در رمان «برادران کارامازوف» پیش از آنکه قتلی رخ دهد، خانوادهای وجود دارد که اعضای آن آموختهاند چگونه یکدیگر را زخمی کنند.
آنها میدانند کجا فشار بیاورند. بدهی پرداختنشده به مدرکی برای خیانتِ یک عمر تبدیل میشود. یک جمله، تحقیر و خفتی را آشکار میکند که شنونده مدتها کوشیده آن را پنهان نگه دارد. مشاجرههایشان به زخمهایی در گذشته بازمیگردد که هیچ گفتوگوی امروزی به نظر نمیرسد قادر به التیام یا حلوفصل آنها باشد. هر دیدار، دلیل دیگری برای اتهام بعدی فراهم میکند.
فئودور داستایفسکی، رماننویس روس قرن نوزدهم، ما را وادار میکند در کنار این خانواده بمانیم. شخصیتهای او میتوانند خودشان را توضیح دهند. گلایههایشان پیشینه دارد. حتی وقتی رفتارشان مخرب میشود، میتوانیم بخشی از تجربهای را که چنین رفتاری از آن سرچشمه گرفته است، درک کنیم.
این درک ناراحتکننده است. خودم را در حال فهمیدن کسی مییابم که ترجیح میدهم او را محکوم کنم.
پدر خانواده، فئودور پاولوویچ، فرزندانش را نادیده گرفته است. پسر بزرگش، دیمیتری، معتقد است در حق او از نظر مالی اجحاف شده و مشاجره آن دو عمیقتر میشود، زیرا هر دو خواهان یک زن هستند. ایوان، برادر روشنفکر خانواده، نظم اخلاقی جهان را زیر سؤال میبرد، بیآنکه کاملاً دریابد دیگری ممکن است از استدلالهای او چه برداشتی داشته باشد. آلیوشا میکوشد روابط را در این خانواده آسیبدیده حفظ کند. اسمردیاکوف، که تصور میشود پسر نامشروع پدر است، بهعنوان خدمتکار در خانه زندگی میکند.
سپس پدر کشته میشود.
دیمیتری محکوم میشود، هرچند اسمردیاکوف مرتکب قتل شده است. تهدیدها و رفتارهای دیمیتری، اتهام را باورپذیر میکند. ایوان ناگزیر میشود با ادعای اسمردیاکوف روبهرو شود؛ اینکه افکار و رفتار او در فراهم شدن زمینه قتل نقش داشته است. مسئولیت فراتر از دستی میرود که عمل را انجام داده است، هرچند مسئولیت هر یک از افراد متفاوت است.
داستایفسکی انسانهایی را به ما نشان میدهد که هوش و ذکاوتشان نمیتواند آنها را از باورهایی که درباره خودشان نیاز دارند رها کند. آنها میتوانند حقیقتی را تشخیص دهند و در عین حال در برابر چیزی که این شناخت از آنها میخواهد، مقاومت کنند.
وقتی به مخالفان سیاسی ایران فکر میکنم، به این خانواده بازمیگردم.
این مقایسه محدودیتهایی دارد. منازعات سیاسی ایران با نابرابری قدرت و اقدامات واقعی سرکوب همراه است. یک استعاره ادبی نمیتواند کسانی را که خشونت اعمال میکنند با کسانی که آن را تحمل میکنند، همارز قرار دهد. همچنین جنبشهای سیاسی را به شخصیتهای مشخصی نسبت نمیدهم.
آنچه میبینم، الگویی از روابط است. انسانهایی که در یک کشور مشترک زندگی میکنند، چنان در روایتهای خود از گذشته آن کشور درهمتنیده میشوند که تقریباً هر تلاشی برای اقدام مشترک، به مشاجرهای دیگر بر سر معنای آن گذشته تبدیل میشود.
بسیاری از چهرههای مخالف حکومت، ضرورت همکاری را درک میکنند. آنها میتوانند هزینه تفرقه را توضیح دهند. سپس پیشنهادی با نام یک رقیب از راه میرسد و توجهها تغییر جهت میدهد. پرسش این میشود که پذیرفتن آن پیشنهاد درباره شخصی که آن را میپذیرد چه خواهد گفت.
