نشست شنزن: یالتای دوم یا نمایش محدودیتهای قدرت رهبران آمریکا، چین و روسیه؟
قرار است دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ روز پنجشنبه، ۱۹ نوامبر، در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC 2026) در شهر شنزن چین، نشستی سهجانبه برگزار کنند؛ نشستی که از هماکنون توجه زیادی را در محافل سیاسی و رسانهای جهان به خود جلب کرده است.
روزنامه نیویورکتایمز در گزارشی، ضمن اشاره به «کنفرانس یالتا»، نشست شنزن را از برخی جهات بازتابی از آن دانسته و مینویسد: «چشمانداز برگزاری نشست سران این سه کشور با کنفرانس سال ۱۹۴۵ در شهر یالتا در شبهجزیره کریمه مقایسه شده است؛ نشستی که در آن رهبران ایالات متحده، اتحاد جماهیر شوروی و بریتانیا گرد هم آمدند تا درباره شکل و ساختار اروپای پس از جنگ جهانی دوم تصمیمگیری کنند.»
در مقابل، والاستریت ژورنال در مقالهای، مقایسه نشست شنزن با یالتا را عمدتاً به مقامهای روسیه نسبت داده و آن را ناشی از تمایل مسکو به بزرگنمایی نقش و جایگاه خود در تحولات بینالمللی میداند.
چنین مقایسهای این تصور را ایجاد میکند که گویا سه رهبر قرار است در نشست خود درباره نظم بینالمللی آینده و تقسیم مناطق نفوذ به توافقهایی دست یابند؛ تصوری که اگرچه از نظر نمادین و تبلیغاتی جذاب است، اما با واقعیتهای سیاسی و ژئوپلیتیکی امروز انطباق چندانی ندارد.
نخست باید به این نکته توجه داشت که حتی کنفرانس یالتا نیز بهتنهایی نظم بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم را ایجاد نکرد. آن نظم، پیش از هر چیز، محصول جنگی ویرانگر بود که دهها میلیون قربانی بر جای گذاشت. برآوردها از شمار قربانیان غیرنظامی جنگ جهانی دوم به حدود ۵۰ تا ۵۵ میلیون نفر میرسد که حدود شش میلیون نفر از آنان یهودیان قربانی هولوکاست بودند.
کنفرانس یالتا در فوریه ۱۹۴۵، در شرایطی برگزار شد که شکست آلمان نازی تقریباً قطعی بود و سه قدرت پیروز، در کنار توافق بر سر برخی ترتیبات سیاسی و امنیتی اروپا، میکوشیدند خطوط کلی نظم پس از جنگ را ترسیم کنند. بنابراین، یالتا بیش از آنکه نقطه آغاز یک نظم جدید باشد، یکی از مراحل مهم شکلگیری نظمی بود که شرایط آن را جنگ تعیین کرده بود.
اما جهان امروز در حال گذار به نظمی است که هنوز حتی چارچوبهای اصلی آن نیز بهروشنی مشخص نشدهاند. برخلاف سال ۱۹۴۵، هیچیک از سه کشور حاضر در نشست شنزن در موقعیت قدرتهای پیروزمند یک جنگ بزرگ قرار ندارند؛ آن هم جنگی که در آن دوشادوش یکدیگر جنگیده باشند.
روسیه همچنان در جنگ فرسایشی اوکراین گرفتار است و با هزینههای نظامی، اقتصادی و سیاسی آن دستوپنجه نرم میکند. ایالات متحده نیز درگیر جنگ با ایران است و همزمان با اختلافات داخلی، کاهش محبوبیت رئیسجمهور و پیامدهای شکست انتخاباتی جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای روبهروست. چین، اگرچه در مقایسه با دو رقیب دیگر از موقعیت باثباتتری برخوردار است، اما با چالشهای اقتصادی و ساختاری داخلی مواجه است و نمیتوان آن را قدرتی بدون محدودیت و آسیبپذیری دانست.
