تحلیل ایدئولوژی باید به جای برچسبگذاری کلی، بر انگارههای مشخص تمرکز کند: چه نوع مالکیتی مفروض گرفته میشود؟ چه سطحی از نابرابری پذیرفته شده است؟ هزینه شکست بازار یا شکست دولت بر دوش چه گروههایی قرار میگیرد؟ چه کسانی از قواعد موجود سود میبرند و چه کسانی امکان اثرگذاری بر تغییر آنها را ندارند؟
۶ـ۳. پایان تاریخ و ادعای پایان منازعه ایدئولوژیک
بحث درباره پایان ایدئولوژی با نظریه پایان تاریخ فرانسیس فوکویاما نیز ارتباط دارد. فوکویاما پس از پایان جنگ سرد از پیروزی تاریخی دموکراسی لیبرال و افق نهایی تحول سیاسی سخن گفت (Fukuyama, 1992). با این حال، نظریه پایان تاریخ را نباید با ادعای ساده پایان همه ایدئولوژیها یکسان دانست. استدلال او درباره افق تاریخی رقابت نظامهای سیاسی بود، نه اینکه سیاست از هرگونه منازعه ارزشی و اجتماعی خالی شده باشد.
اهمیت این بحث برای نوشتار حاضر در آن است که پیروزی یا برتری تاریخی یک الگوی سیاسی، بهخودیخود آن را از نقد هنجاری و نهادی مصون نمیکند. حتی اگر یک نظام سیاسی در مقایسه با بدیلهای تاریخی خود از مزایایی برخوردار باشد، پرسش درباره نابرابری، نمایندگی سیاسی، حدود قدرت اقتصادی و کیفیت مشارکت عمومی همچنان باقی میماند. در نتیجه، ادعای پایان منازعه ایدئولوژیک ممکن است در برخی شرایط به کاهش حساسیت نسبت به بدیلهای سیاسی منجر شود. این امر نه نتیجه ضروری نظریه فوکویاما، بلکه یکی از امکانهای سیاسی تفسیر سادهانگارانه آن است.
۶ـ۴. پوپولیسم ضدحزبی و ادعای نمایندگی مستقیم مردم
بخشی از جنبشهای پوپولیستی معاصر با شعارهایی مانند «نه چپ، نه راست» یا «فقط مردم» خود را فراتر از تقسیمبندیهای سیاسی سنتی معرفی میکنند. در این گفتمان، مردم بهعنوان کلیتی همگن و دارای ارادهای واحد تصویر میشوند و نخبگان، احزاب و نهادهای واسط اغلب در جایگاه نیروهای بیگانه با اراده عمومی قرار میگیرند. با این حال، مفهوم مردم مفهومی خنثی و از پیش تعریفشده نیست. هر جنبش سیاسی باید مشخص کند چه کسانی را بخشی از مردم میداند، چه مطالباتی را نماینده منافع عمومی تلقی میکند و چه گروههایی را بیرون از این تعریف قرار میدهد.
چانتال موفه در دفاع از پوپولیسم چپ بر نقش ساختن یک هویت جمعی و صورتبندی مرزهای سیاسی تأکید میکند (Mouffe, 2018). از این منظر، سیاست حتی هنگامی که با زبان وحدت مردم بیان میشود، از تعارض، انتخاب و صورتبندی هویتهای جمعی خالی نیست. بنابراین، شعار ضدحزبی یا ضدایدئولوژیک بهخودیخود نشانه فقدان نوعی سیاست یا ایدئولوژی نیست. این شعار ممکن است چارچوبی تازه و البته پنهان برای سازماندهی تعارض سیاسی ایجاد کند. البته نمیتوان همه جنبشهای پوپولیستی را یکسان دانست؛ تحلیل باید به برنامه، ساختار سازمانی، تعریف مردم و نسبت آنها با نهادهای نمایندگی توجه کند.
۶ـ۵. پراگماتیسم سیاسی افراطی
پراگماتیسم در معنای فلسفی خود به بررسی پیامدهای عملی اندیشه و اهمیت تجربه در ارزیابی باورها توجه دارد. بنابراین، نمیتوان آن را بهطور کلی با ایدئولوژی ضدایدئولوژی یکسان دانست. با این حال، صورت افراطی و تقلیلگرایانهای از عملگرایی سیاسی وجود دارد که گزاره «هرچه کار کند، درست است» را به معیار نهایی تصمیمگیری تبدیل میکند. مشکل این صورتبندی آن است که مفهوم «کار کردن» بدون تعیین هدف و معیار ارزیابی، معنای روشنی ندارد.
