معمای رون آراد و ربایش افسران ایرانی
گزارش تحقیقی نیویورک تایمز
آدام گلدمن، رونن برگمن، فرناز فصیحی و هویدا سعد
نیویورک تایمز / ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶
ژنرال عبدالله صابری، از فرماندهان ایرانی، صبح زود برای دویدن به یکی از محله‌های دیپلمات‌نشین و اعیان‌نشین در پایتخت سوریه رفته بود. مأموران اطلاعاتی اسرائیل در همان نزدیکی در کمین بودند. آنها با تغییر چهره و در پوشش کارگران باربری، از ایست‌های بازرسی امنیتی محله عبور کرده بودند.
ژنرال صابری در حالی که به سمت پارکی در آن نزدیکی می‌رفت، از کنار دو مرد گذشت که جعبه‌ی بسیار بزرگی — شبیه جعبه‌ی یخچال — حمل می‌کردند. در یک چشم‌برهم‌زدن، آن دو مرد ژنرال را مهار کردند، به او دارو خوراندند، جعبه را روی سرش کشیدند، او را به درون یک ون سفید انداختند و چنان صحنه را ترک کردند که گویی هیچ اتفاقی نیفتاده است.
به گفته‌ی چندین مقام در خاورمیانه — از جمله مقامات ارشد ایرانیِ نزدیک به ژنرال صابری و یک مقام سوری که تصاویر ویدئویی مربوط به این آدم‌ربایی در سپتامبر ۲۰۲۱ را بازبینی کرده است — او به سرعت به اسرائیل منتقل شد تا تحت بازجویی قرار گیرد.
ژنرال صابری، به عنوان یکی از کهنه‌سربازان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران، از اسرار بسیاری آگاه بود؛ اما بازجویانش تنها به یک موضوع علاقه داشتند.
او درباره «رون آراد» چه می‌دانست؟
رون آراد، خلبان اسرائیلی، دهه‌ها پیش ناپدید شد و ارتش اسرائیل می‌گوید او تنها نظامیِ این کشور است که در وضعیت «مفقود در عملیات» طبقه‌بندی می‌شود. تلاش‌های طولانی‌مدت دولت اسرائیل برای یافتن او، توجه افکار عمومی را به خود جلب کرده و به نمادی از تعهد اسرائیل — که ریشه در سنت‌های یهودی دارد — برای بازگرداندن سربازانش به خانه، چه زنده و چه مرده، تبدیل شده است. درباره جست‌وجو برای یافتن رون آراد، مقالات، کتاب‌ها و مستندهای متعددی تهیه شده است.
دولت اسرائیل چنان مصمم به یافتن او بود که حتی چهار دهه پس از ناپدید شدنش، خطر ربودن ژنرال صابری را — آن هم در نزدیکی سفارت ایران — به جان خرید.
به گفته‌ی مقامات ایرانی، رون آراد تنها موضوعی بود که بازجویان درباره‌اش از ژنرال صابری پرس‌وجو می‌کردند. ربودن و بازجویی از ژنرال صابری — که جزئیات آن پیش‌تر گزارش نشده بود — از آن جهت بسیار قابل‌توجه است که چندین گزارش اطلاعاتی اسرائیل طی سال‌های متمادی به این نتیجه رسیده بودند که ایران در ناپدید شدن آقای آراد نقشی نداشته است.
با این حال، طبق یافته‌های تحقیقات «نیویورک‌تایمز»، مقامات اطلاعاتی اسرائیل بارها و بارها به گزارش‌ها و فرضیاتی اعتبار بیشتری دادند که مدعی بودند ایران باید مقصر ناپدید شدن این خلبان باشد یا از محل نگهداری او اطلاع دارد. این باور — که به گفته مقامات، واقعاً به آن اعتقاد داشتند — توجیه‌گر اقداماتی همچون یورش‌های برون‌مرزی، آدم‌ربایی‌ها، بازجویی‌های خشن و موارد دیگر بود.
عکسی از رون آراد که او را در دوران اسارت نشان می‌دهد، توسط حزب‌الله در اختیار اسرائیل قرار گرفته است/ منبع: شبکه یک اسرائیل، به نقل از آسوشیتد پرس
تحقیقات «نیویورک‌تایمز» همچنین پرده از راز دیگری برداشت: پاسخ به یکی از معماهای جاسوسی دیرینه در منطقه، یعنی ناپدید شدن یک ژنرال ایرانی به نام علیرضا عسگری در دو دهه پیش. مقامات اسرائیلی در جریان جست‌وجو برای یافتن آقای آراد، این ژنرال را ربودند، درباره آقای آراد از او بازجویی کردند و سپس او را به قتل رساندند؛ حال آنکه او هیچ‌گونه اطلاعاتی درباره آقای آراد نداشت.
آوی کالو، از افسران ارشد بازنشسته ارتش اسرائیل که در سال ۲۰۱۶ گزارشی مفصل تهیه کرده بود (گزارشی که همچون سایر اسناد، هیچ مدرک قطعی مبنی بر دخالت ایران نیافته بود)، این وضعیت را یک «نقطه کور جمعی» توصیف کرد. با این وجود، عملیات‌ها علیه ایران همچنان ادامه یافت.