افزون بر این، اختلافات میان آمریکا و چین بر سر موضوعات مهمی همچون تجارت، تایوان، امنیت منطقهای و فناوری همچنان پابرجاست و در شرایط کنونی راهحل روشنی برای بسیاری از آنها دیده نمیشود. یکی از تازهترین نمونهها، مسئله دسترسی چین به تراشههای پیشرفته انویدیاست. درست در آستانه اجلاس APEC، بحث تشدید محدودیتهای واشنگتن بر دسترسی شرکتهای چینی به توان پردازشی تراشههای پیشرفته از طریق مراکز داده مستقر در کشورهای ثالث، از جمله مالزی، سنگاپور و تایلند، بار دیگر مطرح شده است. به این ترتیب، رقابت فناوری میان دو کشور حتی فراتر از مرزهای جغرافیایی آنها گسترش یافته است.
از سوی دیگر، چین و روسیه نیز اگرچه در سالهای اخیر به یکدیگر نزدیکتر شدهاند، متحدانی با منافع کاملاً یکسان نیستند. پکن نه خواهان فروپاشی روسیه و نه علاقهمند به شکست راهبردی و تضعیف شدید آن است؛ اما در عین حال، پیروزی قاطع مسکو در جنگ اوکراین نیز لزوماً در راستای منافع بلندمدت چین نیست. تداوم فشارهای غرب بر روسیه، وابستگی اقتصادی و سیاسی مسکو به پکن را افزایش داده و به چین امکان داده است از موقعیت چانهزنی بهتری در مناسبات دوجانبه برخوردار شود. از این منظر، حفظ روسیه بهعنوان شریکی قدرتمند اما نیازمند حمایت چین، میتواند برای پکن مطلوبتر از هر دو سناریوی فروپاشی یا پیروزی قاطع روسیه باشد.
بنابراین، سه قدرت حاضر در شنزن، بهرغم برخورداری از توان نظامی، اقتصادی و سیاسی قابلتوجه، نه در موقعیت قدرت مطلق قرار دارند و نه قادرند بهسادگی اراده خود را بر دیگر کشورها تحمیل کنند. افزون بر محدودیتهای داخلی و رقابتهای متقابل، بازیگران مهم دیگری نیز در شکلدهی به نظم بینالمللی آینده نقش دارند. اروپا و هند، برای مثال، از بازیگرانی نیستند که بتوان آینده نظام بینالملل را بدون در نظر گرفتن منافع و مواضع آنها تعیین کرد. به تعبیر یک ضربالمثل آلمانی، نمیتوان بدون حضور صاحب رستوران درباره صورتحساب تصمیم گرفت!
مهمتر از آن، کشورهای کوچکتر و متوسط نیز دیگر صرفاً مهرههایی منفعل در بازی قدرتهای بزرگ نیستند. آنها همچنان از ظرفیت مقاومت، ائتلافسازی و اثرگذاری بر محاسبات قدرتهای بزرگ برخوردارند. اوکراین نمونه روشنی از این واقعیت است: مقاومت این کشور نشان داده است که حتی قدرتی بهمراتب ضعیفتر نیز میتواند مانع تحقق اهداف توسعهطلبانه قدرتی به مراتب قویتر همچون روسیه پوتین شود و هزینههای سنگینی بر آن تحمیل کند. ایران نیز نمونه دیگری از دشواری تحمیل اراده بزرگترین قدرت نظامی دنیا، ایالات متحده، بر کشوری است که حاضر به پذیرش خواستههای آن نیست. تجربه این کشورها نشان میدهد که قدرت نظامی، بهتنهایی، تضمینکننده دستیابی به اهداف سیاسی نیست.
به سخنی دیگر، دوران تصمیمگیری انحصاری قدرتهای بزرگ درباره سرنوشت سایر کشورها، رو به پایان است یا دستکم به شکل کلاسیک آن، با محدودیتهای فزایندهای روبهرو شده است. جنگها و هزینههای آنها، مشکلات اقتصادی و سیاسی داخلی، وابستگی متقابل اقتصادی، تحولات فناوری و مهمتر از همه، توان مقاومت و مانور کشورهای کوچکتر، توان قدرتهای بزرگ برای تحمیل اراده خود و شکلدهی یکجانبه به نظم بینالمللی را محدود کردهاند.
