آبان ۲۵۸۵
تأملی درباره ضرورت پایان دادن به کینهورزی و آغاز گفتوشنود و همبستگی در میان مخالفان حکومت اسلامی ایران
یکی از مهمترین پرسشهایی که امروز در برابر جامعه سیاسی ایران قرار دارد، این است که چگونه میتوان برای تحقق آزادی، دموکراسی و آیندهای بهتر مبارزه کرد، در حالی که نیروهای مخالف حکومت اسلامی تا این اندازه گرفتار اختلاف، بیاعتمادی، بدبینی و دشمنی با یکدیگر هستند؟ چگونه میتوان از جامعهای آزاد سخن گفت، اما در میان خود نتوانیم حق تفاوت، حق مخالفت و حق حضور دیگری را به رسمیت بشناسیم؟ و چگونه میتوان انتظار داشت که فردای ایران بر پایه دموکراسی و احترام متقابل بنا شود، اگر امروز در رفتار سیاسی خود هنوز از منطق حذف، تحقیر و تخریب فاصله نگرفتهایم؟
اختلاف سیاسی نه تنها امری طبیعی، بلکه یکی از ویژگیهای جوامع آزاد و متکثر است. جامعه ایران نیز از نظر تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعهای متنوع است. ملیگرایان، پادشاهیخواهان، چپگرایان، لیبرالها، نیروهای مذهبی و سکولار و همچنین جریانهای گوناگون قومی و فرهنگی، هر یک برداشت و تصوری متفاوت از آینده ایران دارند. این تفاوتها را نمیتوان و نباید با یک فرمان از میان برد. هیچ جریان سیاسی بهتنهایی نماینده تمام مردم ایران نیست و هیچ گروهی نمیتواند خود را صاحب انحصاری آینده کشور بداند. اختلاف بر سر شکل حکومت آینده، ساختار سیاسی، تمرکززدایی، اقتصاد، عدالت اجتماعی، حقوق اقوام و رابطه دین و دولت، اختلافهایی واقعی هستند که باید در فضایی آزاد و دموکراتیک مورد گفتوشنود قرار گیرند.
اما مسئله اصلی از جایی آغاز میشود که اختلاف عقیده به دشمنی شخصی و سیاسی تبدیل میشود؛ جایی که به جای نقد اندیشهها و برنامهها، شخصیت انسانها هدف قرار میگیرد؛ جایی که مخالف سیاسی نه یک شهروند با دیدگاهی متفاوت، بلکه خائن، مزدور، بیوطن یا دشمن معرفی میشود. در چنین فضایی، دیگر گفتو شنود معنایی ندارد و هر اختلافی به جنگی برای حذف طرف مقابل تبدیل میشود. نتیجه چنین رفتاری، نه تقویت مبارزه برای آزادی، بلکه فرسایش اعتماد، پراکندگی نیروها و از دست رفتن امکان همکاری است.
باید با صراحت بپذیریم که ادامه این وضعیت به سود هیچیک از نیروهای دموکراسیخواه نیست. حکومت اسلامی برای حفظ قدرت خود با چالشهای گوناگونی روبهروست، اما پراکندگی، بیاعتمادی و درگیریهای فرسایشی میان مخالفان میتواند فرصت بیشتری برای ادامه حیات سیاسی آن فراهم کند. این به معنای آن نیست که همه اختلافهای موجود ساخته و پرداخته حکومت هستند یا همه مسئولیتها را باید به گردن حکومت اسلامی انداخت. اختلافهای تاریخی، ایدئولوژیک و شخصی واقعیت دارند و بسیاری از آنها ریشه در تجربههای تلخ گذشته دارند. اما پرسش این است که آیا باید اجازه دهیم این اختلافها تا ابد آینده ما را تعیین کنند؟
در این میان، شاید مهمترین گام، تغییر نگاه ما به یکدیگر باشد. ما باید بیاموزیم که مخالف سیاسی الزاماً دشمن نیست. شاهزاده رضا پهلوی که با وجود یک برنامه منسجم برای آینده ایران مدام با فحاشی و توهین بمباران میشوند و یا کسی که از یک دیدگاه چپ دفاع میکند، نباید به دلیل عقیده خود از حق حضور در گفتوگوی ملی محروم شود. تفاوت در اندیشه، بخشی از زندگی سیاسی است. آنچه باید کنار گذاشته شود، نه اختلاف، بلکه فرهنگ دشمنسازی است. شاید برخی از شما خوانندگان فکر کنید که این موضوع بارها گفته و نوشته شده. من معتقدم که تا وقتی به آماج خود دست نیافتیم، این موضوع بایستی تکرار شود، گفته و نوشته شود.