آیا همکاری به معنای بخشش خواهد بود؟ آیا ظاهر شدن در کنار دیگری، خیانت به کسانی خواهد بود که رنج کشیدهاند؟ آیا به رسمیت شناختن جنبشی دیگر، از معنای زندگی سیاسی خود ما خواهد کاست؟
پیشنهاد همچنان روی میز میماند.
هر یک از ما ایرانی را با خود حمل میکنیم که از تجربه و خاطره به ارث رسیده ساخته شده است. یک نفر خانهای را به یاد میآورد که خانوادهای از آن رانده شدند. دیگری ترسی را به یاد میآورد که پیش از آغاز تبعید، در همان خانه وجود داشت. دورهای که برای یک خانواده اعتماد و اطمینان به همراه آورد، برای خانوادهای دیگر سوگ و اندوه به بار آورد.
هر دو ممکن است چیزی واقعی را توصیف کنند. اما هیچیک از این تجربهها بهتنهایی تمام ایران را در بر نمیگیرد.
با گذشت زمان، این تجربهها به روایت تبدیل میشوند. آنها توضیح میدهند چه کسی به ایران خدمت کرد و چه کسی به آن خیانت کرد. در عین حال، انتخابهای خود ما را نیز توضیح میدهند. اگر سالها از یک آرمان دفاع کرده باشم، چالش تو ممکن است برای من شبیه داوری درباره ارزش آن سالها به نظر برسد.
من نمیتوانم ادعا کنم که از این وضعیت مستثنا هستم. برداشت من از ایران به کارم معنا میدهد. وقتی از این برداشت دفاع میکنم، باید از خود بپرسم آیا در عین حال از خودم در برابر چیزی دفاع نمیکنم که پذیرش آن برایم دردناک خواهد بود.
در اینجاست که روایت بر رفتار ما قدرت پیدا میکند. وقتی روایت من تو را در جایگاه دشمن قرار داده باشد، تفسیر اعمال تو آسان میشود. امتیاز دادن، جاهطلبی را پنهان میکند. مخالفت، خصومت را آشکار میسازد. حتی یک پیشنهاد مفید ممکن است خطرناک به نظر برسد، زیرا پذیرفتن آن مستلزم آن است که در تو چیزی ارزشمند را به رسمیت بشناسم.
من با سوءظن نزدیک میشوم. تو با حالت تدافعی پاسخ میدهی. حالت دفاعی تو سوءظن مرا تأیید میکند.
پس از آن، هر یک از ما روایتی از آن دیدار برای خود تعریف میکنیم. هر روایت بخشی از آنچه رخ داده را در خود دارد و بخشی را که خودِ راوی در ایجاد آن نقش داشته، کنار میگذارد.
محاکمه دیمیتری تصویری نگرانکننده از این قطعیت به دست میدهد. روایت قانعکنندهای که از شخصیت او ساخته شده، به نتیجهای نادرست درباره جرمی مشخص منتهی میشود. دیگر خطاها و کاستیهای او، محکومیتش را عادلانه نمیکند. از خود میپرسم چند بار اجازه میدهیم داوری تثبیتشده ما درباره یک فرد، شایستگی و ارزش هر چیزی را که او میگوید تعیین کند.
داستایفسکی از طریق کاپیتان اسنگیریوف ما را حتی بیشتر به این دشواری نزدیک میکند.
پس از آنکه دیمیتری او را در برابر پسر خردسالش تحقیر میکند، آلیوشا پیشنهاد کمک مالی به کاپیتان میدهد. او بهشدت به این پول نیاز دارد. در ذهنش تصور میکند این پول چه کاری میتواند برای خانوادهاش انجام دهد. اما سپس اسکناسها را روی زمین میاندازد و آنها را زیر پا لگدمال میکند.
او ارزش پول را میداند.
آنچه نمیتواند تحمل کند، معنایی است که پذیرش به نظر میرسد با خود به همراه دارد. ممکن است تحقیر او قیمتی داشته باشد؛ گویی برای آن قیمتی تعیین شده است. پسرش ممکن است ببیند که او آن را میپذیرد.
