گسترش فقر پیش از بمباران‌ها آغاز شد
جمشید اسدی
گسترش فقر در جمهوری اسلامی پیش از بمباران‌ها آغاز شد
مردم ایران پیش از حمله اسرائیل و آمریکا در خرداد ۱۴۰۴ و جنگ اسفند ۱۴۰۴، تهیدست‌تر از پیش شده بودند. برپایه‌ی آمار خودِ مجلس شورای اسلامی، دو سال پیش از پرتاب نخستین موشک و حمله، سهم ایرانیان تهیدست، از گرد ۲۰ درصد در ۱۳۹۰ به بیش از ۳۰ درصد در ۱۴۰۲ افزایش پیدا کرده بود.
در روزگار محمدرضا شاه: تهیدستی رو به کاهش بود
پیمایش (آمارگیری نمونه‌ای) سراسری هزینه و درآمد خانوار در روستاها از ۱۳۴۲ و در شهرها از ۱۳۴۷ آغاز شد. تا پیش از آن، هیچ آمار درست و استواری از شمار ایرانیانِ فقیر در دست نیست. اما این را می‌دانیم که رشد اقتصادی کشور در دهه ۱۳۴۰ شتابان بود، به گونه ای که تولید سرانه میان ۱۳۴۱ و ۱۳۵۱ دو برابر شد.
به گفته‌ی واوتر فان گینِکن، اقتصاددان، ۵۴ درصد خانوارهای ایرانی در سال ۱۳۵۰ هنوز تهیدست بودند. چهار سال پس از آن، در پی رونق نفتی، این بخش به ۲۸ درصد رسید، به دیگر سخن، ۸۰ درصد مردم، یعنی گرد ۲۶ میلیون از ۳۳ میلیون ایرانی بالای مرز تهیدستی زندگی می‌کردند. هر چند که، تهیدستی در روستاها گسترده تر بود و ۴۱ درصد خانوارهای روستایی را در بر می‌گرفت.
پس از ۱۳۵۷: دو دهه بهبود فقر و سپس واگشت
جمهوری اسلامی در آغاز فقر را اندکی کاهش داد. در ۱۳۶۳، ۱۹٫۴ درصد ایرانیان تهیدست بودند؛ نزدیک به تراز پیش از انقلاب در سال ۱۳۵۴.
تهیدستی در پی جنگ با عراق و فروریختن بهای نفت در ۱۳۶۴، دوباره افزایش یافت و سپس، در دوران سازندگی به یاری برق‌رسانی و آب لوله‌کشی در روستاها، تا آغاز دهه‌ی ۱۳۸۰ کاهش یافت. اما پس از آن، این روند واگشت.
به گفته‌ی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، نرخ تهیدستی از ۱۹٫۴ درصد در ۱۳۹۰ به ۳۰٫۴ درصد در ۱۴۰۰ رسید. یعنی در ده سال، نزدیک به ۱۱ میلیون تن به شمار تهیدستان افزوده شد. سخت‌ترین تکان میان ۱۳۹۶ و ۱۳۹۸ بود: چه در دو سال، تهیدستی از نزدیک ۲۰ به ۳۰ درصد جهید و نزدیک به ۸ میلیون تن را در بر گرفت.
پیش از حمله و بمباران آمریکا و اسرائیل، از هر سه ایرانی یکی تهی دست بود
از ۱۳۹۷، در میانه دولت حسن روحانی و هم‌زمان با بازگشت تحریم‌های آمریکا، بیش از ۳۰ درصد ایرانیان زیر مرز تهیدستی قرار گرفتند. این نرخ در سال‌های بعد پایین نیامد: در دوره ابراهیم رئیسی، آخرین آمار منتشرشده مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نرخ تهیدستی برای سال ۱۴۰۲ را ۳۰٫۱ درصد نشان می‌داد.
در ادامه، تا سال ۱۴۰۳ ــ سالی که با پایان ریاست‌جمهوری رئیسی و آغاز دولت مسعود پزشکیان همراه شد ــ تولید سرانه کشور که در ۱۳۹۱، در واپسین سال‌های دولت محمود احمدی‌نژاد، بیش از ۸۰۰۰ دلار بود، به حدود ۵۰۰۰ دلار کاهش یافت. بنابراین، حتی پیش از حملات اسرائیل و آمریکا در خرداد ۱۴۰۴، در دوره ریاست‌جمهوری پزشکیان، تقریباً از هر سه ایرانی یک نفر زیر مرز تهیدستی زندگی می‌کرد.
