دو جریان اپوزیسیون با دو رویکرد متضاد
م. روغنی
از پیش از انقلاب ۵۷ تا به امروز، اپوزیسیون رژیم پادشاهی و جمهوری جهل و جنایت با پراکندگی مزمن روبرو بوده است.
خمینی توانست با بهرهگیری از ابزارهای گوناگون از جمله خدعهگری، رهبری جبهه ملی و نهضت آزادی را به بیعت با خود ناچار سازد. او شعار «همه با هم» میداد که در عمل به معنی «همه با من» بود.
ابر جنبش متکثر ژینا امینی که بسیاری از ساکنان صدها شهر کشور، از سیستان و بلوچستان گرفته تا کردستان و از آذربایجان تا خوزستان و تهران را علیه خامنهای دیکتاتور متحد ساخت، شماری از رهبران شناختهشده خارج کشور را بر آن داشت که در نشست جورجتاون گرد هم آیند و درباره آینده کشور در سایه جنبش «زن، زندگی، آزادی» گفتگو کنند.
از نکات مثبت این نشست، همنشینی رضا پهلوی با دیگر شخصیتهای عمدتاً جمهوریخواه از جمله عبدالله مهتدی بود که اعتراض شاهاللهیها را برانگیخت و یکی از دلایل خروج رضا پهلوی از این همایش و آغاز ناکامی آن شد.
جریان تمامیتخواه
در پی ناکامی این نشست، انتخاب مجدد ترامپ در آمریکا و تا آغاز جنبش ۱۴۰۴، دگرگونیهای بسیاری در طیف هواداران پهلوی صورت گرفت. از نظر خارجی رضا پهلوی به اسرائیل بسیار نزدیک شد، از هواداران پادشاهیخواه سنتی فاصله گرفت و جوانانی از جمله بهشدت محافظهکار و نزدیک به محافل دستراستی آمریکا (نوفدی) را به عنوان مشاور برگزید که به تدوین و نگارش «دفترچه دوران اضطرار» پرداخته و کوشیدند به آمریکا و اسرائیل نشان دهند برای دوران ششماهه گذار دارای برنامهاند. در این دفترچه، رضا پهلوی به عنوان «رهبر» از اختیارات فوقالعادهای برخوردار و در مقابل، تکثر جامعه ایران و نقش احزاب در ایجاد دموکراسی به حاشیه رانده شده بود.
این در حالی بود که برخی از تلویزیونهای خارج کشور و یک شرکت خصوصی اسرائیلی که از سوی نتانیاهو تأمین مالی میشد[۱]، با بزرگنمایی شمار طرفداران رضا پهلوی، این توهم را در وی و بسیاری از طرفدارانش به وجود آورد که وی میتواند بدون در نظر گرفتن تکثر مردمان ایران، یک دوران گذار دموکراتیک را به سرانجام رساند.[۲]
تلاشهای ترامپ برای باز کردن تنگه هرمز و یافتن راهحلی برای پروژه هستهای مشکوک رژیم در دوران پساشامنه ای از راه مذاکره با برخی مقامات ایرانی و خودداریاش از پذیرش رضا پهلوی به عنوان رهبر اپوزیسیون، نگرانی این کنشگر سیاسی و هوادارانش را بهشدت برانگیخت. وی با شرکت در گردهماییهای محافظهکاران آمریکایی از جمله سیپک (کنفرانس اقدام سیاسی محافظهکاران) در تگزاس[۳] و یا مصاحبههای مکرر با فاکسنیوز، میکوشد ترامپ را از زدوبند با بخشی از مقامات رژیم اسلامی برحذر داشته و پروژه بازگشتش به کشور را نجات دهد.
در این میان، رویکرد بسیاری از پهلویخواهان در رابطه با دگراندیشان و مخالفان جنگ تأسفبرانگیز است. اینان میکوشند بهجای تعامل و گفتگو با غیرخودیها، از سلاح خشونت، توهین و حتی حذف فیزیکی بهره گیرند. قتل مسعود مسجودی در شهر برنابی در غرب کانادا به دست دو پهلویخواه[۴]، مجروح کردن مخالفان جنگ در لندن[۵] و وادار کردن مغازهداران ایرانی به نصب پرچم شیروخورشید و در موردی حتی کنار پرچم اسرائیل[۶] و توهین زبانی با کلمات رکیک به دگراندیشان از آن جملهاند.
در این میان، برخی از مشروطهخواهان سرشناس از جمله منوچهر بختیاری، زندانی سیاسی و پدر جانباخته پوریا بختیاری در جریان خیزش ۹۸، از کارکرد رضا پهلوی از جمله «خاموش کردن صدای منتقدان به اتهام نفوذی بودن» انتقاد کرده و آن را ادامه «روند سرکوب جمهوری اسلامی» به شمار آوردهاند.
