از مشروطیت تا ۲۸ مرداد (قوس صعودی)
از ۲۸ مرداد تا انقلاب ۵۷ و تا حال (قوس نزولی)
مقالهام را با جملهای از فریدون مجلسی، در پایان مقاله پیشین در «ایران امروز»، شروع میکنم. فریدون مجلسی اشارهای داشت به زمانی که کشورمان ۹۵ درصد بیسواد و ۹۵ درصد روستایی داشت و فقط ۵ درصد، در سطح بالای جامعه، قادر به نوشتن قانون مشروطیت و حتی وادار کردن پادشاه به قبول و امضای آن بود. اگر بخواهیم یک قضاوت عاری از تعصب و صادقانه انجام دهیم، نتیجه این قضاوت چیزی جز این نخواهد بود که نتیجه کوششهای آن ۵ درصد و قوانین مشروطه ابداعی آنها، حتی تا امروز (۲۰۲۶) منجر به ایجاد یک کشور مشروطه (به معنای واقعی کلمه) نگردیده است. خطای آن روز ما عدم درک این واقعیت بود که محصول فکر یک ۵ درصد (آن هم کپی گرفته از اروپا) را نمیتوان به خورد ۹۵ درصد بیسواد و ۹۵ درصد روستایی (ناآشنا با فرهنگ شهری) داد.
شاید کلید چراییِ عدم وجود جامعه مدنی و دموکراسی در سرزمینمان تا به امروز، به دلیل همین آغاز ۵ درصدی و طی نکردن مسیر پیشرفت از طریق طبیعی، گامبهگام و مرحلهبهمرحله، و شرکت نداشتن توده و بخش عظیمی از ساکنین روستاها در تمرین فرهنگ و ملزومات برونرفت از جامعه روستایی عقبافتاده و گذر به یک جامعه شهری باشد. در حقیقت فقط امیرکبیر و قائممقام فراهانی (در آن زمان) قادر به این تشخیص درست بودند که برونرفت از چنبره عقبماندگی در کشور ما، در گرو ارتقای سطح سواد و دانایی جامعه است؛ به همین دلیل هم امیرکبیر شروع به تأسیس مؤسسات آموزشی و نشر روزنامه کرد. متأسفانه قادر نبود به خدمات مردمی و آموزشی خود ادامه دهد، چون ناصرالدینشاه فرمان خفه کردن او را در باغ فین کاشان داد. ناصرالدینشاه بعداً بسیار از این فرمان خود دچار پشیمانی شدید شد، ولی متأسفانه دیگر کار از کار گذشته بود.
با شروع حکومت پهلویها، حرکت رو به جلو آغاز گردید و تدریجاً حرکتهای خفیفی از درون جامعه شروع به تبلور نمود. پس از آغاز حکومت پهلوی دوم در شهریور ۱۳۲۰، دکتر مصدق به اتفاق ۱۷ نفر از یاران خود، برای تأثیرگذاری روی خواستههای خود مانند اصلاحات ساختاری و اداری، در کاخ پادشاه بست نشستند. موضوع مهمی که کسی اشارهای به آن ننموده، رفتار مسالمتآمیز شاه با بستنشینان بود و آنطور که در یکی دو جا خواندم، حتی از آنها پذیرایی هم به عمل آمد.
جنگ دوم جهانی باعث تبلور احساسات ناسیونالیستی در ایران گردید و تعدادی از جوانان دانشگاه تهران، با رهنمود و راهنمایی کاظمزاده ایرانشهر، نهضت پانایرانیسم را در ایران پایهگذاری نمودند. تدریجاً تحزب در ایران شروع به رشد نمود. ایجاد گروههای کمونیستی در خارج ایران و اشاعه آن به نواحی جنوبی دریای مازندران، تأسیس جبهه ملی ایران و حزب توده، و سازماندهی سیاسی در نواحی کردنشین کشورمان، پابهپای مدرنیزه نمودن کشورمان از سوی پهلویها، باعث تغییر تدریجی چهره سیاسی ایران گردید.
واقعه ۲۸ مرداد، با هر نام و اسمی که آن را بخوانیم، باعث متوقف شدن آزادیهای سیاسی و پیشرفت تحزب در کشورمان گردید. در اینجا باید اشارهای هم به نقش مخرب حزب توده در ایجاد ناامنی، اغتشاش و ضربه زدن به دولت ملی مصدق بنمایم که بدون تأثیر در ایجاد ترس و نارضایتی در میان بخشی از مردم و شاه نبود.