آقای کالو گفت: «ایران حکم همان لولوی ترسناک را داشت.»
مقام‌های مطلع از مسائل اطلاعاتی به «نیویورک‌تایمز» گفتند که امروزه در اسرائیل — پس از سال‌ها عملیات خونین با هدف قرار دادن ایران — دیدگاه غالب در میان کسانی که درگیر جست‌وجوی آقای آراد بودند، این است که او هرگز در اختیار ایران نبوده و تهران در ناپدید شدن وی نقشی نداشته است. اطلاعات جدیدی که طی جنگ‌های اسرائیل با ایران و حزب‌الله گردآوری شده، بر قوت این نتیجه‌گیری افزوده است.
برخی از مقامات که زمانی اطمینان داشتند ایران مسئول این ماجراست، به «نیویورک‌تایمز» گفتند که به احتمال زیاد از همان ابتدا در اشتباه بوده‌اند. از جمله این افراد، راز زیمت (Raz Zimmt)، تحلیلگر سابق اطلاعات نظامی اسرائیل است که در تدوین گزارش کلیدی سال ۲۰۰۵ — گزارشی که انگشت اتهام را به سوی تهران نشانه رفته بود — نقش داشت. او در مصاحبه‌ای اخیر گفت که آن ارزیابی احتمالاً نادرست بوده، چرا که نوعی «تمایل طبیعی برای نسبت دادن همه چیز به رژیم تهران» وجود داشته است.
در مصاحبه‌ها، هیچ‌کس مدعی نشد که مقامات اطلاعاتی اسرائیل طی این دهه‌ها، دولت را عامدانه در مورد نقش ایران گمراه کرده باشند. بلکه، آنها گفتند که این نتیجه‌گیری‌ها مبتنی بر شواهد پراکنده یا ضمنی بوده و احتمالاً تحت تأثیر سوگیری تأییدی ـــ تمایل به دادن وزن بیشتر به نتیجه‌گیری‌هایی که با باورهای قبلی مطابقت دارند ـــ قرار گرفته‌اند.
چنین سوگیری‌هایی پیش از این نیز چشم‌انداز اسرائیل را تیره و تار کرده بود. پیش از حملات حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، مقامات سرگرم ایران و حزب‌الله بودند و تهدید نزدیک‌تر حماس را دست کم گرفته بودند، حتی با وجود اینکه حماس میلیون‌ها دلار جمع‌آوری کرده و برای حمله آماده می‌شد. مقامات اسرائیلی چنان متقاعد شده بودند که حماس نمی‌تواند یک حمله هماهنگ را سازماندهی کند که با وجود به دست آوردن نقشه‌های نبرد، در این مورد تردید داشتند.
مقامات اسرائیلی پیش از جنگ کنونی با ایران، بار دیگر نسبت به اطلاعات خود بیش از حد اطمینان داشتند؛ زمانی که به اشتباه پیش‌بینی می‌کردند یک خیزش مردمی می‌تواند دولت تهران را سرنگون کند.
موساد، سرویس اطلاعات خارجی اسرائیل، از اظهار نظر درباره اطلاعاتی که در مورد آقای «آراد» گردآوری کرده بود و عملیات‌هایی که برای یافتن او انجام داد، خودداری کرد. سخنگوی ارتش اسرائیل گفت که آقای آراد همچنان «زنده» و «مفقود در عملیات» تلقی می‌شود.
روزنامه «نیویورک‌تایمز» با ده‌ها تن از مقامات ایرانی، اسرائیلی و آمریکایی و دیگر افرادی که مستقیماً در جست‌وجو برای یافتن آقای آراد نقش داشتند، مصاحبه کرده است. تایمز همچنین با خانواده‌ها، دوستان و نزدیکان دو ژنرال ایرانیِ ربوده‌شده نیز گفتگو کرد. برخی از این افراد به شرط فاش نشدن نامشان، درباره اسرار نظامی و اطلاعاتی سخن گفتند.
این مصاحبه‌ها جزئیات تازه‌ای را درباره لحظات کلیدی، فرضیات نادرست و هزینه‌های سنگین و جبران‌ناپذیر آشکار می‌کنند. ماجرای جست‌وجو برای پیدا کردن آقای آراد، به نوبه خود، روایتی است از نسل‌ها بی‌اعتمادی متقابل و خشونت میان اسرائیل، ایران و نیروهای نیابتی آن. درگیری‌ها و دیپلماسی پنهان، تقریباً تمام تاریخ جمهوری اسلامی ایران را در بر گرفته است. رهبران اسرائیل، فارغ از گرایش‌های سیاسی‌شان، همواره بر اطلاعاتی تکیه کرده‌اند که ایران را مسئول ناپدید شدن آقای آراد می‌داند.
به عنوان نشانه‌ای از تغییر در رویکردها، کماندوهای اسرائیلی امسال با امید یافتن پیکر آقای آراد راهی شدند؛ نه به مقصد ایران، بلکه به روستایی کوچک در لبنان.
همان‌جایی که این ماجرا آغاز شد.