وقتی درخواست دیگری برای وحدت ناکام میماند، به این صحنه فکر میکنم. ما مزایای همکاری را طوری توضیح میدهیم که گویی مخاطبانمان تاکنون آنها را درک نکردهاند. اما گاهی آنها کاملاً درک شدهاند. آنچه همچنان حلنشده باقی میماند، معنایی است که همکاری برای کسانی که از آنها خواسته میشود به آن تن دهند، خواهد داشت.
ممکن است استدلالی بهتر درباره ضرورت وحدت، هرگز به این مشکل نرسد.
اما گذشته تنها زمینهای نیست که میتوانیم در آن با یکدیگر دیدار کنیم.
بخش بزرگی از بحثهایی که ما را فرسوده میکند، درباره چیزهایی است که قبلاً اتفاق افتادهاند. ما بارها به انتخابهایی بازمیگردیم که ما را از یکدیگر جدا کردند و به زخمهایی که در پی آنها ایجاد شد. بررسی تاریخی اهمیت دارد. شواهد میتوانند دروغی را آشکار کنند یا مسئولیت را مشخص سازند. اما حتی واقعیتی که فراتر از هر تردید معقولی اثبات شده باشد، ممکن است همچنان اختلاف بر سر معنای آن را حل نکند. یک فرد میتواند آنچه را رخ داده بپذیرد و در عین حال در برابر این ادعای دیگری مقاومت کند که آن واقعه درباره تمام زندگی سیاسی او چه چیزی را اثبات میکند.
آیا باید پیش از آنکه بتوانیم کاری را با هم انجام دهیم، همه این مسائل را حلوفصل کنیم؟
پرسشی درباره آینده، نقطه شروع دیگری در اختیار ما میگذارد. افرادی که در سال ۱۹۷۹ در دو سوی مخالف ایستاده بودند، میتوانند یک سازوکار حفاظتی پیشنهادی واحد در برابر بازداشت خودسرانه را بررسی کنند. آنها میتوانند بپرسند چه کسی آن را اجرا خواهد کرد و چه چیزی مانع از آن خواهد شد که صاحبان قدرت از اجرای آن شانه خالی کنند. اختلافنظرهایشان وارد بحث خواهد شد. اما یک ماده مشخص به آنها چیزی میدهد که میتوانند در برابر خطری که هر دو مدعی مخالفت با آن هستند، بیازمایند.
آینده صرفاً به این دلیل که رو به سوی آن میکنیم، ما را از وفاداریهایمان رها نخواهد کرد. ما ترسهایمان را به هر بحثی درباره قدرت با خود خواهیم برد. آنچه میتواند تغییر کند، کاری است که از یکدیگر میخواهیم انجام دهیم. یک پیشنهاد را میتوان به چالش کشید، اصلاح کرد و دوباره مورد بررسی قرار داد. میتوانیم دریابیم که آیا یک ایراد به بهبود آن کمک میکند، بیآنکه ابتدا تصمیم بگیریم روایت چه کسی از گذشته باید بر دیگری پیروز شود.
میتوانیم درباره رهبران گذشته اختلاف نظر داشته باشیم و همچنان بررسی کنیم که یک دولت آینده چگونه باید پاسخگو باشد. میتوانیم خاطرات متفاوتی از ایران داشته باشیم و همچنان بخواهیم فرزندان این کشور با فرصتهایی بزرگ شوند که والدینشان از آنها محروم بودند. رنج ما چیزهایی به ما آموخته که باید به خاطر سپرده شوند. اما این رنج، طرحی کامل برای کشور در اختیار ما نگذاشته است. هیچ تجربه فردی نمیتواند چنین کاری انجام دهد.
ما باید این طرح را با یکدیگر بسازیم.
میخواهم از هر ایرانی که ایران را دوست دارد و میخواهد آن را به کشوری بهتر برای همه تبدیل کند، دعوت کنم که در این کار مشارکت کند. هویت افراد تعیینکننده جایگاه آنان نخواهد بود. ما کار را با این پرسش آغاز نمیکنیم که از آنها بخواهیم از پیشینه سیاسی خود دفاع کنند.