هانا آرنت، فیلسوف سیاسی آلمانی، در کتاب مشهور خود «وضعیت بشریت» (The Human Condition) درباره اهمیت بخشش در زندگی مشترک انسانها سخن میگوید. از نظر او، انسانها در روابط و کنشهای خود پیامدهایی ایجاد میکنند که همیشه نمیتوان آنها را بازگرداند یا اصلاح کرد. بخشش یکی از ظرفیتهایی است که به انسان امکان میدهد از اسارت زنجیره بیپایان واکنش و انتقام رها شود و راهی برای آغاز دوباره پیدا کند. این اندیشه برای وضعیت سیاسی ایران نیز اهمیت فراوان دارد. اگر هر توهین با توهین دیگری پاسخ داده شود، اگر هر اتهام به اتهامی تازه منجر شود و اگر هیچکس حاضر نباشد اشتباهات خود را بپذیرد، گذشته همواره بر آینده حکومت خواهد کرد.
با این حال، بخشش به معنای فراموش کردن گذشته نیست. نمیتوان از کسانی که مورد ظلم، توهین، تخریب یا بیعدالتی قرار گرفتهاند خواست که بدون شنیده شدن صدایشان همه چیز را نادیده بگیرند. آشتی واقعی بدون حقیقت و مسئولیتپذیری امکانپذیر نیست. باید میان فراموشی، بخشش و عدالت تفاوت قائل شویم. فراموشی یعنی نادیده گرفتن آنچه اتفاق افتاده است؛ بخشش یعنی تلاش برای رهایی از میل به انتقام و باز گذاشتن امکان آغاز رابطهای تازه؛ و مسئولیتپذیری یعنی پذیرفتن سهم خود در آسیبهایی که به دیگران وارد کردهایم. هیچکدام از این مفاهیم نباید جای دیگری را بگیرد.
دزموند توتو، اسقف و فعال حقوق بشر آفریقای جنوبی، در کتاب «بدون بخشش، آیندهای وجود ندارد» (No Future Without Forgiveness) تجربه دشوار کشورش در عبور از دوران آپارتاید را بررسی میکند. تجربه آفریقای جنوبی نشان داد که آشتی اجتماعی بدون روبهرو شدن با حقیقت و شنیدن صدای قربانیان شکل نمیگیرد. هدف آشتی، پاک کردن گذشته یا بخشیدن بیقیدوشرط همه رفتارها نبود، بلکه ایجاد امکانی برای زندگی مشترک در جامعهای بود که سالها گرفتار تبعیض و خشونت شده بود. البته شرایط تاریخی ایران و آفریقای جنوبی یکسان نیست و نمیتوان این تجربه را عیناً به ایران منتقل کرد، اما میتوان از یک اصل مهم آن آموخت: هیچ آینده مشترکی بدون مواجهه صادقانه با گذشته ساخته نمیشود.
شاید یکی از دشوارترین مسائل در میان نیروهای مخالف حکومت اسلامی، تجربههای تلخ چند دهه گذشته باشد. اختلافات ایدئولوژیک، خاطرات سرکوب، رقابتهای سیاسی، اتهامهای متقابل، خاطرات تلخ سازمانی و حتی زخمهای شخصی، همگی در شکلگیری بیاعتمادی امروز نقش دارند. برخی از این زخمها واقعی و عمیق هستند و نمیتوان آنها را با دعوتی ساده به وحدت از میان برد. اما باید پرسید آیا قرار است این زخمها به میراث دائمی نسلهای بعدی تبدیل شوند؟ آیا فرزندان ما نیز باید همان اختلافها و کینههایی را ادامه دهند که نسلهای پیشین نتوانستند حل کنند؟
شاید وقت آن رسیده باشد که هر یک از ما، پیش از آنکه از دیگران بخواهیم تغییر کنند، نگاهی نیز به رفتار سیاسی خود بیندازیم. آیا تاکنون در مورد مخالفان خود قضاوتی ناعادلانه داشتهایم؟ آیا مطلبی را بدون اطمینان از صحت آن منتشر کردهایم؟ آیا به دلیل تعلق سیاسی یک فرد، تمام سخنان و اقدامات او را نادرست دانستهایم؟ آیا در فضای مجازی به جای نقد یک نظر، شخصیت و کرامت انسانی صاحب آن نظر را هدف قرار دادهایم؟ و آیا زمانی که متوجه اشتباه خود شدهایم، شهامت پذیرش آن را داشتهایم؟
پذیرفتن اشتباه و پوزش نشانه ضعف نیست. برعکس، یکی از نشانههای بلوغ سیاسی است. اگر کسی در گذشته به دیگری تهمت زده، اطلاعات نادرست منتشر کرده یا در تخریب شخصیت او نقش داشته است، میتواند با پذیرفتن مسئولیت رفتار خود، گامی واقعی برای بازسازی اعتماد بردارد. اعتماد با حرف ساخته نمیشود، بلکه به رفتار مستمر، صداقت و پایبندی به اصول نیاز دارد.