رضا تقیزاده، مشروطهخواه سنتی نیز از اطرافیان رضا پهلوی انتقاد کرده است که: «برای او تعیین تکلیف میکنند و دستور کار ارائه میدهند. کنفرانس میگذارند یا دفترچه دوران گذار را تهیه میکنند و باید پاسخگوی انتقادات باشند، اما متأسفانه نهتنها پاسخگو نیستند که با بدترین شیوه ممکن زبان منتقدان را میبندند.»[۷] بیبیسی فارسی رضا پهلوی و دفتر وی را جهت شنیدن واکنش آنان به گفتههای منتقدین دعوت کرده، اما پاسخی دریافت نکرده است.
کنگره آزادی ایران[۸]
همزمان با سخنرانی رضا پهلوی در سیپک تگزاس، در روز شنبه هشتم فروردینماه، نشست کنگره آزادی ایران در لندن تشکیل شد؛ رویدادی که برای نخستین بار بیش از ۴۰۰ نفر از رهبران احزاب سیاسی و کنشگران را گرد هم آورد.[۹]
مجید زمانی، مدیر اجرایی کنگره تأکید کرد که هدف اصلی این کنگره، تقویت گفتمان کثرتگرایی، تعامل و گرد هم آوردن نیروهای مختلف برای گفتگو درباره آینده ایران بوده است. او همچنین گفت که در تاریخ اپوزیسیون کمتر پیش آمده چنین طیف گسترده و متنوعی بدون سانسور دیدگاههای خود را بیان کنند.
وی افزود شرکتکنندگان با وجود تفاوتهای سیاسی و اجتماعی، بر سر پایان دادن به حاکمیت اقتدارگرا و حرکت به سوی نظامی مبتنی بر حقوق بشر و کثرتگرایی توافق دارند. برگزارکنندگان همچنین افزودند که به باور آنها، هیچ گروهی بهتنهایی قادر به تعیین آینده ایران نیست و گذار پایدار نیازمند همکاری میان جریانهای گوناگون است.
در این نشست، رضا علیجانی، تحلیلگر سیاسی، بر متکثر بودن جامعه ایران و ضرورت همکاری میان اپوزیسیون تأکید کرد و اسماعیل عبدی، فعال مدنی که بیش از ده سال عمر خود را در زندان سپری کرده است، نیز خواستار تقویت پیوند نیروهای مخالف با داخل کشور شد و با مداخله نظامی مخالفت کرد.
همچنین فریبا بلوچ بر لزوم به رسمیت شناختن تبعیضهای چندلایه و مشارکت اقلیتها در تصمیمگیریها تأکید کرد. حاتم قادری، حسین رزاق، شهریار آهی و مهدیه گلرو نیز بر ضرورت اعتمادسازی، ساختارسازی، رواداری و پرهیز از منجیگرایی و مداخله نظامی تأکید کردند. در این نشست، برخی نیز با مخالفت با مداخله نظامی خارجی، بر نقش محوری جامعه مدنی در پیشبرد تغییرات سیاسی تأکید داشتند.
برگزارکنندگان تأکید کردند که این کنگره ادعای رهبری ندارد و هدف آن فراهم کردن فضایی برای «همگرایی» و بررسی مسیرهای عملی برای گذار دموکراتیک است؛ مسیری که به باور آنان، نیازمند زمان، اعتمادسازی و مشارکت گستردهتر نیروهای سیاسی و مدنی است.
مدیر اجرایی کنگره در پاسخ به این پرسش که آیا کنگره خود را یک آلترناتیو میداند، بیان داشت که کنگره یک حزب یا مدعی قدرت نیست، بلکه بستری برای گفتگو و هماهنگی میان نیروهای مختلف سیاسی است.
به گفته او، شمار بالای مدعیان قدرت و ناسازگاری منافع میان آنها یکی از چالشهای اصلی است و کنگره تلاش دارد این نیروها را در یک چارچوب مشترک گرد هم آورد. او این رویکرد را «آلترناتیو سیستمی» نامید که هدف آن ایجاد سازوکاری برای مدیریت دوران گذار است؛ چرا که به باور او، واگذاری این مسئولیت به یک گروه خاص میتواند به بیثباتی یا حتی درگیری داخلی منجر شود.
او همچنین بر ضرورت گفتگو با همه جریانها، از جمله سلطنتطلبان و مجاهدین خلق، تأکید کرد و گفت حتی اگر این گروهها به کنگره نپیوندند، «همکاری برای آینده ایران» باید دنبال شود. به گفته او، این رویکرد شامل گشودن مسیر گفتگو حتی با نیروهایی درون جمهوری اسلامی نیز میشود، مشروط بر آنکه به آیندهای دموکراتیک پایبند باشند.[۱۰]
این کنگره با انتقادهایی نیز روبرو شد؛ از جمله اینکه به موضوعاتی همانند جنگ و محیط زیست نپرداخته است.