در چنین شرایطی، نشست شنزن را باید بیش از آنکه تلاشی برای بازتوزیع واقعی حوزههای نفوذ یا تأسیس یک نظم جهانی جدید بدانیم، تلاشی نمادین برای نمایش قدرت، تثبیت جایگاه بینالمللی و کسب مشروعیت سیاسی ارزیابی کنیم. هر یک از سه رهبر نیز انگیزههای خاص خود را از حضور در این نشست دنبال میکند.
چین که در مقایسه با دو رقیب دیگر از موقعیت نسبتاً مطلوبتری در شرایط کنونی برخوردار است، میکوشد خود را قدرتی با ثبات، منطقی و مسئولیتپذیر معرفی کند؛ قدرتی که برخلاف آمریکا و روسیه، از درگیریهای نظامی پرهزینه فاصله گرفته و میتواند از رقابت و تنش میان آنها برای تقویت جایگاه جهانی خود بهره ببرد. میزبانی این نشست همچنین فرصتی برای پکن است تا نشان دهد که چین نهفقط یک قدرت اقتصادی، بلکه بازیگری تعیینکننده در دیپلماسی و امنیت بینالمللی است.
روسیه در مقابل، بیش از هر چیز به دنبال شکستن تصویر انزوای بینالمللی خود است. حضور پوتین در کنار رؤسای جمهور آمریکا و چین، به مسکو امکان میدهد چنین القا کند که تلاشهای غرب برای منزوی کردن روسیه شکست خورده و این کشور همچنان یکی از قدرتهای اصلی تعیینکننده در جهان است؛ حتی اگر نشست دستاورد عملی چندانی نداشته باشد. برای کرملین، نفس حضور در چنین ترکیبی از رهبران میتواند بهاندازه توافقهای احتمالی اهمیت داشته باشد.
و سرانجام دونالد ترامپ نیز انگیزههای خاص خود را دارد. شکست سنگین جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای و از دست دادن کنترل کنگره، موقعیت سیاسی او را در داخل آمریکا تضعیف کرده و میتواند در ادامه دوره ریاستجمهوریاش محدودیتهای جدیتری بر سیاستهای او تحمیل کند. ترامپ در چنین شرایطی به نمایش موفقیت در عرصه سیاست خارجی و ارائه تصویری از خود بهعنوان رهبر قدرتمند و معاملهگری موفق نیاز دارد. حضور در یک نشست کمسابقه با رهبران چین و روسیه فرصتی است تا توجه افکار عمومی را از مشکلات داخلی به صحنه بینالمللی معطوف کند و خود را در جایگاه رهبری نشان دهد که قادر است با قدرتهای بزرگ جهان مستقیماً معامله کند.
البته نباید احتمال توافقهای محدود و موردی میان این سه کشور را منتفی دانست. موضوعاتی همچون کنترل تسلیحات هستهای، روابط اقتصادی، تجارت و برخی مسائل امنیتی میتوانند زمینه گفتوگو و حتی تفاهمهای مشخصی را فراهم کنند. اما دستیابی به توافقهایی از این دست با توافق بر سر تقسیم جهان و ترسیم یک نظم بینالمللی جدید تفاوت اساسی دارد.
در تحلیل نهایی، شاید منصفانهترین ارزیابی از نشست شنزن این باشد که برخلاف تبلیغات و مقایسههایی که آن را نقطه آغاز نظم جهانی جدید یا تکرار کنفرانس یالتا معرفی میکنند، این نشست به احتمال زیاد نه به توافقی تاریخی برای تقسیم حوزههای نفوذ منجر خواهد شد و نه سرنوشت نظم بینالمللی آینده را تعیین خواهد کرد.
پارادوکس نشست شنزن دقیقاً در همینجاست: سه رهبر برای نمایش قدرت و اهمیت خود در تعیین سرنوشت جهان گرد هم میآیند، اما واقعیتهای جهان امروز بیش از هر زمان دیگری محدودیت قدرت آنها را آشکار کرده است. شاید مهمترین پیام این نشست نه بازگشت عصر یالتا، بلکه دشوارتر شدن بازگشت به آن عصر باشد.