جان پل لدرک، پژوهشگر برجسته حوزه صلح، در کتاب «کتاب کوچک دگرگونی تعارض»(The Little Book of Conflict Transformation) توضیح میدهد که برای عبور از تعارض، تنها حل یک اختلاف مشخص کافی نیست؛ بلکه باید روابط و الگوهایی را که باعث تداوم این روند میشوند نیز تغییر داد. این دیدگاه میتواند راهنمای مناسبی برای نیروهای سیاسی ایران باشد. ما به جلساتی نیاز داریم که در آن افراد و جریانهای مختلف بتوانند بدون ترس از تحقیر یا برچسبزنی، درباره اختلافهای خود صحبت کنند. باید فضایی ایجاد شود که در آن شنیدن سخنان دیگری به اندازه بیان دیدگاه خود اهمیت داشته باشد. هدف چنین گفتوگویی این نیست که همه به یک نتیجه واحد برسند، بلکه هدف آن است که بتوانند با وجود تفاوتها، امکان همکاری را پیدا کنند.
یکی از مهمترین سوءتفاهمها در گفتمان وحدت سیاسی این است که گمان میشود همبستگی تنها زمانی ممکن است که همه درباره شکل حکومت آینده به توافق برسند. در حالی که چنین توافقی نه ضروری است و نه در شرایط کنونی واقعبینانه. ممکن است گروهی خواهان حکومت پارلمانی باشد و گروهی دیگر پادشاهی مشروطه را ترجیح دهد. ممکن است درباره فدرالیسم، تمرکززدایی، ساختار اقتصادی یا سیاست خارجی اختلافهای جدی وجود داشته باشد. اما آیا این اختلافها مانع آن است که همه بر سر آزادی بیان، انتخابات آزاد، استقلال دادگستری، برابری حقوق شهروندان، منع شکنجه، مخالفت با سرکوب سیاسی و حق فعالیت آزادانه احزاب توافق کنند؟ و اینکه دشمن بزرگ ایران و ایرانی حکومت خونخوار اسلامی است!
میتوان بر سر قواعد دموکراتیک زندگی مشترک توافق کرد، بدون آنکه درباره تمام جزئیات آینده ایران توافق داشته باشیم. هیچ گروهی نباید از حق مشارکت محروم شود و هیچ رهبری نباید خود را فراتر از نقد و پاسخگویی بداند. شکل نهایی نظام سیاسی باید از طریق فرایندی آزاد، فراگیر و دموکراتیک و با مشارکت برابر شهروندان تعیین شود. پذیرش این اصل میتواند نقطه شروعی برای همکاری میان جریانهایی باشد که از نظر تاریخی و ایدئولوژیک با یکدیگر اختلاف دارند.
برای رسیدن به چنین فضایی، شاید بتوان ابتکاری مستقل برای گفتوگوی ملی میان نیروهای دموکراسیخواه ایرانی شکل داد. در این گفتوگوها، نمایندگان جریانهای مختلف بتوانند درباره دلایل بیاعتمادی، تجربههای تلخ گذشته و نگرانیهای خود سخن بگویند. هیچکس نباید مجبور شود از هویت سیاسی خود دست بکشد یا عقایدش را پنهان کند. در عوض، همه باید بپذیرند که حق حضور و فعالیت سیاسی دیگران نیز به اندازه حق خودشان محترم است. همچنین میتوان توافقی اخلاقی میان شرکتکنندگان ایجاد کرد که بر اساس آن از توهین، تهدید، اتهامهای بدون مدرک و تخریب شخصیت یکدیگر خودداری کنند. این توافق نباید مانع نقد جدی، پرسشگری یا بررسی مستند عملکرد سیاسی افراد و سازمانها شود. و یک اصل مهم: ما برای آینده تلاش میکنیم. گذشته را بایستی به تاریخدانان سپرد. مشکل کنونی ما فردی مانند پرویز ثابتی و چیزهای مشابه نیست! آماج کنونی براندازی حکومت اسلامی است.
