فارین افرز / ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶
در حالی که گادی آیزنکوت، رهبر اپوزیسیون اسرائیل، برای تشکیل ائتلافی دولتی پس از انتخابات ماه گذشته با دشواری دستوپنجه نرم میکند، اسرائیل بار دیگر خود را در موقعیتی آشنای سیاسی میبیند. احزابی که با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر، و ائتلاف راست افراطی او مخالفاند، اکثریتی روشن در کنست در اختیار دارند و ۶۷ کرسی از مجموع ۱۲۰ کرسی آن را به دست آوردهاند. با این حال، چهار حزب تحت رهبری یهودیان که در اردوگاه آیزنکوت قرار دارند، تنها ۴۸ کرسی دارند و به همین دلیل نمیتوانند بهتنهایی دولت تشکیل دهند. این بنبست یادآور انسداد سیاسی طولانیمدت سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۱ است؛ زمانی که حامیان و مخالفان نتانیاهو در دو بلوک رقیب پارلمانی گرفتار شده بودند و چهار انتخابات پیاپی نتوانست اکثریتی باثبات برای تشکیل دولت به وجود آورد.
اما این بار یک تفاوت وجود دارد. احزاب تحت رهبری اعراب اسرائیل، یعنی «فهرست مشترک» و «رعام»، قدرتمندتر از هر زمان دیگری هستند. این احزاب با اتکا به مشارکت بیسابقه شهروندان عرب اسرائیل در انتخابات، موفق شدند رکورد ۱۹ کرسی در کنست را به دست آورند: ۱۱ کرسی برای فهرست مشترک و هشت کرسی برای رعام. این بسیج سیاسی، بهخودیخود اهمیت دارد؛ زیرا نشاندهنده تمایل قاطع رأیدهندگان عرب به تغییر و درک آنان از اهمیت مشارکت در انتخابات است. اما اهمیت این تحول بسیار فراتر از شمار کرسیهایی است که به دست آوردهاند. احزاب عرب اکنون در مجموع این ظرفیت را دارند که به نیرویی تعیینکننده در ائتلافی ضد نتانیاهو تبدیل شوند و پشتوانه پارلمانی لازم را برای تشکیل دولت فراهم کنند. قدرت این احزاب پیشتر نیز به اثبات رسیده است: در ۱۷ نوامبر، حمایت نمایندگان عرب نقشی اساسی در رأیگیری برای جایگزینی رئیس کنست از حزب لیکود با نامزدی از حزب آیزنکوت ایفا کرد. اکنون آنان فرصتی تاریخی در اختیار دارند تا کشور را در مسیری متفاوت قرار دهند.
من بهعنوان نخستین رهبر و رهبر پیشین فهرست مشترک، بهخوبی میدانم که چه چیزهایی در معرض خطر قرار دارد. در سال ۲۰۱۹، در تلاشی پیشگامانه برای فراهم کردن امکان حضور مستقیم احزاب تحت رهبری اعراب در نظام سیاسی اسرائیل، نقشی محوری داشتم. ما با حمایت از بنی گانتس ــ رئیس پیشین ستاد کل ارتش اسرائیل و رقیب اصلی نتانیاهو در آن زمان ــ بهعنوان نامزد تشکیل دولت، ریسک سیاسی بزرگی را پذیرفتیم. این تصمیم را با وجود اختلافات عمیق سیاسی و ایدئولوژیکمان با او اتخاذ کردیم. اگرچه این تلاش در نهایت به نتیجه نرسید و گانتس ترجیح داد بهجای آن، برای تشکیل یک «دولت وحدت ملی» با نتانیاهو وارد همکاری شود، اما این اقدام یک سابقه مهم بر جای گذاشت: احزابی که نمایندگی افکار عمومی عرب را بر عهده دارند، با نشان دادن آمادگی برای همکاری با نیروهای سیاسی یهودی، حتی با وجود اختلافنظرهای عمیق، فرصت واقعی پیدا کردند تا مانع از آن شوند که یک دولت راست افراطی به رهبری نتانیاهو قدرت را در دست داشته باشد.