از آنها خواهم پرسید امیدوارند در ساختن چه چیزی سهیم باشند.
هدف، عینی و مشخص خواهد بود: ساختن جمعیِ الگویی برای آینده ایران که در جهت رفاه، عدالت و کرامت انسانی باشد. این آرمانها راهنمای بررسی هر پیشنهاد خواهند بود. آیا این پیشنهاد زندگی مردم را بهبود میبخشد؟ نیازهای چه کسانی را نادیده گرفته است؟ وقتی کسانی که قدرت به آنها سپرده شده از آن سوءاستفاده کنند، چه اتفاقی خواهد افتاد؟
من الگویی را تدوین کردهام که قصد دارم آن را بهعنوان نقطه شروع ارائه کنم. همه اجزای آن، از جمله فرضهایی که بر آنها استوار است، باید در معرض چالش قرار گیرند. میخواهم مردم ضعفهای آن را پیدا کنند و آنچه را که کارآمد نیست، از نو بسازند. هر آنچه از این بررسی جان سالم به در ببرد، باید به این دلیل باقی بماند که در خدمت هدفی است که برای خود تعیین کردهایم.
این کار باید فراتر از گردهمایی نامهای آشنا باشد. آینده ایران به مردمی در سراسر کشور و همچنین ایرانیانی که در خارج از کشور زندگی میکنند مربوط است. فناوری به ما امکان میدهد تجربههای آنان را وارد یک گفتوگوی عمومی و مستمر کنیم. این بستر باید بهگونهای طراحی شود که حتی فردی با وقت اندک و بدون جایگاه نهادی بتواند چیزی ارائه کند که دیگران بتوانند از آن استفاده کنند.
مشارکتکننده نباید پیش از آنکه بتواند نظری بدهد، بر تمام این الگو مسلط باشد. یک معلم میتواند بخش مربوط به آموزش را بررسی کند. فردی که برای تأمین معاش خود تلاش میکند، میتواند نشان دهد که یک پیشنهاد اقتصادی در کدام بخش، موانعی را که او با آنها روبهروست بهدرستی درک نکرده است. یک مهندس میتواند بررسی کند که آیا راهحل پیشنهادی از نظر عملی امکانپذیر است یا نه.
معلمی را تصور میکنم که پس از پایان کار، در حالی که با تلفن همراهش مشغول خواندن پیشنهادی درباره تأمین مالی مدارس است، متوجه میشود که این پیشنهاد چیزی را مفروض گرفته که مدرسه او در اختیار ندارد. او مشکل را توضیح میدهد. فردی در جایی دیگر اعداد و دادهها را بررسی و اصلاحیهای پیشنهاد میکند. مشارکتکننده دیگری میپرسد آیا این اصلاحیه به جوامع کوچکتر آسیب خواهد زد یا نه.
بحث بر خودِ مسئله متمرکز میماند.
نسخهای جدید ارائه میشود که نشان میدهد چه چیزی تغییر کرده و چرا. معلم میتواند ببیند که تجربه او وارد این الگو شده است. فردی که پیشنهاد اولیه را ارائه کرده نیز میتواند ببیند که کدام فرض او نادرست بوده است.
آنها برای انجام این کار، هرگز لازم نیست درباره یک حاکم پیشین با یکدیگر توافق داشته باشند.
برای آنکه این مبادله به یک تلاش ملی تبدیل شود، مشارکتها باید حول پرسشهای مشخص سازماندهی شوند. هر بخش از الگو باید پیشنهاد فعلی و ایرادهایی را که هنوز بیپاسخ ماندهاند، نشان دهد. اصلاحات باید توضیح دهند چه چیزی تغییر کرده و چرا. هر جا راهحلهای رقیب همچنان باقی ماندهاند، مردم میتوانند پیامدهای احتمالی هر یک را با هم مقایسه کنند، نه اینکه تحت فشار قرار گیرند تا به توافقی برسند که به آن باور ندارند.