یک سیاست ممکن است از نظر رشد اقتصادی موفق باشد، اما نابرابری را افزایش دهد؛ ممکن است ثبات کوتاهمدت ایجاد کند، اما هزینههای بلندمدت اجتماعی یا نهادی به همراه داشته باشد. بنابراین، موفقیت عملی همواره نیازمند پاسخ به این پرسش است که موفقیت برای چه کسی، در چه بازه زمانی و بر اساس کدام معیار سنجیده میشود. پراگماتیسم سیاسی هنگامی به پوششی برای ایدئولوژی تبدیل میشود که این پرسشها را حذف کند و یک معیار خاص از موفقیت را بهعنوان معیار طبیعی و بدیهی معرفی سازد.
۶ـ۶. راهحلگرایی فناورانه و تقلیل سیاست به مسئله فنی
راهحلگرایی فناورانه (Technological Solutionism) به رویکردی اشاره دارد که مسائل اجتماعی و سیاسی را عمدتاً مشکلاتی قابل حل از طریق فناوری، داده و الگوریتم تلقی میکند. در این نگرش، افزایش اطلاعات، هوشمندسازی فرایندها و طراحی ابزارهای دیجیتال میتواند جایگزین بخش مهمی از مناقشه سیاسی شود. اِوگنی موروزوف در نقد این رویکرد نشان میدهد که تبدیل مسائل اخلاقی، اجتماعی و سیاسی به مسائل فنی ممکن است رویکرد خود مسئله را تغییر دهد و ابعاد هنجاری آن را پنهان کند (Morozov, 2013).
برای مثال، الگوریتم میتواند در تخصیص خدمات عمومی، ارزیابی ریسک یا مدیریت منابع نقش مؤثری داشته باشد؛ اما تعیین معیارهای عدالت، تعریف گروههای واجد اولویت و تصمیم درباره پیامدهای قابل قبول، صرفاً تصمیمهایی محاسباتی نیستند. فناوری میتواند ابزار اجرای یک تصمیم باشد، اما بهتنهایی مشروعیت اهداف و معیارهای آن را تعیین نمیکند. نقد راهحلگرایی فناورانه نیز نباید به نفی ظرفیت فناوری منجر شود. مسئله، تبدیل ابزار به جایگزین داوری عمومی و سیاسی است.
۷. جدول مقایسهای جریانهای ضدایدئولوژیک در سیاست معاصر
جدول زیر صورتبندیهای مختلف ادعای ضدایدئولوژیک را بر اساس ادعای محوری، انگارههای احتمالی و نقد نظری آنها مقایسه میکند. منظور از «پیشفرض پنهان» در این جدول، وجود قطعی یک ایدئولوژی در همه اعضای یک جریان نیست؛ بلکه مجموعهای از انگارههای است که در برخی صورتبندیهای آن جریان ممکن است آشکار یا پنهان باقی بماند.
جدول شمار یک صورتبندیهای مختلف ادعای ضدایدئولوژیک

جدول بالا هفت صورتبندی فکری و سیاسی معاصر را بررسی میکند که با وجود تفاوت در مبانی و جهتگیریهایشان، در یک ویژگی مشترکاند: هر یک ممکن است با ادعای فاصله گرفتن از ایدئولوژی، سیاست را به عرصهای ظاهراً خنثی، فنی یا صرفاً واقعگرایانه تقلیل دهند، در حالی که خود بر پیشفرضهای ارزشی و هنجاری مشخصی تکیه دارند.
در تکنوکراسی افراطی، این تصور مطرح میشود که اداره جامعه باید به کارشناسان واگذار شود و عقلانیت فنی میتواند جایگزین مناقشههای ارزشی شود؛ حال آنکه انتخاب اهداف، اولویتها و معیارهای کارآمدی، خود مستلزم داوریهای هنجاری و سیاسی است. گفتمان بازارمحور مطلق، بازار را نظمی طبیعی و فاقد بدیل معرفی میکند، گویی قواعد آن مستقل از انتخابهای نهادی و سیاسی شکل گرفتهاند؛ در حالی که عملکرد بازار همواره به چارچوبهای حقوقی، سیاسی و نهادی وابسته است.