آزادیهای سیاسی در جامعه پیش از ۲۸ مرداد، بعد از تغییر رژیم و خانهنشین شدن مصدق رو به تعطیلی رفت و جو اختناق حاکم گردید. محمدرضاشاه تحت عنوان «انقلاب سفید» برنامههایی را در روستاها و شهرها به اجرا گذاشت که بدون تأثیر هم نبود. باید اذعان نمود که پهلویها (بهخصوص پهلوی اول) چهره ایران را از یک کشور روستایی عقبافتاده، تبدیل به چهرهای قابل قبول در قرن بیستم نمودند. برای پی بردن به عظمت اصلاحات و پیشرفتهای پهلویها، کافی است نگاهی به دوران قبل و بعد از پهلویها بیندازید؛ ولی در عین اذعان به این واقعیت، نباید هم فراموش کنیم که اصلاحات پهلویها، اصلاحات از بالا به پایین و فرمایشی بودند. بعد از ۲۸ مرداد، تمام احزاب و مجامع سیاسی که هوادار وضع موجود نبودند، تعطیل گردیدند.
با وجود تفاوت (گاه شگفتانگیز) بین این دو دوره (قبل و بعد از پهلویها)، شاهد بودیم روزی که رضاشاه مجبور به ترک ایران گردید، اشک از چشمان کسی جاری نشد و زمانی که محمدرضاشاه با چشمان گریان ایران را ترک کرد، مردم به شادی پرداختند. البته تعداد جنایات، اعدامهای سیاسی و حبس و شکنجههای پهلویها به هیچ وجه و به هیچ شکل قابل قیاس با دوران بعد از انقلاب نبود؛ ولی به هر حال، از زمان آن ۵ درصد در زمان مشروطیت تا دوران پهلویها، مردم کوچکترین سهمی در اصلاحات و تغییرات نداشتند (به استثنای دوران ملی شدن صنعت نفت و دوران نخستوزیری مصدق) و خود را دخیل در امور کشور نمیدیدند.
شاه سابق، چند سال قبل از انقلاب، تدریجاً این نیاز را درک کرده بود که کشور و جامعه تشنه تغییر و تحول است. نامه سهامضایی بختیار، سنجابی و فروهر از رهبران جبهه ملی، با وجود محتوای بسیار مؤدبانه و محترمانه، هشدار اتفاقات ناگوار در آینده نزدیک بود. شخصاً معتقدم با وجود بیاعتنایی شاه به آن نامه، چندان هم خالی از تأثیر نبود. چنانچه به خاطر داشته باشید شاه در آن دوران نوعی مصاحبههای مطبوعاتی (حدود دو هفته یکبار) با حضور نمایندگان مطبوعات برگزار میکرد و آزادانه به سؤالات آنها جواب میداد و تماماً هم از رادیو پخش میگردید؛ تا اینکه تدریجاً تظاهرات خیابانی همراه با ظهور خمینی در صحنه، باعث شد که شاه «صدای انقلاب را بشنود». شاه دکتر بهرامیان را به سراغ سنجابی فرستاد.
کشور ما اینجا سر یک دوراهی تاریخی قرار گرفت: یا قبول دعوت شاه از سوی سنجابی، یعنی ادامه مدرنیسم پهلویها همراه با ایدههای دموکراسیخواهی جبهه ملی (ادامه ایدههای مشروطیت تا واقعه ۲۸ مرداد)، یا دست بیعت دادن به یک آخوند قرنحجری و ورود به بیراههای با انتهایی تاریک و نامعلوم. با کمال تعجب، سنجابی که خود از تحصیلکردگان غرب بود، گزینه دوم را انتخاب نمود و بختیار هم از جبهه ملی اخراج گردید. این خطای باصره جبهه ملی در آن بزنگاه حساس تاریخی، سرزمین ما را وارد مسیری نمود که خود شاهد نتایج اسفبار این خطای تاریخی میباشید. فقط ایران قربانی این خطای تاریخی نبود؛ جبهه ملی نیز وارد مسیری گردید که شروع افول این سازمان سیاسی بود، افولی که شوربختانه هنوز هم ادامه دارد.