این درست که در دوره محمود احمدی‌نژاد، تحریم‌های شدید از سال ۱۳۹۱ و سپس بازگشت تحریم‌های آمریکا در دوره حسن روحانی در سال ۱۳۹۷، از درآمدهای نفتی کاست و دسترسی به ارز را محدود کرد. اما نمی‌توان تحریم را سرچشمه همه مشکلات اقتصادی ایران دانست.
نشانه‌های فقرزایی ساختاری از پیش آشکار بود. میان ۱۳۸۵ و ۱۳۹۰، یعنی عمدتاً در دوره ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد و در یکی از پردرآمدترین دوره‌های نفتی جمهوری اسلامی، اقتصاد کشور به‌طور متوسط سالانه تنها حدود ۱۴ هزار شغل خالص ایجاد کرد، در حالی که هر سال نزدیک به ۷۰۰ هزار جوان وارد بازار کار می‌شدند. بیکاری و عدم دسترسی به درآمد، دلیل اصلی فقیر شدن است. پیش از آن که فشار تحریم‌ها به اوج برسد، چیرگی دولت و بنیادهای شبه‌دولتی، اقتصاد رانتی،از میان بردن رقابت و قیمت‌گذاری های ساختگی زمینه آسیب‌پذیری اقتصاد را فراهم کرده بود.
جنگ‌ها تهیدستی را ژرف‌تر می‌کنند، آن را نیافریدند
جنگ‌های ۱۴۰۴ فروافتادن را تندتر کرد. بانک جهانی در مهر ۱۴۰۴، پیش‌بینی کرد تهیدستی در سال های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ افزایش می یابد. برنامه‌ی توسعه‌ی سازمان ملل در فروردین ۱۴۰۵ برآورد کرد که جنگ تازه می‌تواند تا ۴ میلیون ایرانی دیگر را به تهیدستی بکشاند.
با وجود این، انداختن گناه تهیدستی به گردن بمب، یعنی پاک کردن پانزده سال پسرفت اقتصادی و گسترش فقر به گزارش آمارهای خودِ رژیم و نیز نادیده انگاشتن نقش تنش‌افروزی پیوسته جمهوری اسلامی با نظم جهانی و منطقه‌ای.
———————-
منابع مورد استفاده:
منابع فارسی‌زبان:
- مرکز پژوهش‌های مجلس، گزارش فقر ۱۳۹۰–۱۴۰۰، از راه خبرگزاری مهر
- مرکز پژوهش‌های مجلس، گزارش مهر ۱۴۰۳ درباره‌ی فقر در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲
منابع فرنگی:
- Banque mondiale / World Bank, Iran Poverty Diagnostic, 2023
- Congressional Research Service, Israel-Iran Conflict, U.S. Strikes, and Ceasefire, 2025
- D. Salehi-Isfahani, « Iran’s economy 40 years after the Islamic Revolution », Brookings, 2019
- UNDP, Military Escalation in the Middle East: Impacts in Iran, 2026
- W. van Ginneken, « Some Methods of Poverty Analysis: An Application to Iranian Data, 1975–1976 », World Development, 8(9), 1980, برگرفته از D. Salehi-Isfahani, Revue internationale des études du développement, 2017
یادداشتی درباره‌ی آمارها:
آمارهای پیش و پس از انقلاب با دو خط فقر گوناگون اندازه‌گیری شده‌اند. برای ۱۳۵۰ و ۱۳۵۴، خانواری فقیر شمرده می‌شد که کمتر از ۸۰۰ دلار در سال هزینه می‌کرد (معیار بانک جهانی). برای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲، مجلس کسی را فقیر می‌شمارد که درآمدش برای خوراک و دیگر نیازهای پایه‌ی زندگی بس نیست. چون این دو خط یکی نیستند، نمی‌توان درصدهای پیش از انقلاب را با امروز یک‌به‌یک سنجید. تنها جهت حرکت را می‌توان سنجید: فقر پیش از انقلاب کم می‌شد و از ۱۳۹۰ رو به افزایش است.
بر پایه دو منبع آماری، شمار مردم ایران در سال ۱۳۵۴ گرد ۳۲٫۷ میلیون تن برآورد شده است: Penn World Table پایگاه آمار اقتصادی شناخته‌شده‌ی دانشگاه خرونینگن هلند و FRED پایگاه داده‌ی بانک فدرال رزرو سنت‌لوئیس.
سرشماری ۱۳۵۵ مرکز آمار ایران جمعیت را ۳۳٫۷ میلیون تن برآورد.