تحولات اخیر در ساختار قدرت ایران، همزمان با افزایش تنشهای نظامی در خلیج فارس، مجموعهای از پرسشهای راهبردی درباره آینده جمهوری اسلامی و ثبات منطقه ایجاد کرده است. در مرکز این تحولات، دو موضوع بهطور همزمان در حال شکل دادن به معادله بحران هستند: انتقال قدرت در رأس نظام و تبدیل شدن جزیره خارک به یکی از نقاط اصلی فشار ژئوپولیتیکی.
گزارشهایی که در هفتههای اخیر در محافل سیاسی و رسانهای مطرح شدهاند، نشان میدهند روند انتقال رهبری پس از مرگ علی خامنهای در فضایی مبهم و غیرشفاف پیش رفته است. نام مجتبی خامنهای به عنوان جانشین رهبر جمهوری اسلامی مطرح شده، اما اطلاعات عمومی درباره وضعیت واقعی او بسیار محدود است. برخی گزارشها حتی از عدم حضور مستقیم او در جلسات تصمیمگیری و نبود ارتباط علنی با نهادهای رسمی خبر میدهند.
این وضعیت، پرسشهایی جدی درباره چگونگی تصمیمگیری در ساختار قدرت ایران ایجاد کرده است. در حالی که مجلس خبرگان رهبری از نظر حقوقی مسئول انتخاب رهبر است، برخی تحلیلگران معتقدند شرایط جنگی و نگرانی از خلأ قدرت ممکن است باعث شده باشد تصمیمات کلیدی در حلقهای محدودتر از نهادهای امنیتی و نظامی شکل بگیرد.
در این میان، نام چند چهره کلیدی بیش از دیگران مطرح میشود. از جمله احمد وحیدی که اخیراً به فرماندهی کل سپاه پاسداران رسیده و اکنون یکی از قدرتمندترین موقعیتهای نظامی کشور را در اختیار دارد. در کنار او حسین طائب، رئیس پیشین سازمان اطلاعات سپاه، همچنان به عنوان یکی از تأثیرگذارترین چهرههای امنیتی شناخته میشود.
برخی ناظران معتقدند ترکیب قدرت نظامی سپاه و نفوذ اطلاعاتی شبکههای امنیتی میتواند به شکلگیری نوعی تمرکز قدرت در دست حلقهای محدود از فرماندهان منجر شده باشد؛ حلقهای که در شرایط بحران تلاش میکند کنترل روند انتقال قدرت را در دست نگه دارد.
همزمان با این تحولات داخلی، بحران در خلیج فارس نیز وارد مرحلهای حساستر شده است. حمله اخیر آمریکا به تأسیسات نظامی در جزیره خارک نشان داد که زیرساختهای انرژی ایران به یکی از اهداف اصلی فشار نظامی تبدیل شدهاند. خارک مهمترین پایانه صادرات نفت ایران است و نقش حیاتی در اقتصاد کشور دارد. هرگونه اختلال در فعالیت این جزیره میتواند پیامدهای اقتصادی گستردهای برای تهران ایجاد کند.
در سطح ژئوپولیتیک، خارک اکنون به نقطه تلاقی چند بحران تبدیل شده است: رقابت ایران و آمریکا، امنیت انرژی جهانی و تنشهای نظامی در تنگه هرمز. تهدیدهای متقابل درباره امنیت عبور و مرور نفتکشها در این تنگه، احتمال گسترش درگیری را افزایش داده است.
در چنین شرایطی، برخی تحلیلگران هشدار میدهند که فشار نظامی بر زیرساختهای انرژی ایران ممکن است به تدریج افزایش یابد. اگر چنین روندی ادامه پیدا کند، خارک میتواند به یکی از مهمترین میدانهای تقابل در بحران فعلی تبدیل شود.
پیامدهای چنین سناریویی محدود به روابط ایران و آمریکا نخواهد بود. گسترش درگیری در خلیج فارس ممکن است کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس را نیز به طور مستقیم درگیر بحران کند. از آنجا که بخش بزرگی از صادرات انرژی جهان از این منطقه عبور میکند، هرگونه اختلال گسترده در امنیت خلیج فارس میتواند پیامدهایی جهانی داشته باشد.
در داخل ایران نیز تحولات سیاسی میتواند بر مسیر بحران تأثیر بگذارد. برخی تحلیلگران معتقدند در ساختار قدرت رقابتی میان دو گرایش در حال شکلگیری است: از یک سو چهرههای امنیتی–نظامی که رویکردی سختگیرانهتر در سیاست خارجی دارند، و از سوی دیگر سیاستمدارانی که احتمالاً به دنبال مدیریت تنش و جلوگیری از گسترش جنگ هستند. نامهایی مانند محمدباقر قالیباف و علی لاریجانی گاه در این چارچوب مطرح میشوند.
در سطح بینالمللی نیز متغیرهای سیاسی بر بحران اثرگذارند. وضعیت داخلی ایالات متحده و ملاحظات انتخاباتی میتواند بر تصمیمات واشینگتن درباره ادامه یا مهار تنشها تأثیر بگذارد. برخی ناظران معتقدند کاخ سفید ممکن است به دنبال راهی برای پایان دادن به بحران در چارچوبی باشد که به عنوان پیروزی ، قابل ارائه به افکار عمومی آمریکا باشد.
در مجموع، بحران کنونی را میتوان نتیجه همزمان سه روند دانست: انتقال مبهم قدرت در ایران، افزایش نقش بازیگران امنیتی در ساختار تصمیمگیری، و تشدید رقابت ژئوپولیتیکی در خلیج فارس.
در چنین شرایطی، جزیره خارک نه فقط یک پایانه نفتی، بلکه به نمادی از آسیبپذیری ژئوپولیتیکی ایران تبدیل شده است. آینده این بحران تا حد زیادی به این بستگی دارد که آیا در ساختار قدرت ایران ارادهای برای کاهش تنش و حرکت به سوی مدیریت بحران شکل خواهد گرفت یا نه.
اگر چنین ارادهای شکل نگیرد، احتمال آن وجود دارد که بحران کنونی از سطح یک تقابل محدود فراتر رود و به مرحلهای وارد شود که پیامدهای آن برای ایران، خلیج فارس و حتی بازار انرژی جهانی بسیار گستردهتر باشد.
در نهایت، پرسش اساسی این است: آیا بحران فعلی به سمت یک سازوکار مهار تنش حرکت خواهد کرد، یا خارک به نقطه آغاز مرحلهای جدید از درگیری در خلیج فارس تبدیل خواهد شد؟
پاسخ به این پرسش میتواند مسیر تحولات منطقه در سالهای آینده را تعیین کند.
—————-
* در تهیه این مطلب از ادیت هوش مصنوعی استفاده کردهام.