امروز، پس از نزدیک به چهار سال حکمرانی فاجعهبار نتانیاهو و متحدان راست افراطیاش، تحقق این امکان به ضرورتی بسیار فوریتر تبدیل شده است. این امر به شجاعت سیاسی در هر دو سوی ماجرا نیاز دارد. آیزنکوت باید بتواند امتیاز یا پیشنهاد مشخصی به احزاب تحت رهبری اعراب ارائه کند و این احزاب نیز باید آمادگی داشته باشند از دولتی حمایت کنند که ممکن است در بسیاری از مسائل با آن توافق نداشته باشند. با این حال، مشارکت چشمگیر اعراب در انتخابات و اکثریت قابلتوجهی که اکنون در میان شهروندان اسرائیل علیه نتانیاهو شکل گرفته است، راهی برای پیشرفت نشان میدهد. نهتنها آینده اسرائیل، بلکه جایگاه آن در منطقه و جهان نیز ممکن است به آمادگی رهبران این کشور برای تعامل با اقلیت فلسطینی آن وابسته باشد. در نهایت، چنین مشارکتی برای ایجاد اعتماد میان یهودیان و اعراب ضروری خواهد بود؛ اعتمادی که پیششرط دستیابی به هرگونه پیشرفت واقعی در مسیر صلحی پایدار و عملی میان اسرائیل و فلسطینیان است. انتخاب واقعی که اکنون پیش روی اسرائیل قرار دارد، همین است: آیا اسرائیلیها آمادهاند سیاست برتریطلبی و طرد دیگران را با سیاست برابری جایگزین کنند؟
همکاری توأم با ایستادگی
عواملی که موجب شدند شمار بیسابقهای از شهروندان فلسطینی اسرائیل در ماه اکتبر پای صندوقهای رأی بروند، طی سالیان متمادی شکل گرفتهاند. اگرچه شهروندان عرب بیش از ۲۰ درصد واجدان شرایط رأی دادن در اسرائیل را تشکیل میدهند و مدتهاست از طریق فعالیت بهعنوان پزشک، وکیل، مهندس، متخصص فناوریهای پیشرفته و حضور در بسیاری از عرصههای دیگر، سهمی حیاتی در جامعه اسرائیل داشتهاند، اما جریان راست اسرائیل دهههاست که آنان را بهعنوان دشمنان کشور، ستون پنجم و تهدیدی برای موجودیت آن معرفی کرده است. در سالهای اخیر، این خصومت بهطور فزایندهای در قالب آزارواذیت و نژادپرستی آشکار در دانشگاهها و محیطهای کاری، رسانهها، پارلمان و زندگی روزمره نمود پیدا کرده است.
با این حال، اشتباه خواهد بود اگر تصور کنیم که طرد اعراب صرفاً از سوی نتانیاهو و راستگرایان افراطی هدایت شده است. احزاب صهیونیستی میانهرو و چپ نیز با فاصله گرفتن از رأیدهندگان عرب یا اساساً نادیده گرفتن آنان، در این روند نقش داشتهاند. این باور که شهروندان یهودی باید در نهایت مسیر سیاسی کشور را تعیین کنند، در حالی که شهروندان عرب ناگزیرند در محدودههایی که برایشان تعیین شده باقی بمانند، ریشهای عمیق در سیاست اسرائیل دارد. نتانیاهو از همان سالهای نخست بهخوبی دریافت که چگونه میتواند این تناقض را به یک راهبرد سیاسی تبدیل کند. او از دهه ۱۹۹۰ بارها از یک فرمول ثابت استفاده کرده است: تحریک حامیان خود علیه شهروندان عرب، سلب مشروعیت از نمایندگان عرب در پارلمان و متقاعد کردن اسرائیلیهای یهودی به اینکه دولتی که به حمایت سیاسی اعراب متکی باشد، بهنوعی فاقد مشروعیت است.
