برگردان: شاهرخ بهزادی
در حالی که نتایجِ ادامه مذاکرات بین ایالات متحده و ایران همچنان نامشخص است، برنارد هایکل[۱] استادِ دانشگاهِ پرینستون و پژوهشگر و متخصص خاورمیانه ارزیابی تیره و تاری از نتایجِ این جنگ که توسط دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو آغاز شده است، ارائه می دهد. او معتقد است که همه طرفهای درگیر، از ایالات متحده گرفته تا ایران، از جمله اسرائیل، کشورهای عربی و لبنان، در این درگیری بازنده خواهند بود. او همچنین هشدار میدهد که اگر این درگیری ادامه یابد، اثرات تخریبی آن بر اقتصاد جهانی بسیار بدتر از بحران نفتی سال ۱۹۷۳ خواهد بود. برنارد هایکل در این باره با توماس مالر [٢] در هفته نامه معروف فرانسوی «اکسپرس» گفتگو کرده است. مشروح این گفتگو در زیر آمده است.
اکسپرس: سیر تکامل بسیار نامشخص این درگیری بین ایالات متحده و ایران را چگونه میبینید؟
برنارد هایکل: انگار برای آنها دو ساعت جداگانه وجود دارد. ایرانیها متقاعد شدهاند که وقت دارند و میتوانند برای مدت بسیار طولانی مذاکره کنند، در حالی که از نظر آنها، دونالد ترامپ به دلیل وضعیت اقتصادی تحت فشار است تا به سرعت به یک توافق برسد. از نظر آنها، پیشنهاد آتشبس بین اسرائیل و حزبالله از سوی رئیس جمهوری آمریکا و مجبور کردن نتانیاهو به توقف جنگ، و سپس مجوز دور جدیدی از مذاکرات با ایران در پاکستان، نشانگر تردید دونالد ترامپ است. ایرانیها این را نشانه ضعف میدانند. اما در عین حال، آمریکاییها متقاعد شدهاند که رژیم ایران اکنون بسیار غیرمتمرکز است و دیگر نمیتواند بین جناحهای مختلف خود ارتباط برقرار کند، آنها نشانه هایی از تنشهای داخلی در رژیم حاکم بر ایران می بینند. این موضوع ممکن است درست باشد یا درست نباشد، زیرا رژیم شایدعمداً [و برای سردرگم کردن طرف مقابل] بسیار مبهم عمل میکند.
اکسپرس: آیا این درگیری میتواند برای مدتی طولانی ادامه یابد؟
برنارد هایکل: همانطور که نشریه اکونومیست اخیراً نشان داده است، بحران انرژی تازه آغاز شده است، زیرا تمام کشتیهای نفت کش که قبل از شروع جنگ از تنگه هرمز عبور کرده بودند، اکنون به مقاصد خود رسیدهاند و دیگر مازاد نفت وجود ندارد. اگر قیمت بنزین سر به فلک بکشد یا بازار سهام دچار تزلزل شود، دونالد ترامپ به سرعت مجبور خواهد شد آنچه را که ایرانیها میخواهند به آنها بدهد. البته، او این را به عنوان یک پیروزی بزرگ معرفی خواهد کرد.
اکسپرس: کشورهای عربی چطور؟
برنارد هایکل: بزرگترین ترس آنها این است که ترامپ آنها را رها کند و نتواند تنگه هرمز را بازگشایی کند. در این صورت، ایرانیها تنگه را کنترل میکنند و میتوانند تعرفههایی را بر کشورهای عربی اعمال کنند. این موضوع واقعاً به معنای واگذاری قدرت [ از سوی آمریکا] به ایرانیها در منطقه خواهد بود.
اما از سوی دیگر، کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس نیز از چین بسیار ناامید شدند. آنها انتظار داشتند پکن به دلایل اقتصادی بر ایران فشار وارد کند. ایران تقریباً ۹ درصد از واردات نفت چین را تأمین میکند، در حالی که عراق، کویت، امارات متحده عربی و عربستان سعودی روی هم رفته ۳۷ درصد را تأمین میکنند.
من همچمین درستی این موضوع را تأیید می کنم که عربستان سعودی و کویت حتی از چین خواسته بودند تا نفت کش های خود را با پرچم چین برای بارگیری نفت به بنادر آنها بفرستد. زیرا آنها میدانستند که در این صورت، هیج خطری از سوی ایرانیها متوجه آنها نخواهند شد. اما پکن امتناع کرده بود. اکنون، کشورهای عربی میدانند که چین رقابت با ایالات متحده را در اولویت خود قرار میدهد، آنها اکنون میدانند که در خاورمیانه در موقعیت متزلزلی قرار دارند. پکن ترجیح میدهد شاهد فروپاشی آمریکا در منطقه باشد، حتی اگر این امر برای کشورهای عرب خلیج فارس به قیمت بسیار بالایی تمام شود.