پوپولیسم ضدحزبی نیز با شعارهایی نظیر «نه چپ، نه راست؛ فقط مردم»، خود را فراتر از تقسیمبندیهای سیاسی قرار میدهد، اما این ادعا بر فرض وجود مردمی یکپارچه با اراده و منافع همگن استوار است؛ در حالی که تعریف مردم و تعیین منافع عمومی، خود بخشی از منازعه سیاسی است.
در پراگماتیسم سیاسی افراطی، موفقیت عملی و کارکردگرایی به معیار نهایی درستی تبدیل میشود، اما تشخیص اینکه چه چیزی موفقیت محسوب میشود، به چه کسانی سود میرساند و هزینههای آن بر دوش چه گروههایی قرار میگیرد، بدون معیارهای هنجاری و توزیعی امکانپذیر نیست.
ضدایدئولوژی روشنفکری با این ادعا که همه مکاتب سیاسی مانع عقلانیتاند، خود را در جایگاهی مستقل از سنتها و چارچوبهای فکری قرار میدهد؛ حال آنکه منتقد نیز، مانند دیگر کنشگران فکری، در موقعیتی تاریخی و اجتماعی قرار دارد و از پیشفرضهای معرفتی و ارزشی کاملاً مستقل نیست.
در فنسالاری دیجیتال، فناوری بهمثابه راهحلی برای مسائل سیاسی و اجتماعی عرضه میشود، بر این فرض که این مسائل اساساً رویکردی فنی دارند؛ در حالی که بسیاری از آنها از تعارض منافع، نابرابری قدرت و اختلاف بر سر ارزشها ناشی میشوند و با راهحلهای فناورانه بهتنهایی برطرف نمیشوند.
سرانجام، واقعگرایی سیاسی تقلیلگرا با تأکید انحصاری بر قدرت و ضرورتهای عملی، نقش مستقل ارزشها و اصول سیاسی را نادیده میگیرد؛ اما حتی اولویت دادن به قدرت، بقا و ضرورت نیز انتخابی خنثی نیست و بر مفروضات هنجاری خاصی درباره اهداف و ارزشهای مطلوب سیاست استوار است.
بنابراین، وجه مشترک این صورتبندیها نه لزوماً ایدئولوژیک بودن آشکار آنها، بلکه پنهان ماندن پیشفرضهای ارزشی و سیاسی در پس ادعاهایی درباره ضرورت فنی، نظم طبیعی، اراده عمومی، کارآمدی یا واقعگرایی است. نقد آنها مستلزم نفی تخصص، بازار، فناوری، عملگرایی یا واقعگرایی نیست، بلکه هدف آن آشکار کردن مرزهای اعتبار این ادعاها و بازگرداندن مفروضات پنهانشان به عرصه پرسشگری و نقد است.
۷ـ۱. تمایز سه سطح موضع ضدایدئولوژیک
جدول شماره دو که در زیر مشاهده میشود، سه سطح متفاوت از مواجهه با ایدئولوژی را از یکدیگر متمایز میکند. در سطح نخست، ضدجزماندیشی بر این اصل استوار است که هیچ نظریه، باور یا نظام فکری نباید از نقد و بازبینی مصون بماند؛ بنابراین، این موضع از انسجام منطقی برخوردار است، زیرا امکان نقد را به همه دیدگاهها، از جمله خودِ موضع ضدجزماندیشی، تعمیم میدهد.
در سطح دوم، ضدایدئولوژی انتقادی فراتر از مخالفت با جزماندیشی میرود و سازوکارهایی را نقد میکند که از طریق آنها قدرت سیاسی و اجتماعی، ارزشها و منافع خاص خود را بهصورت اموری طبیعی، بدیهی و تغییرناپذیر جلوه میدهد و امکان پرسشگری و نقد را محدود میسازد. این رویکرد نیز تا زمانی که نقد را به خودِ مفروضات و پیشفرضهایش تعمیم دهد، از سازگاری منطقی برخوردار است.
اما در سطح سوم، ضدایدئولوژی مطلق مدعی است که همه ایدئولوژیها نامشروعاند و میتوان بهطور کامل از هرگونه چارچوب ایدئولوژیک خارج شد. دشواری این موضع زمانی آشکار میشود که خود را از قاعدهای که برای همه ایدئولوژیها وضع کرده استثنا کند؛ زیرا ادعای نامشروع بودن همه ایدئولوژیها و امکان رهایی کامل از آنها نیز خود بر مجموعهای از پیشفرضها و داوریهای ارزشی استوار است و در نتیجه، ممکن است به تناقض خودارجاعی گرفتار شود.