ناپدید شدن
در ۱۶ اکتبر ۱۹۸۶، یک جنگنده «اف-۴ فانتوم» اسرائیل بر فراز جنوب لبنان در حال پرواز بود. آقای آراد که در آن زمان ۲۸ سال داشت و افسر تسلیحات هواپیما بود، هدفی متعلق به «سازمان آزادی‌بخش فلسطین» را نشانه گرفت و به سوی آن شلیک کرد.
بمب پیش از موعد منفجر شد و آسیب شدیدی به هواپیما وارد کرد. آقای آراد با استفاده از صندلی‌پران، از هواپیما خارج شد.
پس از سال‌ها تحقیق، اکنون همگان اتفاق نظر دارند که آقای آراد توسط یک گروه شبه‌نظامی و سیاسی شیعه لبنانی به نام «جنبش امل» اسیر شده است. مصطفی دیرانی، مسئول امنیت این گروه، مسئولیت نگهداری از خلبانِ سقوط‌کرده را بر عهده گرفت.
این شبه‌نظامیان پیشنهاد دادند که در ازای دریافت میلیون‌ها دلار و آزادی زندانیان فلسطینی و لبنانی، گروگان خود را آزاد کنند. اما اسحاق رابین، وزیر دفاع وقت اسرائیل، پیش‌تر به خاطر تبادل زندانیان در سال ۱۹۸۵ متحمل هزینه‌های سیاسی شده بود و تمایلی به انجام توافقی دیگر نداشت.
با متوقف شدن پیشرفت‌ها در یافتن آقای آراد، سوءظن اسرائیل متوجه ایران و حکومت اسلامی شیعی آن شد. این فرضیه منطقی به نظر می‌رسید؛ چرا که ایران بازیگری کلیدی در سیاست لبنان بود و به گروه‌های شیعه، از جمله جنبش «امل»، آموزش و کمک مالی ارائه می‌داد.
در سال ۱۹۸۹، همسر آقای آراد اعلام کرد که دولت اسرائیل به او گفته است «شواهد غیرقابل‌انکاری» در دست دارد که نشان می‌دهد شوهرش زنده است و به عوامل ایرانی تحویل داده شده است.
با وجود اینکه مقامات اسرائیلی هیچ پیشرفتی در یافتن او در ایران نداشتند، این باور که ایران در ناپدید شدن آقای آراد نقش داشته، به‌سرعت به دیدگاهی رایج تبدیل شد.
پزشکی ایرانی با یک روایت
در سال ۱۹۹۲، فرضیه دخالت ایران در درون سازمان «موساد» قوت گرفت.
اسرائیل پرلوف، از افسران باسابقه، احتمال داد که آقای آراد هنگام سقوط مجروح شده و به مراقبت‌های پزشکی نیاز داشته است. از این رو، پرلوف جست‌وجوی خود را برای یافتن پزشکانی که ممکن بود این خلبان را دیده باشند، آغاز کرد.
او پزشکی ایرانی را پیدا کرد که مدعی بود آقای آراد را هم در تهران و هم در لبنان تحت درمان قرار داده است. این می‌توانست نقطه عطفی در پرونده باشد؛ اگر آن پزشک فردی قابل‌اعتماد بود، این ادعا می‌توانست سندی محکم باشد که نشان دهد آقای آراد واقعاً به ایران منتقل شده است.
با این حال، نتیجه آزمایش با دستگاه دروغ‌سنج (پلی‌گراف) در خصوص موضوع ایران، قطعی و روشن نبود. بنابراین، پرلوف بار دیگر از آن پزشک آزمون گرفت. در این نوبت نیز، هنگامی که پزشک ماجرای دیدن آقای آراد در ایران را شرح می‌داد، نشانه‌هایی از «اختلال» (یا نوسان) در نتایج آزمایش مشاهده شد.
پرلوف در کتابی که سال گذشته منتشر شد، نوشت: «اما این نشانه‌ها آن‌قدر قابل‌توجه نبودند که صحت پاسخ او را زیر سؤال ببرند.»
پرلوف آن پزشک را فردی معتبر دانست، اما تصمیم گرفت او را بیازماید. او چمدانی پر از پول نقد را باز کرد و آن را به عنوان پاداش پیشنهاد داد. تنها کاری که پزشک باید انجام می‌داد، اثبات این موضوع بود که واقعاً آن خلبانِ مفقودشده را درمان کرده است.
پس از آن، پرلوف دیگر هرگز آن پزشک را ندید و مأموران موساد نیز هرگز روایت او را تأیید نکردند. اما آقای پرلوف نوشت که دیدارهایش با آن پزشک، این تصور را تقویت کرد که «ایرانی‌ها تا خرخره در ماجرای نگهداری از رون آراد دست داشته‌اند.»
چند سال بعد، یکی دیگر از مأموران موساد به نام رامی ایگرا، این ماجرا را بازبینی کرد و به نتیجه‌ای کاملاً متفاوت رسید.
آقای ایگرا به روزنامه «نیویورک‌تایمز» گفت که به باور او، آن پزشک فردی دروغگو بوده که صرفاً به دنبال دریافت پولی کلان می‌گشته است. به گمان آقای ایگرا، موساد در پی یافتن شواهدی برای تأیید فرضیه خود بوده و در نهایت هم آن را پیدا کرده بود.