باید به یاد داشته باشیم که وحدت به معنای سکوت در برابر بیعدالتی نیست. نمیتوان به نام همبستگی، از قربانیان خواست که درباره تجربههای خود سکوت کنند. نمیتوان مسئولیت رفتارهای نادرست را نادیده گرفت یا به نام آشتی، عدالت را کنار گذاشت. اما در عین حال، نباید اجازه دهیم که عدالتخواهی به پوششی برای انتقامجویی شخصی و حذف سیاسی تبدیل شود. مرز میان پاسخگویی و انتقام باید روشن باشد. جامعه دموکراتیک به حقیقت، عدالت و امکان اصلاح نیاز دارد، نه به بازتولید همان فرهنگ حذف و سرکوبی که سالها با آن مبارزه کرده است.
در نهایت، پرسش اساسی این است که ما چه نوع جامعهای برای آینده ایران میخواهیم؟ اگر خواهان جامعهای هستیم که در آن انسانها بتوانند آزادانه فکر کنند، عقیده خود را بیان کنند و بدون ترس از سرکوب زندگی کنند، باید از همین امروز این ارزشها را در روابط سیاسی خود تمرین کنیم. دموکراسی تنها یک ساختار حکومتی نیست بلکه فرهنگی است که در آن انسانها حق مخالفت یکدیگر را به رسمیت میشناسند. کسی که خواهان آزادی برای خود است، باید آزادی مخالف خود را نیز بپذیرد. کسی که خواهان عدالت است، باید عدالت را برای کسانی نیز بخواهد که با عقاید سیاسی او موافق نیستند.
ما نمیتوانیم گذشته را تغییر دهیم، اما میتوانیم تصمیم بگیریم که گذشته چگونه بر آینده ما تأثیر بگذارد. شاید همه ما نتوانیم یکدیگر را ببخشیم، شاید برخی اختلافها هرگز بهطور کامل حل نشوند و شاید هیچگاه به توافقی کامل درباره آینده ایران نرسیم. اما میتوانیم تصمیم بگیریم که دشمنی را ادامه ندهیم.
ایران متعلق به یک جریان، یک ایدئولوژی یا یک نسل نیست. ایران خانه مشترک همه شهروندان آن است؛ چه پادشاهیخواه، چه چپگرا، چه لیبرال، چه مذهبی و چه سکولار. هیچکس نباید برای ایرانی بودن، برای داشتن عقیدهای متفاوت یا برای مخالفت با یک جریان سیاسی مورد تحقیر و طرد قرار گیرد.
باشد تا روزی برسد که بتوانیم با حفظ اختلاف نظرها دشمنی را کنار بگذاریم. حقیقت را فراموش نکنیم، اما انتقام را به میراث نسلهای آینده تبدیل نکنیم. به جای آنکه تمام انرژی خود را صرف شکست دادن یکدیگر کنیم، بکوشیم چیزی را بسازیم که هیچیک از ما بهتنهایی قادر به ساختن آن نیست. آینده ایران نباید قربانی کینههای گذشته ما شود. شاید نخستین گام به سوی ایرانی آزاد، این باشد که دوباره یاد بگیریم با وجود همه اختلافها، در کنار یکدیگر بایستیم.
———————
منابع:
۱. آرنت، هانا، «وضعیت بشریت» (The Human Condition) ویرایش دوم ۱۹۹۸، انتشارات دانشگاه شیکاگو، صفحات ۲۳۶ تا ۲۴۳
موضوع: اهمیت بخشش، رهایی از چرخه انتقام و امکان آغاز دوباره در روابط انسانی و سیاسی
۲. لدرک، جان پل، «کتاب کوچک دگرگونی تعارض» (The Little Book of Conflict Transformation)، انتشارات گود بوکس ۲۰۱۴، فصلهای دوم تا پنجم
موضوع: دگرگونی تعارض، گفتوگو، بازسازی روابط و ایجاد اعتماد میان گروههای دارای اختلاف
۳. توتو، دزموند، «بدون بخشش، آیندهای وجود ندارد» (No Future Without Forgiveness) انتشارات دابلدی، ۲۰۰۰
موضوع: تجربه آفریقای جنوبی در زمینه حقیقتیابی، عدالت انتقالی، بخشش و آشتی ملی
۴. رئیسینژاد، آرش، جنبش سبز ایران: کنش جمعی پراکنده و هویت جمعی شکننده (The Iranian Green Movement: Collective Action and Fragile Collective Identity)، نشریه مطالعات ایرانی (Iranian Studies)، ۲۰۱۵، صفحات ۱۹۳ تا ۲۲۲