بنابراین، تفاوت اساسی این سه سطح در آن است که اولی خواهان مصون نبودن هیچ باوری از نقد است، دومی سازوکارهای ایدئولوژیکِ طبیعیسازی قدرت را موضوع نقد قرار میدهد و سومی با ادعای خروج کامل از ایدئولوژی، در معرض خطر بازتولید همان وضعیتی قرار میگیرد که قصد نفی آن را دارد.
جدول دوم تمایز سه سطح موضع ضدایدئولوژیک

بر این اساس، کارل پوپر را میتوان در سطح نخست قرار داد؛ زیرا نقد او متوجه جزمیت و انسداد مسیر اصلاح بود، نه نفی هرگونه اندیشه منسجم و نظامواره. در مقابل، برخی روایتهای افراطی از تکنوکراسی یا ضدایدئولوژی روشنفکری ممکن است به سطح سوم نزدیک شوند؛ البته این طبقهبندی باید درباره هر جریان و متن مشخص، بر اساس شواهد انجام گیرد.
۸. تجربه ایران: همزیستی گفتمان رسمی، زبان کارشناسی و ادعای بیطرفی
بررسی تجربه ایران مستلزم پرهیز از یکسانسازی گفتمانهای متفاوت است. ساختار سیاسی ایران در سطح رسمی از مؤلفههای ارزشی و هویتی مشخصی برخوردار است و نمیتوان آن را نمونهای ساده از نفی ایدئولوژی دانست. در عین حال، در عرصه سیاستگذاری و مناقشات عمومی، گاه زبان کارشناسی و مدیریتی برای توضیح مسائل اقتصادی و اجتماعی به کار میرود. این دو سطح ممکن است در برخی موقعیتها با یکدیگر همزیستی داشته باشند و در موقعیتهای دیگر دچار تعارض شوند.
۸ـ۱. تقلیل مسائل ساختاری به مسئله مدیریت
یکی از صورتبندیهای قابل بررسی در گفتمان عمومی ایران، توضیح مشکلات اقتصادی و اداری از طریق ضعف مدیریت، ناکارآمدی مدیران یا فقدان تخصص است. این عوامل ممکن است در موارد مشخص نقش واقعی داشته باشند؛ اما اگر تمام تنگناها و ناکارآمدی های ساختاری به کیفیت مدیریت تقلیل یابند، پرسش از ساختار تصمیمگیری، توزیع اختیار، تعارض منافع، پاسخگویی و قواعد تخصیص منابع به حاشیه میرود. در چنین شرایطی، زبان مدیریت میتواند به دو شیوه متفاوت عمل کند.
در شیوه نخست، به شناسایی دقیقتر تنگناها و ناکارآمدی های اجرایی و اصلاح فرایندها کمک میکند. در شیوه دوم، جایگزین تحلیل نهادی و سیاسی میشود و مسئولیت تصمیمهای ساختاری را به خطاهای فردی یا ضعف کارشناسی تقلیل میدهد. بنابراین، صرف استفاده از واژگان مدیریتی نشانه ضدایدئولوژیک بودن نیست. معیار اصلی این است که آیا تحلیل مدیریتی امکان بررسی ساختار قدرت و قواعد نهادی را فراهم میکند یا آنها را از دستور کار خارج میسازد.
۸ـ۲. اقتصاد بهمثابه علم و حدود ادعای بیطرفی
گزاره «اقتصاد علم است، نه ایدئولوژی» در یک معنای محدود و قابل دفاع است: تحلیل اقتصادی باید از روشهای روشن، دادههای معتبر و استدلال قابل ارزیابی استفاده کند و نباید جایگزین پژوهش علمی با شعارهای سیاسی شود. اما از این گزاره نمیتوان نتیجه گرفت که همه انتخابهای اقتصادی صرفاً علمی و فاقد مؤلفه هنجاریاند.
علم اقتصاد میتواند درباره پیامدهای احتمالی سیاستهای مالیاتی، پولی، تجاری یا رفاهی تحلیل ارائه کند؛ اما تعیین وزن نسبی عدالت توزیعی، آزادی اقتصادی، ثبات قیمتها، اشتغال و حمایت اجتماعی نیازمند داوریهای هنجاری و سیاسی است. در نتیجه، تمایز میان تحلیل علمی و انتخاب سیاسی اهمیت اساسی دارد. سیاست اقتصادی باید از دانش تخصصی بهره گیرد، اما تصمیم درباره اهداف و توزیع هزینهها و منافع را نمیتوان صرفاً به کارشناسان واگذار کرد.