با این حال، روایت آن پزشک به بخشی از اسناد رسمی علیه ایران تبدیل شد و ارزیابی متفاوت آقای ایگرا چندان مورد توجه قرار نگرفت.
عملیات «نیش زهرآگین»
جنجالی‌ترین مدرک علیه ایران در سال ۱۹۹۴ آشکار شد و برای دهه‌ها بر افکار عمومی و روایت‌های رسانه‌ای تأثیر گذاشت.
کماندوهای اسرائیلی به لبنان یورش بردند و «آقای دیرانی» — عضو گروه شبه‌نظامی که آخرین بار گفته می‌شد «آقای آراد» را در اختیار داشته است — را ربودند. آنها او را در عملیاتی موسوم به «نیش زهرآگین» (Poisonous Sting) به یک زندان زیرزمینی منتقل کردند.
مصطفی دیرانی، در حالی که مأموران زندان اسرائیل او را احاطه کرده‌اند، پیش از آنکه در سال ۲۰۰۴ در چارچوب یک تبادل زندانیان به آلمان فرستاده شود، از زندان «ریمونیم» در اسرائیل خارج می‌شود / عکس از: رینا کاستلنواو
آقای دیرانی در جریان بازجویی گفت که آقای آراد را در خانه‌ای در روستای لبنانی «نبی‌شیت» پنهان کرده بود تا خانواده‌ای مورد اعتماد از او مراقبت کنند. به گفته او، یک شب، افرادی که مأمور نگهبانی از آقای آراد بودند خانه را ترک کردند؛ احتمالاً به این دلیل که در همان نزدیکی، حمله دیگری از سوی اسرائیل (که ارتباطی با این ماجرا نداشت) رخ داده بود. او گفت وقتی آنها بازگشتند، آقای آراد دیگر آنجا نبود.
سال‌ها گذشته بود و آقای دیرانی اظهار داشت که نمی‌داند آن خلبان کجاست.
بازجو، حرف آقای دیرانی را باور نکرد.
«دورون زهاوی»، بازجوی پرونده، بعدها در مصاحبه‌ای گفت: «نمی‌شد با دیرانی منطقی صحبت کرد. تنها چیزی که جواب می‌داد، توسل به زور بود.»
آقای دیرانی بعدها شهادت داد که تحت شکنجه‌های جسمی و جنسی قرار گرفته است؛ ادعاهایی که دولت اسرائیل قویاً تکذیب کرد. با این حال، اسرائیل اذعان کرد که با او بدرفتاری شده و ممکن است تهدید به تعرض جنسی نیز شده باشد.
آقای دیرانی در جریان بازجویی‌های خشن، ماجرای دیداری با یک مقام ایرانی را تعریف کرد. به گفته او، آن مقام ایرانی گفته بود که نیروهای سپاه پاسداران، آقای آراد را ربوده و به یک اردوگاه زندان در ایران منتقل کرده‌اند.
زهاوی گفت: «وقتی دیگر رمقی برایش نمانده بود و خون بالا می‌آورد، آن‌وقت درباره یک مجتمع بزرگ اردوگاهی متعلق به سپاه پاسداران در ایران به ما گفت.»
برخی این اظهارات را مدرکی علیه ایرانیان دانستند. اما دیگران معتقد بودند که این اعترافات تحت فشار گرفته شده و آن‌قدر غیرقابل‌اعتماد است که نمی‌توان بر اساس آن اقدامی کرد. «آقای ایگرا»، از افسران موساد، به این نتیجه رسید که هیچ مدرکی مبنی بر اینکه مقامات ایرانی آقای آراد را در اختیار داشته‌اند، وجود ندارد.
به گفته مقامات، تا به امروز هیچ مدرکی که روایت آقای دیرانی مبنی بر نگهداری آقای آراد در یک زندان ایرانی را ثابت کند، به دست نیامده است. برخی مقامات معتقدند که آقای دیرانی گفتگوی خود با مقام ایرانی را صادقانه بازگو کرده، اما خودِ آن اطلاعات نادرست بوده است.
تحلیل آقای ایگرا به نتیجه‌ای درباره سرنوشت آقای آراد نرسید. شاید او هنگام تلاش برای فرار کشته شده باشد؛ یا شاید هم اسیرکنندگانش، در جریان درگیری‌های تلافی‌جویانه‌ای که مشخصه‌ی آن دوران بود، او را به عنوان انتقام اعدام کرده باشند.
به ارزیابی او، منطقی‌ترین توضیح این است که ماجرای آقای آراد در لبنان آغاز شده و در همان‌جا هم به پایان رسیده است. آقای ایگرا گفت: «این راه‌حلی ساده برای مسئله‌ای پیچیده بود.»
اما روایت آقای دیرانی در اسرائیل بازتاب گسترده‌ای یافت. به نظر می‌رسید این روایت، ظنِ دیرینه‌ی موجود مبنی بر دست داشتن ایران در ناپدید شدن آقای آراد را تأیید می‌کند. روزنامه‌نگاران، تحلیلگران و مقامات ارشد دولتی سال‌ها این موضوع را تکرار کردند.