این تاکتیکها به یکی از مؤثرترین ابزارهای سیاسی نتانیاهو تبدیل شدند؛ بهویژه با توجه به اینکه احزاب تحت رهبری اعراب، مدتهاست از سرسختترین مخالفان او بودهاند. نتانیاهو نیازی نداشت همه را متقاعد کند که از حزب لیکود یا شرکای مختلف ائتلافی آن حمایت کنند. کافی بود شمار قابلتوجهی از مردم، از جمله اسرائیلیهای یهودی مخالف خودش را متقاعد کند که همکاری با احزاب تحت رهبری اعراب خطرناک و غیرقابلقبول است. راهبرد نتانیاهو همچنین به کاهش مشارکت اعراب در انتخابات کمک کرد. از آنجا که احزاب تحت رهبری اعراب شانس چندانی برای تغییر وضع موجود نداشتند، رأیدهندگان عرب انگیزه اندکی برای شرکت در انتخابات پیدا میکردند. به همین دلیل، برای سالهای متمادی، نسبت شهروندان عربی که پای صندوقهای رأی میرفتند، بهمراتب کمتر از شهروندان یهودی بود.
این روند در سال ۲۰۱۵ و با تشکیل «فهرست مشترک» آغاز به تغییر کرد؛ ائتلافی که برای نخستین بار چهار حزب نماینده جامعه عرب را در قالب یک فهرست انتخاباتی واحد گرد هم آورد و به سومین فراکسیون بزرگ کنست تبدیل شد. فهرست مشترک با در پیش گرفتن چشماندازی گستردهتر برای جامعه ما، مبتنی بر همبستگی یهودی ـ عربی و مخالفت با نژادپرستی جریان راست، نشان داد که شهروندان فلسطینی اسرائیل میتوانند نقشی تازه و تأثیرگذارتر در نظام سیاسی این کشور ایفا کنند. سپس، در سال ۲۰۱۹ و در دوره رهبری من، فهرست مشترک تصمیم گرفت از تلاش گانتس برای کنار زدن نتانیاهو حمایت کند. این تصمیم، هم در میان رأیدهندگان عرب و هم در سراسر جامعه اسرائیل، بهشدت بحثبرانگیز بود. بسیاری از رأیدهندگان عرب درباره حمایت از دولتی احتمالی به رهبری یک رئیس پیشین ستاد کل ارتش که مواضع سیاسیاش، بهویژه درباره جایگاه شهروندان فلسطینی اسرائیل و مسئله اشغال، تفاوتی عمیق با دیدگاههای آنان داشت، تردیدهای جدی داشتند. با وجود این، ما آماده بودیم چنین ریسک سیاسیای را بپذیریم، زیرا درک میکردیم که شکست دادن نتانیاهو از اهمیت بیشتری برخوردار است.
در عمل، تمایل ما به همکاری با اپوزیسیون صهیونیستی، متقابلاً پاسخ داده نشد. احزاب مخالف یهودی خواهان آرای ما بودند، اما نمیتوانستند ما را بهعنوان شرکای سیاسی برابر بپذیرند. در نهایت نیز گانتس تصمیم گرفت بهجای آن، با نتانیاهو دولت تشکیل دهد. با این همه، این تجربه نشان داد که همکاری سیاسی میان یهودیان و اعراب میتواند افقهای تازهای پیش روی بخش بزرگی از جامعه بگشاید. از آن زمان تاکنون، هر بار که احزاب تحت رهبری اعراب از نامزدی یهودی برای تشکیل دولت حمایت کرده یا او را برای این منظور معرفی کردهاند، یا هرگاه جریان میانهچپ اسرائیل به حمایت آنان متکی بوده است، بخشهای بیشتری از جامعه اسرائیل آمادگی خود را برای پذیرش چنین همکاریای نشان دادهاند.
در سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۲، یک حزب عرب، یعنی رعام، به دولت کوتاهمدتی پیوست که به رهبری نفتالی بنت و یائیر لاپید تشکیل شده بود. من نسبت به الگوی مشارکتی که در آن زمان شکل گرفت، ملاحظات جدی داشتم؛ الگویی که به نظر میرسید بر این انتظار استوار باشد که نمایندگان سیاسی اعراب مشارکت خود را به مسائل مدنی و داخلی محدود کنند و از پرداختن به مسائل سیاسی و ملی، بهویژه اشغال و مسئله فلسطین، خودداری ورزند. من این تفکیک را نمیپذیرم. ما بخشی از مردم فلسطین هستیم و هویت و دغدغههای سیاسی ما را نمیتوان از شهروندیمان در اسرائیل جدا کرد.
اما اینگونه گامهای آهسته و دردناک، اغلب همان مسیری هستند که تغییر سیاسی در مبارزات ملی از طریق آن تحقق پیدا میکند. این تغییر همیشه با بیداری اخلاقی یا دموکراتیک آغاز نمیشود. گاهی نقطه شروع آن، ضرورتی عملگرایانه است. هنگامی که هیچ گزینه دیگری وجود ندارد، مردم به بازنگری در آنچه زمانی ناممکن میپنداشتند، روی میآورند. در انتخابات کنونی، این پویایی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. پس از بحران بیپایان چهار سال گذشته، شمار زیادی از رأیدهندگان اسرائیلی، اعم از عرب و یهودی، و همچنین رهبران اکثر احزاب اپوزیسیون صهیونیستی، به این نتیجه رسیدهاند که کنار زدن دولت نتانیاهو بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.
راهکار: افزایش مشارکت در انتخابات
در انتخابات اخیر، میزان مشارکت شهروندان فلسطینی اسرائیل عموماً بین ۵۰ تا ۶۰ درصد باقی مانده بود. چه عواملی افزایش بیسابقه ۲۰ واحد درصدی مشارکت در انتخابات ماه اکتبر را توضیح میدهد؟ سه تحول در این زمینه برجسته است: جنگ نابودگرانه در غزه و کشته شدن دهها هزار فلسطینی؛ نژادپرستی و خصومت روزمرهای که شهروندان عرب اکنون در خیابانها، فضاهای عمومی و تقریباً در همه جنبههای زندگی خود با آن روبهرو هستند؛ و گسترش بیمهار جرم و جنایت در جوامع عربنشین در دوران مسئولیت ایتامار بنگویر، وزیر امنیت ملی، که سیاستهایش زمینه رشد و گسترش این وضعیت را فراهم کرده است، و همچنین خشونت بیوقفه شهرکنشینان علیه فلسطینیان در کرانه باختری که با سیاستهای بتسلئیل اسموتریچ، وزیر دارایی، امکانپذیر شده است. تمام اندوه و سرخوردگی انباشتهشده در طول این سالها، در پای صندوقهای رأی خود را نشان داد.
اما عامل مهم دیگری نیز وجود داشت. در آستانه انتخابات، شهروندان عرب با مشاهده نظرسنجیهایی که رقابت آیزنکوت و نتانیاهو را تقریباً برابر نشان میداد، میتوانستند بهروشنی دریابند که نتیجه انتخابات تا چه اندازه به آرای آنان وابسته خواهد بود. رأی دادن در این دوره چیزی فراتر از یک انتخاب سیاسی بود. برای بسیاری، این کار نوعی مسئولیت شخصی و راهی برای به دست گرفتن کنترل سرنوشت خود به شمار میرفت. به همین دلیل، صدها هزار شهروند فلسطینی اسرائیل راهی حوزههای رأیگیری شدند و سالها تلاش برای خاموش کردن صدای خود و تضعیف قدرت کنشگری سیاسیشان را به چالش کشیدند. بسیاری از آنان دریافته بودند که مسیر آینده کشور، به معنای واقعی کلمه، ممکن است در دستان خودشان باشد.