کسانی که بحث را سازماندهی میکنند باید توضیح دهند که چگونه یک مشارکت وارد پیشنویس شده و چرا مشارکت دیگری وارد نشده است. ادعاهای فنی باید توسط افرادی که صلاحیت ارزیابی آنها را دارند بررسی شوند، در حالی که کسانی که قرار است با یک سیاست زندگی کنند، باید در داوری درباره پیامدهای آن صدا و نقش داشته باشند. حمایت عمومی اهمیت خواهد داشت، اما محبوبیت بهتنهایی نمیتواند ثابت کند که یک پیشنهاد کارآمد است. دلایل و استدلالها باید همچنان در معرض دید باقی بمانند.
مشارکت باید برای کسانی نیز امکانپذیر باشد که نمیتوانند بهطور مستمر آنلاین بمانند یا نمیتوانند با امنیت خاطر نام خود را به یک بحث سیاسی پیوند دهند. مشارکتهای کوتاه مکتوب و پیامهای صوتی میتوانند وارد همان فرایند شوند. واسطههای مورد اعتماد میتوانند به افرادی که دسترسی محدودی دارند کمک کنند تا دیدگاههای خود را ارائه دهند. حفاظت از مشارکتکنندگان باید از همان ابتدا در طراحی این فرایند لحاظ شود.
برای نحوه رفتار ما با یکدیگر نیز باید قواعدی وجود داشته باشد. میتوان با استدلالی بهشدت مخالفت کرد، اما نباید با سوءاستفاده شخصی، مشارکتکنندهای را تهدید یا از صحنه بیرون کرد. کسانی که این قواعد را اجرا میکنند باید دلایل تصمیمهای خود را ارائه دهند و اجازه دهند این تصمیمها نیز مورد پرسش قرار گیرند. در غیر این صورت، هر کسی که کنترل بحث را در دست داشته باشد، میتواند بیسروصدا به صاحب نتیجه آن تبدیل شود.
من نیز مشمول همین انضباط خواهم بود. اگر از الگوی خودم در برابر تغییراتی که دوست ندارم محافظت کنم، این دعوت توخالی خواهد بود. ممکن است برخی از ترتیبات مورد نظر من حذف شوند. برخی دیگر ممکن است چنان تغییر کنند که دیگر نتوان آنها را شناخت. باید بپذیرم که مؤلف بودن، هیچ حقی برای من ایجاد نمیکند که حرف آخر را بزنم.
این الگو بهتدریج مؤلفان بسیاری پیدا خواهد کرد.
روابط ما نیز میتواند از همینجا شروع به تغییر کند. ممکن است فردی که به سیاستهایش بیاعتمادم، اشتباهی را که داشتم مرتکب میشدم شناسایی کند. ایرادی که از آن ناراحت میشوم، ممکن است یک سازوکار حفاظتی را برای افرادی که میخواهم از آنها حمایت کنم، بهتر کند. در مورد کسی که روایت قدیمی من پیشاپیش درباره او توضیحی قطعی داده بود، اکنون شواهد تازهای در اختیار خواهم داشت.
این همان پیوندی با داستایفسکی است که برای من بیش از همه اهمیت دارد. شخصیتهای او نشان میدهند که چگونه انسانها در روابطی گرفتار میشوند که پیوسته زخمهایشان را بازتولید میکند. کار مشترک ما میتواند نوع دیگری از مواجهه را برایمان فراهم کند. ما از طریق چیزهایی که برای آیندهای که هیچیک بهتنهایی قادر به ساختنش نیستیم ارائه میکنیم، با یکدیگر روبهرو خواهیم شد.
ممکن است من بفهمم چرا خطری مشخص برای تو تا این اندازه آشکار است. تو نیز ممکن است دریابی که من میتوانم پاسخی را اصلاح کنم، بیآنکه از تو بخواهم هویتت را کنار بگذاری. با گذشت زمان، روایتهایی که هر یک از ما درباره دیگری داریم، ناگزیر خواهند شد این تجربهها را نیز در خود جای دهند.
گذشته همچنان وجود خواهد داشت. اما دیگر تنها منبع شواهد درباره این نخواهد بود که ما در کنار یکدیگر چه کسانی میتوانیم بشویم.