آقای رابین در سال ۱۹۹۵ گفت: «مقامات ایرانی بیش از شش سال است که رون آراد را در اختیار دارند و مستقیماً و به‌طور کامل مسئول سرنوشت او هستند.»
ورود ایران به ماجرا
دولت اسرائیل که متقاعد شده بود ایران مقصر است، فشار شدیدی بر رهبران تهران وارد کرد.
محمدعلی ابطحی، معاون رئیس‌جمهور ایران بین سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۵، در گفتگوی تلفنی با روزنامه «نیویورک‌تایمز» از تهران گفت: «موضوع رون آراد همه‌جا با ما همراه بود. در هر دیدار بین‌المللی، مدام درباره رون آراد از ما سؤال می‌شد.»
این پرونده حتی تا واتیکان هم دنبالشان آمد. آقای ابطحی به یاد می‌آورد که وقتی محمد خاتمی، رئیس‌جمهور وقت ایران، در سال ۱۹۹۹ به رم سفر کرد، پاپ ژان پل دوم نامه‌ای از همسر آقای آراد به او داد که در آن درخواست کسب خبری از سرنوشت او شده بود.
او گفت: «اسرائیل نسبت به نقش ایران در پرونده رون آراد وسواس داشت. موضع ما این بود که این موضوع هیچ ربطی به ما ندارد؛ اتفاقی بود که در لبنان رخ داده است.»
اما نکته‌ای در این میان ذهن برخی از مقامات اطلاعاتی اسرائیل را به خود مشغول کرده بود: ایران می‌دانست که اسرائیل برای دریافت اطلاعاتی درباره آقای آراد، حاضر است بهای سنگینی بپردازد. اگر رهبران ایران چنین اطلاعاتی در اختیار داشتند، چرا سعی نمی‌کردند از آن بهره‌برداری کنند؟
سرانجام در سال ۲۰۰۴، به نظر می‌رسید که ممکن است چنین اتفاقی بیفتد.
اسرائیل پذیرفت که یک زندانی برجسته لبنانی را در ازای دریافت شواهد ژنتیکی که سرنوشت آقای آراد را روشن می‌کرد، آزاد کند. حسن نصرالله، رهبر وقت حزب‌الله، مشتاق بود که این امر محقق شود؛ از این رو، از دولت ایران درخواست کمک کرد.
گرهارد کنراد، افسر اطلاعاتی آلمان که در میانجی‌گری این مذاکرات نقش داشت، به «نیویورک تایمز» گفت: «برداشت من این بود که آنها — یعنی حزب‌الله و ایرانی‌ها — واقعاً با تمام توان تلاش می‌کردند تا پیکر او را پیدا کنند. نصرالله می‌دانست که می‌تواند در ازای او هر بهایی طلب کند، حتی اگر او دیگر زنده نباشد.»
حسین موسویان، سفیر پیشین ایران در آلمان، در سال ۲۰۰۴ در وین / عکس: هرویک پرامر/رویترز
به گفته مقامات پیشین اسرائیلی و ایرانی، ایران «عبدالله صابری» را — یکی از فرماندهان سپاه پاسداران که سال‌ها در لبنان خدمت کرده بود — برای کمک به هماهنگی عملیات جست‌وجو اعزام کرد.
به گفته سه تن از مقامات پیشین ایران، تحقیقات مشترک حزب‌الله و ایران به تهیه گزارشی محرمانه انجامید که در آن آمده بود آقای آراد در سال ۱۹۸۸ در «نبی‌شیت» — روستایی در شرق لبنان که او در آنجا نگهداری می‌شد — درگذشته است. این سند، که جزئیات آن پیش‌تر منتشر نشده بود، نتیجه‌گیری می‌کرد که پیکر او به احتمال زیاد در همان حوالی به خاک سپرده شده است.
این یافته‌ها چنان حائز اهمیت تلقی می‌شدند که اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس‌جمهور پیشین ایران که در روند جست‌وجو مشارکت داشت، یکی از فرزندان خود را به آلمان فرستاد تا شخصاً این اطلاعات را تحویل دهد.
حسین موسویان، سفیر پیشین ایران در آلمان، گفت: «در تمام طول مذاکرات، اسرائیل اصرار داشت که ما اطلاعاتی درباره رون آراد پیدا کنیم، اما ما نتوانستیم چیزی به دست آوریم.»
میانجی‌های آلمانی، چنین سطح بالایی از مشارکت را نشانه‌ای از جدیت ایران و تمایل این کشور به تعامل می‌دانستند.
اما برداشت اسرائیل کاملاً متفاوت بود.
مأموران اطلاعاتی این پرسش را مطرح کردند: اگر ایران در ماجرای ناپدید شدن آراد دست نداشت، چرا باید یکی از فرماندهان سپاه پاسداران را برای هدایت عملیات جست‌وجو اعزام می‌کرد؟ از دیدگاه اسرائیلی‌ها، این موضوع گواهی بر همدستی مقامات عالی‌رتبه ایران بود.