حال، راهحل برونرفت از این چنبره اعدام، سرکوب، فقر و جنگ چیست؟ در وهله اول، شناخت واقعی شرایطی که سرزمینمان در آن قرار دارد. هرچه به دور و نزدیک مینگرم، بدیلی که قادر به رهایی این سرزمین از چنگ سرکوب و اختناق باشد به چشم نمیخورد. گردهمایی بسیار بزرگ فرانکفورت به پشتیبانی از شاهزاده رضا پهلوی، فقط نشاندهنده محبوبیت او در میان هواداران وسیع وی است و بیش از این نه. آقای پهلوی میتوانست با این سرمایه معنوی، اقدام به جمعآوری عدهای مشاوران صاحبنظر در امور بینالمللی و نیازهای ملی بنماید. شعارهای آن جمع وسیع بسیار بچگانه و بهدور از واقعیتهای روز بود: «جاوید شاه». پشت سر این طیف وسیع، یک سازماندهی و یا ابزاری که قادر به استفاده از این نیروی وسیع باشد به چشم نمیخورد. تنها نکته مثبتی که در کنار این تظاهرات به چشم میخورد، نکتهای بود که آقای پهلوی بعد از هواداری و حتی دعوت نیروی خارجی به حمله به ایران، ناگهان گفت: «نه به جنگ و نه به مماشات با رژیم».
برای اینکه دچار رؤیا، آرزو و وهم نگردیم، بد نیست به موقعیت کنونی رژیمی که در مقابل آن قرار داریم بپردازیم تا قادر به سنجش نیرویمان برای تغییر بگردیم. باید صاف و پوستکنده اذعان کنیم که کوچکترین نشانی از تغییر رژیم دیده نمیشود. رژیم با کمال قدرت به اعدام، سرکوب و اختناق ادامه میدهد و در صحنه بینالمللی نیز، بهجز نتانیاهو (که در انتخابات اخیر بازنده بود) هیچ کشور دیگری ایده تغییر رژیم در ایران را در سر ندارد. اپوزیسیون خارج کشور نیز تاکنون قادر به ایجاد نیرویی نگردیده که حتی قادر به چالش کشیدن رژیم گردد.
سکوت فعلی در صحنه جنگ، فرصتی برای نیروهای مدنی و اصلاحطلبان داخل کشور گردید تا غیبت خارج کشور در صحنه داخلی را جبران کنند. جبهه اصلاحات در یک بیانیه خواستار توقف اعدامها گردید و آذر منصوری، رئیس جبهه اصلاحات، در یک مقاله اعتراض تندی به قتلهای زنان و دختران جوان به دست همسران، پدران یا برادران و همچنین ازدواج اجباری دختران کمسال نمود. کانون فرهنگیان ایران در داخل کشور نیز به جمع معترضان به اعدامها پیوست که همراهی و همصدایی صنفها و سندیکاهای دیگر را به همراه داشت؛ به اضافه بیانیه ۳۰ شخصیت سیاسی و مدنی از خارج و داخل کشور در اعتراض به اعدامها. در همین زمان نیز ابتکار زیبایی از سوی حدود ۸۵ نفر از فعالان مدنی و سیاسی تحت عنوان «شورای مشورتی» در داخل کشور آغاز گردید و در نامهای خطاب به کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس شورای اسلامی، با امضاهای خود خواستار عفو عمومی و تعلیق مجازات تمام معترضین و بازداشتشدگان حوادث اخیر گردیدند.
تفاوت را ملاحظه نمودید؟ خارج کشور تظاهرات به پا میکند و خواهان سرنگونی رژیم حاکم است، ولی داخل کشور با علم به اینکه رژیم حاکم قرص و محکم در رأس قدرت نشسته، بهطور جمعی، از گوشه و کنار، خواستههای خود را مستقیماً از رژیم حاکم خواستارند. چنانچه مجدداً جنگی آغاز نگردد، تقریباً مطمئنم که دامنه این اعتراضات مدنی و سیاسی داخل کشور وسعت خواهد گرفت و به جای اینکه رفتن رژیم را (که مطمئناً در کوتاهمدت عملی نیست) خواستار گردند، خواستار توقف اعدام و بخشش دستگیرشدگان تظاهرات اخیر میگردند. داشتم مقالهام را پایان میدادم که این خبر از داخل کشور روی صفحه واتساپم ظاهر گردید: «بیانیه اتحاد بازنشستگان در محکومیت حکم اعدام: (و چند سطر پایینتر) اعدام را متوقف کنید، جان انسانها میدان انتقامجویی نیست.»
ملاحظه نمودید؟ مماشات نیست؛ راستقامت و سرافراز، در داخل کشور، در برابر سرکوبگر میایستند و اعدامها را محکوم میکنند. به آنها بپیوندیم و حمایتشان کنیم. از کجا معلوم، شاید هم: «قطره قطره جمع گردد وانگهی دریا شود.» به امید آن روز.
داریوش مجلسی، نوامبر ۲۰۲۶