البته همچنان اختلاف وجود خواهد داشت. دوست داشتن ایران بهطور خودکار به توافق بر سر آنچه به سود این کشور است منجر نمیشود. دقیقاً به همین دلیل است که پیشنهادها به بررسی جمعی نیاز دارند. هر دیدگاه میتواند چیزی را آشکار کند که دیدگاه دیگری از آن غافل مانده است، مشروط بر اینکه فرایند به این کشف امکان دهد نتیجه را تغییر دهد.
کسانی که مشارکت کردهاند، میتوانند به دلیل اینکه مشارکتهایشان نتیجه را تغییر داده است، احساس مالکیت مشترکی نسبت به آن پیدا کنند. با این حال، این همچنان یک پیشنهاد خواهد بود و باید در معرض داوری گستردهتر عمومی قرار گیرد. هیچ بستر یا گروهی از مشارکتکنندگان نمیتواند ادعا کند که از جانب همه مردم اختیار تصمیمگیری درباره آینده کشور را دارد. مردم ایران همچنان حق خواهند داشت آن را بپذیرند، رد کنند یا از طریق فرایندهای مشروع عمومی تغییرش دهند.
کار مشترک ما همچنین مسئولیت در قبال خطاها و اعمال نادرست گذشته را از میان نخواهد برد. حقیقت تاریخی همچنان میتواند مورد تحقیق و بررسی قرار گیرد. مشارکت به معنای تبرئه نخواهد بود و هیچ فرد آسیبدیدهای مجبور نخواهد شد برای مشارکت در این کار، کسی را ببخشد.
ما فقط دست از آن برمیداریم که صدور حکمی نهایی درباره گذشته را شرط انجام هر اقدام مفید در زمان حال بدانیم.
در اواخر برادران کارامازوف، آلیوشا پس از مراسم خاکسپاری ایلیوشا، در کنار پسران جمع میشود. اندوه آنها التیام نیافته است. او از آنها میخواهد پسر را و زمانی را که با یکدیگر گذراندند به یاد بسپارند. تجربهای از مراقبت و دلسوزی، به چیزی تبدیل میشود که میتوانند با خود به زندگیشان ببرند.
به این فکر میکنم که ما از نسل بعدی میخواهیم چه چیزی را از ما با خود حمل کند. ما خاطراتمان از ایران را به آنها منتقل میکنیم؛ اغلب همراه با دستورالعملهایی درباره اینکه به چه کسانی بیاعتماد باشند. من دوست دارم تجربه دیگری نیز برای آنها به جا بگذاریم: اینکه انسانهایی با پیشینههای متفاوت، در ساختن چیزی مشارکت کنند که در طول این مسیر، همگی به آن ارزش قائل شدهاند.
میتوانیم پیش از آنکه همه اختلافات میان خود را حل کرده باشیم، آغاز کنیم.
من قصد دارم این الگو را برای چنین کاری پیش بگذارم. دعوت من از هر ایرانی است که ایران را دوست دارد و زندگی بهتری برای مردم آن میخواهد. بخشی را انتخاب کنید که پیامدهای آن برای شما اهمیت دارد. به ما بگویید کجا ناکارآمد است. کمک کنید آن را بهتر کنیم و پیشنهادهای دیگران را نیز با همان دقتی بررسی کنید که انتظار دارید آنها درباره مشارکت شما به خرج دهند.
جایی در این میان، ممکن است فردی که هرگز از او خواسته نشده در تصور کردن آینده ایران مشارکت کند، مسئلهای را ببیند که میداند چگونه باید آن را حل کرد. هنگامی که مشارکت آن فرد چیزی را که در حال ساختنش هستیم تغییر دهد، آنگاه نخستین گام را برای خلق بخش کوچکی از تاریخ مشترک خودمان برداشتهایم.
———
▪️دکتر کمال آذری، پژوهشگر در حوزه اندیشه سیاسی، حکمرانی مشارکتی و ریشههای فرهنگی و تاریخی نظامهای اجتماعی است. فعالیتهای او بر پیوند میان سنتهای فکری ایرانی و مفاهیم معاصر حکمرانی و جامعه متمرکز است.