آقای زیمت، مأمور اطلاعاتی پیشینی که در این بررسی مشارکت داشت، به «نیویورک تایمز» گفت: «این واقعیت که یک ژنرال بسیار بلندپایه ایرانی از تهران به لبنان سفر کرد تا اطلاعاتی منحصر‌به‌فرد را ارائه دهد و به حزب‌الله در یافتن محل دفن کمک کند، تنها بر این باور عمیق ما افزود که ایران در پسِ این ماجرا قرار داشته است.»
در سال ۲۰۰۵، یک بیلبورد در لارناکا (قبرس) در ازای اطلاعاتی درباره آقای آراد، ۱۰ میلیون دلار جایزه تعیین کرده بود. عکس: لورا بوشناک / خبرگزاری فرانسه
گزارش سال ۲۰۰۵ اسرائیل به این نتیجه رسید که آقای آراد احتمالاً توسط سپاه پاسداران ربوده شده است. (این گزارشِ بسیار مهم همچنان طبقه‌بندی‌شده و محرمانه باقی مانده، اما نتیجه‌گیری آن به‌طور گسترده‌ای بازتاب یافته است.)
آقای زیمت، که امروزه پژوهشگری برجسته در حوزه مطالعات ایران است، می‌گوید با نگاهی به گذشته، درمی‌یابد که او و همکارانش دچار نوعی «دید تونلی» (تمرکز بیش از حد و محدود بر یک فرضیه خاص) شده بودند. او افزود: «و این آخرین باری نبود که چنین اتفاقی می‌افتاد.»
قتل، با وجود هشدارها
در سال ۲۰۰۶، یووال دیسکین، رئیس «شین‌بت» (سازمان امنیت داخلی اسرائیل)، بازنگری جامعی را در پرونده آراد آغاز کرد. پس از دو دهه که هیچ پیشرفتی در پرونده حاصل نشده بود، بازرسان تمامی ابعاد آن را دوباره مورد بررسی قرار دادند.
آقای دیسکین در مصاحبه‌ای با «نیویورک تایمز» گفت: «ما همه چیز را مورد به مورد بررسی کردیم و تمام منابع، میزان اعتبار آنها و نحوه به‌دست آمدن اطلاعات را سنجیدیم. به این نتیجه رسیدیم که تمام گزارش‌ها — یا تحلیل‌های مبتنی بر آن گزارش‌ها — که مدعی بودند «رون آراد» در مقطعی به ایران منتقل شده یا به آنجا رسیده است، نادرست بوده‌اند. این ادعاها یا ناشی از اشتباهات فاحش در تفسیر اطلاعاتِ گردآوری‌شده بودند، و یا بر پایه اطلاعاتی غیرقابل‌اعتماد و غلط شکل گرفته بودند.»
این ارزیابی اطلاعاتی پیش‌تر توسط «یوآو لیمور»، روزنامه‌نگار اسرائیلی، در کتابی با عنوان «بازجو» (The Interrogator) که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، مطرح شده بود.
تیم «شین‌بت» (سازمان امنیت داخلی اسرائیل) به این نتیجه رسید که رون آراد هرگز به دست حزب‌الله یا سپاه پاسداران نیفتاده است. به گفته این تیم، پاسخِ معمای ناپدید شدن او به احتمال زیاد در روستای «نبی‌شیت» نهفته است؛ همان مکانی که تحقیقات مشترک حزب‌الله و ایران نیز به آن اشاره کرده بودند.
آقای دیسکین گفت که آن گزارش در داخل دولت [اسرائیل] چندان مورد توجه قرار نگرفت.
موساد به جای کنار گذاشتن فرضیه مربوط به ایران، با انجام یک عملیات ربایش جسورانه — که پیش‌تر گزارشی درباره آن منتشر نشده بود — بر پیگیری این فرضیه پافشاری کرد.
«علیرضا عسگری»، از سرداران نیروی قدس سپاه پاسداران، سال‌ها بود که در رادار موساد قرار داشت. او روابط نزدیکی با رهبران حزب‌الله داشت و تا مقام معاونت وزیر دفاع ایران نیز ارتقا یافته بود. مهم‌تر از همه اینکه، او اندکی پس از ناپدید شدن رون آراد، وارد لبنان شده بود.
به گفته همسرش، «زیبا احمدی»، سردار عسگری در دسامبر ۲۰۰۶ به استانبول سفر کرد و در هتل «سیلان» (Ceylan) اقامت گزید. او از همان‌جا ناپدید شد.
تصویری از یک عکس چاپ‌شده که علیرضا عسگری، از سرداران نیروی قدس ایران، را در کنار مقامات ارشد حزب‌الله و جنبش امل در لبنان، در اواخر دهه ۱۹۸۰ نشان می‌دهد.
ماجرای ناپدید شدن سردار عسگری به‌سرعت به یکی از بزرگ‌ترین معماهای دنیای اطلاعات و جاسوسی تبدیل شد.
اسرائیلی‌ها همواره هرگونه دخالتی در این ماجرا را به‌شدت تکذیب کرده‌اند.