۸ـ۳. دانش، قدرت و سیاستزدایی دانشگاهی
رابطه میان تولید دانش و قدرت سیاسی در ایران نیز موضوع پژوهش دانشگاهی قرار گرفته است. آرش بیداللهخانی در مقالهای با عنوان «اسلامیسازی علوم سیاسی: کنترل اقتدارگرایانه برنامه درسی و تولید دانش بیخطر در دانشگاههای ایران» که در سال ۲۰۲۶ در نشریه علم سیاست اروپایی (European Political Science) منتشر شده، ساختار برنامههای کارشناسی علوم سیاسی و جهتگیری پژوهشهای دانشگاهی را بررسی میکند (Beidollahkhani, 2026).
این پژوهش با تحلیل برنامه درسی مصوب و بررسی مقالات منتشرشده در نشریات علوم سیاسی ایران، مدعی است که سیاستهای اسلامیسازی آموزش عالی بر تنوع نظری، جهتگیری پژوهش و استقلال رشته علوم سیاسی اثر گذاشتهاند. نویسنده همچنین بر سازوکارهای نهادی کنترل دانش، از جمله برنامهریزی متمرکز درسی و جهتدهی به موضوعات پژوهشی، تأکید میکند.
یکی از نتایج گزارششده در این پژوهش آن است که نویسنده حدود ۶۸٫۴ درصد از محتوای مورد بررسی در برنامههای کارشناسی علوم سیاسی را دارای محتوای ایدئولوژیک ارزیابی کرده است. این عدد باید دقیقاً بهعنوان برآورد حاصل از کدگذاری و طبقهبندی نویسنده فهمیده شود، نه شاخصی مستقل و مورد اجماع درباره تمام نظام دانشگاهی ایران. تعریف محتوای ایدئولوژیک، شیوه کدگذاری و وزندهی به واحدهای درسی در تفسیر این نتیجه اهمیت دارند.
اهمیت این مطالعه برای بحث حاضر در آن است که رابطه دانش و سیاست را نمیتوان صرفاً از طریق ادعای بیطرفی یا تخصص توضیح داد. تولید دانش درون نهادها و قواعدی صورت میگیرد که ممکن است بر انتخاب موضوعات، چارچوبهای نظری و امکان طرح پرسشهای انتقادی اثر بگذارند. با این حال، دامنه این نتیجه باید محدود نگه داشته شود. این مطالعه بر رشته علوم سیاسی و مجموعه مشخصی از برنامههای درسی و نشریات متمرکز است. بنابراین، نمیتوان یافتههای آن را بدون پژوهش تکمیلی به همه رشتههای علمی، تمام دانشگاهها یا همه جریانهای فکری ایران تعمیم داد.
۸ـ۴. دو صورت متفاوت سیاستزدایی
در تحلیل ایران، باید میان دو صورت متفاوت سیاستزدایی تمایز گذاشت. در صورت نخست، گفتمان رسمی و ایدئولوژیک میتواند با محدود کردن تنوع نظری و چارچوبهای مجاز، امکان بررسی انتقادی مسائل سیاسی را کاهش دهد. در صورت دوم، زبان مدیریتی یا کارشناسی ممکن است تعارضهای سیاسی و توزیعی را به مسائل صرفاً فنی تبدیل کند. این دو صورت لزوماً از نظر منشأ و سازوکار یکسان نیستند.
اولی میتواند از طریق تثبیت یک چارچوب رسمی و محدود کردن بدیلهای معرفتی عمل کند؛ دومی ممکن است از طریق انتقال تصمیمهای مناقشهبرانگیز به عرصه تخصصی و اداری پیش برود. با وجود تفاوت آنها، هر دو در شرایطی میتوانند امکان مناقشه عمومی و بررسی انگارههای قدرت را محدود کنند. بنابراین، مسئله اصلی در تجربه ایران نه اثبات وجود یک جریان واحد ضدایدئولوژیک، بلکه بررسی چگونگی تعامل گفتمان رسمی، زبان کارشناسی، ساختارهای نهادی و تولید دانش است.
۹. چارچوب پیشنهادی برای تشخیص ایدئولوژی پنهان
بر اساس مباحث پیشین، میتوان چارچوبی تحلیلی برای ارزیابی ادعاهای ضدایدئولوژیک ارائه کرد. این چارچوب بر شش معیار استوار است.