من شاهد بودم که سالمندان، مانند دوستم جمعه از جسرالزرکا، به خیابانها آمدند و برای فهرست مشترک تبلیغ کردند. بسیاری از آنان تجربه زندگی در دوران نکبت ۱۹۴۸، یا همان «فاجعه»، را پشت سر گذاشته بودند؛ فاجعهای که همزمان با تأسیس اسرائیل روی داد و با کشتارهای هولناک، ویرانی صدها روستا و شهر فلسطینی و آوارگی حدود ۷۵۰ هزار فلسطینی همراه بود. من جوانانی را دیدم که در کافهها و رستورانهای حیفای دوستداشتنی من درباره سیاست بحث میکردند و دوستانشان را به رأی دادن ترغیب میکردند. زنان و مردانی را از ناصره، امالفحم، سخنین، رهط، عکا، کفریاسف، مجدالکروم و دهها شهر و روستای دیگر دیدم که با احساس مشترکی از هدف و آرمان در کنار یکدیگر قرار گرفته بودند. شاهد بودم که آگاهی سیاسی به نیرویی زنده و جمعی تبدیل میشد. برای لحظاتی، به نظر میرسید مرزهای میان نسلها و جوامع از میان برداشته شده است.
نتیجه این انتخابات نشاندهنده پیشرفت چشمگیر روند مشارکت اعراب در نظام سیاسی اسرائیل است؛ روندی که از سال ۲۰۱۹ آغاز شد. در این انتخابات، شهروندان عرب اسرائیل با مشارکتی بیسابقه به میدان آمدند و فاصله تاریخی میزان مشارکت خود با رأیدهندگان یهودی را بهطور چشمگیری کاهش دادند. این تحول، واقعیت سیاسی دیگری را نیز بیش از پیش آشکار کرده است: اردوگاه لیبرال و میانهروی اسرائیل بدون احزابی که نمایندگی جامعه عرب را بر عهده دارند، قادر به تشکیل دولت نیست. اگر این احزاب، و همچنین احزاب فوقارتدوکس و راست افراطی را کنار بگذارد، به ۶۱ کرسی مورد نیاز برای تشکیل دولت دست نخواهد یافت. این واقعیت جمعیتی اسرائیل است. یهودیانی که در اسرائیل با نتانیاهو مخالفاند، باید تصمیم بگیرند که حاضرند آینده سیاسی خود را با چه کسانی بنا کنند.
دموکراسی یا انکار واقعیت
بحث درباره اینکه آیزنکوت چه باید بکند و آیا باید خواستار حمایت اعراب شود یا نه، اکنون فراتر از کنست، در خانههای مردم، کافهها، دانشگاهها و خیابانها جریان دارد. این پرسشی بهشدت مناقشهبرانگیز است و بسیاری از اسرائیلیها با جدیت تمام درباره آن اختلافنظر دارند. با این حال، برای احزاب تحت رهبری اعراب، اینکه به چنان جایگاه و اهمیتی دست یافتهاند که بتوانند چنین بحثهایی را برانگیزند، خود یک دستاورد محسوب میشود. صرفنظر از اینکه این بحث اکنون در جریان است، نشان میدهد که روند سیاسی، اسرائیلیها را به تأمل درباره امکانهایی واداشته است که تا همین اواخر تصورشان نیز ناممکن به نظر میرسید.
در نهایت، اگر آیزنکوت واقعاً بخواهد، آنگونه که وعده داده است، نتانیاهو را کنار بزند، ممکن است گزینههای چندانی پیش روی خود نداشته باشد. در بیشتر موارد، احزاب سیاسی برای پیشبرد تغییرات مثبت و تحقق اهداف مشخص از ائتلافهای دولتی حمایت میکنند. اما گاهی همکاری سیاسی به دلیلی متفاوت ضروری میشود: جلوگیری از وقوع فاجعهای بهمراتب بزرگتر. فوریترین و مهمترین هدف در شرایط کنونی، پایان دادن به کار دولت راست افراطی نتانیاهو است. این اولویتی است که اپوزیسیون صهیونیستی و احزاب تحت رهبری اعراب هر دو میتوانند بر سر آن توافق کنند.