سال‌ها بعد، در حالی که ایالات متحده و ایران مشغول مذاکره بر سر توافق هسته‌ای و تبادل زندانیان بودند، طرف ایرانی از همتایان آمریکایی خود پرسید که چه بر سر سردارِ مفقودشده‌شان آمده است. مقامات آمریکایی هرگونه دخالتی را انکار کردند، اما خودشان به‌طور غیررسمی شروع به پرس‌وجو در این باره کردند.
به گفته یکی از مقامات سابق آمریکایی که در آن مذاکرات حضور داشت، مقامات اسرائیلی به مذاکره‌کنندگان آمریکایی گفتند که سردار عسگری کشته شده است. سه مقام سابق دیگر آمریکایی که همکاری نزدیکی با اسرائیل داشتند، گفتند که عوامل موساد او را ربودند، هفته‌ها مورد بازجویی قرار دادند و سپس به قتل رساندند.
یکی از این مقامات سابق اظهار داشت که ژنرال عسگری در داخل یک قایق مورد بازجویی قرار گرفته و سپس به درون دریای سیاه انداخته شده است. به گفته آنها، موساد این ژنرال را در مورد احتمال دست داشتن او در ماجرای ناپدید شدن آقای آراد بازجویی کرده بود؛ اما بازجویان هیچ‌گونه ارتباطی در این زمینه نیافتند.
اسحاق ایلان، از بازجویان ارشد «شین‌بت» (سازمان امنیت داخلی اسرائیل)، در مصاحبه‌ای با «نیویورک‌تایمز» به گفتگویی با مقامات موساد پیش از ناپدید شدن ژنرال عسگری اشاره کرد. او اگرچه نامی از این ژنرال نبرد، اما گفت که در جریان یک مأموریت اطلاعاتی پرخطر مرتبط با ناپدید شدن آن خلبان قرار گرفته بود.
او پیش از مرگش در سال ۲۰۲۰ به «نیویورک‌تایمز» گفت: «حتی پیش از انجام عملیات هم متوجه بودم که راه‌حل اصلاً در آنجا نیست.»
مشخص نیست آمریکایی‌ها تا چه حد درباره آنچه از ماجرای ناپدید شدن ژنرال عسگری دریافته بودند، به ایران اطلاع دادند. ایران تحقیقات مستقل خود را انجام داد و خانم احمدی به نیویورک تایمز گفت که بازرسان به او گفته‌اند عوامل اسرائیلی وارد اتاق هتل همسرش شده، به او داروی بیهوشی خورانده و سپس او را ربوده‌اند.
به گفته او، بازرسان خودرویی را که در این عملیات استفاده شده بود، در حالی که در کنار دریای سیاه رها شده بود، پیدا کردند.
وقتی از او پرسیده شد که چرا اسرائیلی‌ها می‌خواستند از همسرش بازجویی کنند، پاسخ داد: «آیا تا به حال نام “رون آراد” را شنیده‌اید؟»
هشدارهای بیشتر. یک ربایش دیگر.
بازجویی از ژنرال عسگری هیچ‌گونه سرنخی درباره محل حضور آقای آراد به دست نداد. بنابراین، مقامات بار دیگر کار را از نقطه صفر آغاز کردند.
آقای «کالو» که در سال ۲۰۱۴ ریاست واحد رسیدگی به وضعیت مفقودین ارتش اسرائیل را بر عهده داشت، در مصاحبه‌ای با نیویورک تایمز شرح داد که چگونه سال‌ها ارتباطات شنودشده، گزارش‌های منابع اطلاعاتی و ارزیابی‌های تحلیلی را بررسی کرده است.
او به همان نتیجه‌ای رسید که سال‌ها پیش‌تر، تیم «شین‌بت» (سازمان امنیت داخلی اسرائیل) و همچنین تیم تحقیقاتی مشترک حزب‌الله و ایران به آن دست یافته بودند: آقای آراد به احتمال زیاد در سال ۱۹۸۸، و احتمالاً در منطقه «نبی‌شیت»، جان باخته است. او هرگز در ایران نبوده است.
آقای کالو گفت که گزارش مفصل خود را در اواخر سال ۲۰۱۶ به بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، ارائه کرد. این نتیجه‌گیری به‌سرعت در بخش خبری شبکه ۲ تلویزیون اسرائیل بازتاب یافت.
آوی کالو، که در سال ۲۰۱۴ ریاست واحد مفقودین ارتش اسرائیل را بر عهده داشت؛ تصویر مربوط به ماه سپتامبر در خانه او در «رمات هاشارون» اسرائیل است. عکس از: آویشاگ شار-یاشو برای نیویورک تایمز
زمانی که آقای کالو در سال ۲۰۱۹ بازنشسته شد، تصور می‌کرد که پرونده فرضیه حضور آراد در ایران برای همیشه بسته شده است. او در گفتگو با همکارانش پیشنهاد کرد که تمرکز فعالیت‌های اطلاعاتی آینده بر منطقه «نبی‌شیت» معطوف شود.
آقای کالو گفت که به صراحت به افسران اطلاعاتی اسرائیل اعلام کرده بود که ربودن ایرانی‌ها کمکی به حل پرونده آراد نخواهد کرد.