اکسپرس: آیا اسرائیل با برپایی این درگیری، برای تضعیف دائمی ایران، به بهانه تهدید وجودی شماره یک برای دولت یهود، سوءاستفاده نکرده است؟
برنارد هایکل: به باورمن، بنیامین نتانیاهو متقاعد شده بود که رژیم ایران در این درگیری سقوط خواهد کرد. اما این پیش بینی اتفاق نیفتاد. برعکس آن، رژیم حاکم بر ایران سرسختتر شده است. یوسی کوهن، رئیس سابق موساد، پیش از این درگیری علناً اعلام کرده بود که این رژیم پابرجا خواهد ماند و نمیتوان به این پیش بینی ها اعتماد کرد. بنابراین، در حالی که اسرائیلیها مطمئناً ایران را از نظر نظامی به میزان قابل توجهی تضعیف کردهاند، رژیمی باقی مانده است که دیگر حاضر به سازش با ایالات متحده و اسرائیل نیست. به محض پایان جنگ، این رژیم تمام تلاش های خود را برای توسعه بمب هستهای انجام خواهد داد، زیرا برای آنها دیگر روشن شده است که اگر سلاح هستهای داشتند، هرگز مورد حمله قرار نمیگرفتند. بنابراین، این یک هدف اصلی برای آنهاست.
اکسپرس: آیا مذاکرات در باره لبنان میتواند موفق شود؟
برنارد هایکل: این مذاکرات مثل صحنه یک نمایش است. دولت آمریکا با چشمانداز یک پیمان صلح و مرزهای تثبیتشده در مورد مذاکرات بین دولتهای لبنان و اسرائیل صحبت میکند. این در حالی است که ما قبلاً هم این رویکرد را در دهه ۱۹۸۰ دیدهایم. پس از حمله اسرائیل به لبنان در سال ۱۹۸۲، توافقی بین دولتهای لبنان و اسرائیل وجود داشت. اما در آن زمان، حافظ اسد و سوریه همه چیز را مخدوش کردند، آنها به ویژه از طریق ترور سیاستمداران لبنانی این هدف را دنبال کردند. امروز، دولت لبنان بسیار ضعیف است و نفوذ ایران بر این کشور کاهش نیافته است. من مطمئن هستم که حزبالله اکنون همان نقشی را بازی می کند که حافظ اسد در آن زمان ایفا کرده بود، یعنی خرابکاری و از مسیر خارج کردن هرگونه توافق. حزب الله کاملاً قادر به راهاندازی یک کمپین گسترده ترور علیه سیاستمداران لبنانی برای متوقف کردن این مذاکرات است. تا زمانی که حزبالله مسلح باشد و بتواند قدرت خود را از طریق خشونت اعمال و تحمیل کند، من نمیبینم که چگونه یک توافق واقعی بین اسرائیل و لبنان می تواند شکل بگیرد.
اکسپرس: بنابراین، اگر منظور شما را درست فهمیده باشیم، این یک شکست برای همه طرفهای درگیر است؟
برنارد هایکل: بله، همینطوراست. همه ضرر میکنند. کشورهای عربی هزینه اقتصادی و مالی سنگینی پرداختهاند و ضعف خود را نشان دادهاند. پس از این جنگ، آنها باید خود را بسیار جدیتر مسلح کنند که بسیار پرهزینه خواهد بود.
اکسپرس: و ایران چطور؟
برنارد هایکل: رژیم پابرجا مانده است، اما کشور ویران شده است. پرسش بزرگ اکنون این است که آیا میتوان اندکی نظم را به خاورمیانه بازگرداند، یا اینکه ایران مانند یک ببر زخمی رفتار خواهد کرد و نسبت به همسایگان خود بسیار پرخاشگر خواهد شد.
اکسپرس: آیا دونالد ترامپ بهای سیاسی این جنگ یا به قول خودش این «سفر کوچک» به ایران را خواهد پرداخت؟
برنارد هایکل: نظرسنجیها کاملاً واضح هستند. اگر اقتصاد بهبود نیابد، او در انتخابات میاندورهای نوامبر آینده با شکست مواجه خواهد شد. تورم در آمریکا بازگشته و قیمت نفت در حال افزایش است. تنها چیزی که هنوز به لطف هوش مصنوعی خوب عمل میکند، بازار سهام است. مردم نمیدانند که این بحران چقدر میتواند بزرگتر از شوک نفتی ۱۹۷۳ باشد. در آن زمان، بحران فقط ۵ درصد از تولید نفت جهانی را مختل کرد. امروز، بیش از ۱۰ درصد مختل شده است. اگر این درگیری چندین هفته دیگر طول بکشد، اثرات آن در تابستان امسال به شدت احساس خواهد شد، زمانی که مصرف نفت در نیمکره شمالی بسیار بیشتر است. ما در حال حاضر علائم را در قیمت بلیط هواپیما میبینیم. اگر درگیری اکنون پایان یابد، عربستان سعودی و کویت میتوانند ظرف یک ماه به بیشترین سطح تولید خود پیش از جنگ بازگردند. اما اگر این روند ادامه یابد، بازگشت به حالت عادی بیشتر و بیشتر طول خواهد کشید.
————-
[۱] Bernard Haykel
[٢] Thomas Mahler