▪️نخست، شفافیت انگارههای. هر گفتمان باید انگارههای انسانشناختی، اقتصادی و سیاسی خود را تا حد امکان آشکار کند. ادعای بیطرفی زمانی مسئلهساز میشود که انگارههای بنیادین را بهعنوان واقعیتهای بدیهی عرضه کند.
▪️ دوم، پذیرش امکان نقد و بازنگری. یک موضع انتقادی باید امکان بررسی مجدد انگارههای خود را بپذیرد. مصونسازی یک ادعا از نقد، حتی اگر با زبان علم یا تخصص بیان شود، نشانهای از جزمیت است.
▪️ سوم، تفکیک گزارههای تجربی از داوریهای هنجاری. گزارهای درباره آثار احتمالی یک سیاست با داوری درباره مطلوب بودن آن سیاست یکسان نیست. تحلیل معتبر باید این دو سطح را از یکدیگر جدا کند.
▪️ چهارم، بررسی پیامدهای توزیعی. هر تصمیم عمومی بر گروههای اجتماعی مختلف آثار متفاوتی دارد. گفتمانی که از کارآمدی سخن میگوید، باید روشن کند کارآمدی برای چه کسانی و با تحمل چه هزینههایی سنجیده میشود.
▪️ پنجم، تحلیل ساختار قدرت و منافع. بررسی اینکه چه گروههایی در تعریف مسئله، انتخاب راهحل و اجرای سیاست نقش دارند، برای تشخیص نسبت میان دانش و قدرت ضروری است.
▪️ ششم، پرهیز از استثناسازی خودارجاعانه. گفتمانی که دیگران را به دلیل ایدئولوژیک بودن نقد میکند، باید معیارهای نقد خود را نیز بپذیرد. اگر خود را از هرگونه ارزیابی مشابه مستثنا کند، در معرض همان مشکلی قرار میگیرد که در دیگران تشخیص داده است.
این معیارها یک آزمون قطعی برای طبقهبندی همه جریانهای سیاسی نیستند؛ بلکه ابزارهایی برای تحلیل دقیقتر و مقایسهپذیرتر گفتمانها فراهم میکنند.
۱۰. نتیجهگیری
بحث درباره ایدئولوژی ضد ایدئولوژی در نهایت به مسئله رابطه میان شناخت، ارزش و قدرت بازمیگردد. ادعای عبور از ایدئولوژی ممکن است در یک معنا بیانگر تلاش برای رهایی از جزمیت و افزایش اعتبار معرفتی باشد؛ اما در معنایی دیگر میتواند به پوششی برای پنهان کردن انگارههای هنجاری پنهان و خارج کردن تصمیمهای سیاسی از معرض مناقشه عمومی تبدیل شود. تمایز میان سه موضع بررسیشده، امکان داوری دقیقتری فراهم میکند. ضدجزماندیشی با هیچ تناقض ضروری مواجه نیست، زیرا تنها بر نقدپذیری و اصلاحپذیری نظریهها تأکید میکند.
ضدایدئولوژی انتقادی نیز هنگامی سازگار است که قواعد نقد را به خود تعمیم دهد و از ادعای مصونیت معرفتی پرهیز کند. در مقابل، ضدایدئولوژی مطلق زمانی با پارادوکس خودارجاعی روبهرو میشود که همه چارچوبهای فکری را نفی کند، اما موضع خود را از این حکم مستثنا سازد.
تحلیل تکنوکراسی، گفتمانهای بازارمحور، پوپولیسم ضدحزبی، پراگماتیسم سیاسی افراطی و راهحلگرایی فناورانه نشان داد که زبان تخصص، کارآمدی و واقعگرایی میتواند در برخی شرایط به روشن شدن مسائل عمومی کمک کند و در شرایط دیگر، تعارضهای ارزشی و پیامدهای توزیعی تصمیمها را پنهان سازد. بنابراین، مسئله نه مخالفت با تخصص و علم است و نه دفاع از ایدئولوژی به معنای جزمیت؛ مسئله تعیین مرز میان دانش تخصصی، انتخاب هنجاری و قدرت سیاسی است.
در تجربه ایران نیز نمیتوان همه گفتمانهای مدیریتی یا کارشناسی را به یک جریان ضدایدئولوژیک واحد نسبت داد. با این حال، بررسی نسبت میان زبان مدیریت، سیاستگذاری اقتصادی، ساختار نهادی و تولید دانش نشان میدهد که ادعای بیطرفی باید همواره با پرسش از انگارههای، منافع و پیامدهای آن همراه باشد.