اما دو سال بعد، یعنی تقریباً دو دهه پس از آنکه ژنرال صابری در هماهنگیِ جستجوهای حزب‌الله برای یافتن آقای آراد در لبنان نقش داشت، او هنگام خروج از آپارتمانش ربوده شد و سر از یک جعبه یخچال در یک کامیون باربریِ متعلق به موساد درآورد. اسرائیلی‌ها هرگز دست از این گمان برنداشتند که ژنرال صابری باید درباره محل نگهداری آن خلبان، اطلاعاتی داشته باشد.
پس از یک بازجویی طولانی، این ژنرال که گیج و مبهوت شده بود، در خیابانی در ژوهانسبورگِ آفریقای جنوبی رها شد. او بعدها گفت که تحت شکنجه قرار گرفته است.
در حالی که پرسش‌های بسیاری در اسرائیل مطرح بود، دیوید بارنیا، رئیس وقت موساد، اعلام کرد که مجوز عملیاتی را برای کسب اطلاعات درباره آقای آراد صادر کرده بوده است. او این مأموریت را «شجاعانه و جسورانه» توصیف کرد، اما در نهایت آن را یک «شکست» دانست.
سرانجام، بازگشت به نقطه آغاز
به گفته نزدیکان، پس از آن ماجرا، آقای بارنیا به اعضای موساد گفت که می‌توانند هر آنچه درباره پرونده آراد می‌دانند را در دستگاه کاغذخردکن بریزند.
هیچ‌یک از عملیات‌ها، ربودن‌ها، یورش‌ها یا کشتارها، آنها را به یافتن این خلبان مفقودشده نزدیک‌تر نکرده بود. موساد به‌طور جدی شروع به بررسی روستای «نبی‌شیت» کرد.
آقای دیرانی مدت‌ها پیش به بازجویان گفته بود که در همین روستا، آقای آراد را به دست خانواده‌ای مورد اعتماد سپرده است. او گفته بود که آن افراد، یک شب آقای آراد را تنها گذاشتند تا به نبرد با نیروهای اسرائیلی در آن نزدیکی بروند.
این همان روستایی است که در تحقیقات مشترک حزب‌الله و ایران، به‌عنوان محل احتمالی نگهداری (یا محل دفن) آقای آراد شناسایی شده بود. دست‌کم دو مورد از تحقیقات بعدی اسرائیل نیز به همین نتیجه رسیده بودند.
به گفته مقامات سابق اسرائیلی و مقامات فعلی لبنانی، یکی از معدود کسانی که در سال ۱۹۸۸ مظنون به اطلاع از محل حضور آقای آراد بود، احمد شکر، یک افسر امنیتی بازنشسته لبنانی است. دسامبر گذشته، آقای شکر خانه را به قصد شرکت در جلسه‌ای ترک کرد که گمان می‌برد مربوط به یک معامله تجاری است.
او بلافاصله ناپدید شد و مقامات لبنانی معتقدند که توسط عوامل اسرائیلی ربوده شده است. سرنوشت و محل حضور آقای شکر همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد؛ درست مانند آنچه ممکن است او به بازجویان گفته باشد. مقامات اسرائیلی اکنون می‌گویند نزدیک‌ترین فرضیه‌ای که در اختیار دارند این است که آقای آراد به تلافیِ کشته شدن برادر آقای شکر — که در آن شب از سال ۱۹۸۸ در حال نبرد با نیروهای اسرائیلی جان باخته بود — اعدام شده است. (رنا شکر، برادرزاده‌ی احمد شکر، در مصاحبه‌ای گفت که عمویش هیچ ارتباطی با آقای آراد نداشته است.)
چند ماه پس از ناپدید شدن آقای شکر، سربازان اسرائیلی در جریان یکی از مرگبارترین درگیری‌های دوره‌ی اخیرِ نبرد با حزب‌الله، به «نبی‌شیت» یورش بردند. در این رویداد، ده‌ها تن از اهالی لبنان کشته و زخمی شدند.
سربازان اسرائیلی بخشی از یک گورستان را به امید یافتن بقایای پیکر آقای آراد جست‌وجو کردند و قبری را از خاک بیرون آوردند. آنها به نتیجه‌ای نرسیدند، اما مقامات می‌گویند جست‌وجو همچنان ادامه دارد؛ با این تفاوت که اکنون تمرکز به جای ایران، بر لبنان معطوف شده است.
آقای کالو گفت: «ما باید ۲۰ سال پیش به آنجا می‌رفتیم. این یک ناکامی بود. ما نتوانستیم خود را از این روایت که ایران در ماجرا دست داشته است، رها کنیم. نتوانستیم سرنوشت آراد را از تهدیدِ ایران جدا کنیم؛ چرا که این تصور، عمیقاً در وسواس ذهنی ما ریشه دوانده بود.»
قبری خالی در «نبی شیت» لبنان که در ماه مارس توسط ارتش اسرائیل، در جریان جست‌وجو برای یافتن بقایای پیکر آقای آراد، حفر شده بود / عکس: دیوید گوتنفلدر / نیویورک تایمز