فراتر از این هدف اساسی و مشترک، احزاب تحت رهبری اعراب باید از نفوذ سیاسی خود در دو سطح استفاده کنند. نخست، باید برای بهبودهای ملموس در زندگی کسانی که نمایندگیشان را بر عهده دارند تلاش کنند: مقابله با جرائم سازمانیافته در جوامع عربنشین، تأمین بودجههای لازم، رسیدگی به بحران مسکن، پایان دادن به رفتارهای وحشیانه با فلسطینیانی که در کرانه باختری تحت اشغال زندگی میکنند و تلاش برای برقراری آتشبس دائمی و بازسازی غزه. اینها مسائلی بنیادین در ارتباط با کرامت انسانی و زندگی غیرنظامیان هستند. در سطحی گستردهتر، این احزاب باید همچنان برای پیشرفت واقعی در مسیر صلح اسرائیل و فلسطین تلاش کنند؛ صلحی که در نهایت باید بر پایه همزیستی دو کشور در کنار یکدیگر شکل بگیرد.
من انتظار ندارم ساختار سیاسی کنونی اسرائیل این مواضع را بپذیرد، اما این به آن معنا نیست که احزاب عرب نباید در هر فرصت ممکن آنها را مطرح کنند. در عین حال، احزاب عرب میتوانند از نفوذ سیاسی تازهای که به دست آوردهاند برای ایجاد ائتلافهایی میان یهودیان و اعراب بر محور اهداف سیاسی و راهبردی مشترک استفاده کنند. مشارکتهایی که از این طریق شکل میگیرند، نباید صرفاً به ترتیبات پارلمانی محدود بمانند، بلکه باید بنیانهای آیندهای متفاوت را نیز بنا کنند. تحقق این هدف مستلزم آن است که شهروندان یهودی و عرب اسرائیل بر مبنای برابری، نه صرفاً مصلحت سیاسی، با یکدیگر تعامل کنند.
آیزنکوت تاکنون نشانههای اندکی از آمادگی خود برای پیمودن این مسیر بروز داده است. از زمان برگزاری انتخابات، مشاهده اینکه او نتانیاهو را به دلیل دامن زدن به آنچه خود یک کارزار «نژادپرستانه و خشونتآمیز» علیه شهروندان عرب اسرائیل توصیف کرده است، محکوم میکند، دلگرمکننده بوده است. با این حال، بسیاری از احزاب اصلی جریان صهیونیستی در اردوگاه آیزنکوت وعده دادهاند که با احزاب عرب همکاری نخواهند کرد. با وجود این، آیزنکوت باید به پیامدهای چنین تصمیمی بیندیشد. سی سال دیگر، مردم خواهند پرسید که چگونه برتریطلبی یهودی چنان عادی و پذیرفتهشده شد که حتی سیاستمدارانی که خود را دموکرات مینامیدند، طرد یکپنجم هموطنانشان را پذیرفتند. آنان خواهند پرسید چرا اپوزیسیون اسرائیل توانست خطر ناشی از دولت نتانیاهو را تشخیص دهد، اما نتوانست با پیشفرضهایی مقابله کند که امکان شکلگیری سیاستهای او را فراهم کرده بود.
در این واقعیت نوعی طنز تلخ نهفته است که در کشوری که میکوشد هژمونی سیاسی را منحصراً در دست یهودیان نگه دارد، اقلیت فلسطینی پس از دههها مبارزه برای به رسمیت شناخته شدن سیاسی و دستیابی به حقوق برابر، به یکی از مهمترین نیروهای شکلدهنده آینده سیاسی کشور تبدیل شده است. ما به این درک رسیدهایم که برای برکناری نتانیاهو، بنگویر و اسموتریچ، باید شجاعت به خرج دهیم و با احزاب صهیونیستی میانهرو و چپ همکاری کنیم. اکنون پرسش این است: آیا این احزاب که خود را دموکرات و لیبرال مینامند، از همین میزان شجاعت برخوردارند؟
—————
ایمن عوده از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۶ در کنست حضور داشت. او رهبر پیشین «فهرست مشترک» و حزب «حداش» است.