مجید زمانی در واکنش به این انتقادها، ضمن پذیرش نقایص افزود که کل فرایند برگزاری این کنگره حدود دو ماه و نیم شکل گرفته و سازماندهی چنین رویدادی با این گوناگونی به زمان بیشتری نیاز دارد.
این کنشگر درباره گامهای بعدی این کنگره توضیح داد که هستهای متشکل از ۳۳ نفر شکل گرفته که مأموریت دارند ساختار کنگره را توسعه دهند و آن را به مجموعهای فراگیرتر تبدیل کنند. به گفته او، با استفاده از نظرسنجیها و دیدگاههای جمعآوریشده، قرار است مجمعی از نمایندگان و چهرههای سیاسی تشکیل شود که در ادامه، بدنه اجرایی کنگره را ایجاد میکند تا فعالیتهای سیاسی و بینالمللی را پیش ببرد.
به گفته او، کنگره به عنوان نقطه آغاز، قصد دارد با ایجاد کمیتههای عملیاتی و دبیرخانه و گسترش مشارکت نیروهای بیشتر، مسیر خود را ادامه دهد و این روند را مقدمهای برای شکلگیری یک آلترناتیو در آینده میداند.
بهمنی، شرکتکننده دیگر در کنگره، به حضور محدود برخی از هواداران رضا پهلوی در خارج از محل برگزاری اشاره کرد که با وجود برخی شعارها و تنشها، شرکتکنندگان با خویشتنداری و آرامش برخورد کردند و برنامه به پایان رسید. این در حالی بود که کنگره از پیش اعلام کرده بود که در تقابل با هیچ جریانی نیست و حتی از مشاوران رضا پهلوی نیز دعوت شده بود، اما آنان در این نشست شرکت نکردند.[۱۱]
آیا کارشکنی و مخالفت هواداران رضا پهلوی با فعالیتهای کنگره حاکی از هراس آنان از کامیابی جریانی تکثرگراست که رویکرد تمامیتخواهانه آنان را با چالش روبرو خواهد ساخت؟ آینده به این پرسش پاسخ خواهد داد.
اردیبهشت ۱۴۰۴
mrowghani.com
—————
[۱] - از خیابان های ایران تا شبکه های اجتماعی؛ واقعیت حمایت از رظا پهلوی چیست؟ یورونیوز، ۱۵/۰۱/۲۰۲۶
[۲] - به باور نگارنده بسیاری از هواداران رضا پهلوی از روی استیصال و به علت نبود بدیلی دیگر به وی پیوسته اند و این به معنی پادشاهی خواهی آنان نیست
[۳] - گرد همایی دو اپوزیسیون جمهوری اسلامی؛ سخنرانی شاهزاده رضا پهلوی و “گنگره آزادی ایران”، رادیوفردا، نهم فروردین ۱۴۰۵
[۴] - قتل هدفمند مسعود مسجودی؛ فعال سیاسی ایرانی در کانادا به قتل رسید، ملیون، ۲۳ اسفند ۱۳۰۴
[۵] - https://x.com/bbcpersian/status/2047345689592569901
[۶] - https://www.youtube.com/watch?v=wlgf_47sdGo
[۷] - انتقاد منوچهر بختیاری از عملکرد رضا پهلوی در مبارزه علیه حکومت ایران، بی بی سی فارسی، ۲۹ آوریل ۲۰۲۶
[۸] - https://www.ifcongress.org/fa/membership
[۹] - مراد رحمتی، گام بعدی کنگره آزادی ایران؛ آلترناتیوی مبتنی بر تکثرگرایی، دویچه وله، ۱۳ فروردین ۱۴۰۵
[۱۰] - همان
[۱۱] - همان
نظر خوانندگان:
■ آقای روغنی عزیز. متأسفانه فاصله مقاله شما با واقعبینی، آنقدر کم نبود که من اين کامنت خود را بیمورد تلقی کنم. اول به دلیل اینکه شما به تعداد زیادی مصاحبه و پیام آقای رضا پهلوی هیچ اشارهای نکردهاید، که در آنها به هدف وی که مراجعه به آرای عمومی است، تاکید شده است. دوم به دلیل اینکه، آیا صدها هزار نفر که در شهرهای مختلف به طرفداری از ایشان (مثلأ در مونیخ) به خیابان میآیند، تمامیتخواه هستند و یا از روی “استیصال” دور هم جمع شدهاند؟!
با احترام. رضا قنبری. آلمان