اپوزیسیون ایران مشکلات عدیدهای دارد. عمدهترین مشکل اپوزیسیون، نبود یک تشکل واحد و سراسری و رهبری فراگیر است. ایجاد یک تشکل واحد و سراسری شاید به این سادگیها و زودیها (حتی پس از نزدیک به 50 سال) ممکن نباشد؛ اما باوجوداین، گاه رهبری میتواند از درون جنبش سر برآورد و یا به کمک رسانههای قدرتمند ساخته شود. با چنین فرضی، این پرسش کلیدی طرح میشود:
چگونه “رهبری اپوزیسیون” (جمهوری اسلامی) فراگیر میشود؟
این پرسش با توجه به این پسزمینهی تاریخی طرح میشود که در کشور ما، به دلیل نبود نهادهای مدنی و احزاب سیاسی، قدرت و رهبری تاکنون، حول “شخص” شکلگرفته است: شاه، پیشوا، مرجع، رهبر. و از همین روست، وقتی سخن از “رهبری” به میان میآید؛ بیدرنگ “شخصیت”ها تداعی میشوند. بهبیاندیگر، مشروعیت رهبری اغلب سنتی و فردی بوده، نه نهادی، و به همین دلیل معمولاً به رهبری کاریزماتیک منجر میشده است. کاریزما معمولاً در بحرانها سریع رشد و بسیج میکند و بهجای نهاد مینشیند؛ اما سه ضعف اساسی دارد:
• وابستگی شدید به شخص،
• نظارت بر قدرت و
• دشواری انتقال قدرت.
بنابراین و بنابر تجربه، جنبشها پیروز میشوند، اما ساختارها ناپایدار میمانند. اما چرا بااینحال، بیشترینه ی مردم به دنبال “چهره”اند؟ دلایلش میتواند از یکسو در انسداد و استیصال سیاسی و نبود نهادهای مدنی و احزاب سیاسی و آلترناتیو قدرتمند باشد و از سوی دیگر، در فرهنگ سیاسیِ ایرانیِ “منجی گرایی” و البته در جهان مدرن، که از طریق رسانههای همگانی و شبکههای اجتماعی بهسرعت و سهولت، چهره میسازند.
بااینحال، با توجه به تجربههای تاریخی، تکثر دیدگاهها، شکاف و تشتت میان جریانهای مختلف اپوزیسیون، بیاعتمادی عمومی، سرکوب ساختاری، گسست داخل و خارج و وضعیت بحرانی کنونی، آیا ایجاد یک رهبری فراگیر در اپوزیسیون ایران، ممکن است و اگر ممکن است، چه ویژگیهایی باید داشته باشد؟
واقعیت انکارناپذیر این است که ایجاد یک رهبری فراگیر در اپوزیسیون ایران، در صورتی ممکن است که تحولی بنیادی در رویکردها و ساختارها صورت گیرد. فراگیر شدن “رهبری اپوزیسیون” در ایران، نه با ادعا و اعلام آن و نه با صرفِ کاریزما و رهبر سازی رسانهای، بلکه در اثر یک فرایند سیاسی-اجتماعی تدریجی و چندلایه شکل میگیرد. برای رسیدن به چنین رهبریای، چند شرط اساسی تعیینکننده است:
۱. پیوند واقعی و ارگانیک با داخل کشور
رهبری مطلوب باید از داخل کشور سر برآورد. اما در غیاب آن، رهبری خارج از کشور تنها زمانی مشروعیت فراگیر مییابد که ارتباط تنگاتنگ و گسترده با اقشار، اصناف و نهادهای اجتماعی داخل کشور داشته باشد و بهعنوان پژواک مطالبات همهی اقشار و طبقات جامعه و گرایشهای سیاسی مختلف عمل کند، نه بهمثابهی رهبرِ خود خوانده و تحمیلی. اپوزیسیون و رهبری که صرفاً رسانهای یا برونمرزی باشد، فراگیر نمیشود.
۲. بازسازی اعتماد عمومی
بیاعتمادی میان گروههای مختلف اپوزیسیون، هستهی سختِ بحران رهبری است. این بیاعتمادی فقط یک احساس نیست؛ ریشههای تاریخی، ساختاری و رفتاری دارد و بدون شناخت دقیق آن، هیچ طرحی برای رهبری فراگیر پایدار نمیماند. بیاعتمادی نسبت به آینده، محصول ترس، تجربههای تلخ و نبود چشمانداز روشن است.
بیاعتمادی سیاسی میان گروههای اپوزیسیون گرچه یک مانع واقعی و جدی است، اما غیرقابلحل نیست. راهحل اما، نه در “یک رهبری کاریزماتیک” بلکه در ساختن یک ساختار قابلاعتماد، شفاف و چندصدایی است که بر نهادسازی و مشارکت واقعی همهی نیروها و گرایشها استوار باشد. بهبیاندیگر، این بیاعتمادی فقط با شعار و وعده از بین نمیرود؛ نیازمند ساختار است. نهادسازی، بیاعتمادی را از سطح شخصی به سطح ساختاری منتقل میکند. وقتی مردم ببینند ساختارهایی وجود دارند که فراتر از افراد عمل میکنند، آینده برای آنها قابلاعتمادتر و جامعه آمادهی حرکت میشود.
بر این اساس، اعتماد زمانی شکل میگیرد که:
• تصمیمگیری روشن باشد،
• نقشها مشخص باشد،
• منابع مالی شفاف باشد
• و هیچ فردی قدرت مطلق نداشته باشد.
۳. توافق بر سر مشترکات و حداقلها
اپوزیسیون ایران طیف گستردهای است از جمهوریخواهان، مشروطهخواهان، چپها، لیبرالها، ملیگرایان و ملی-مذهبی ها، ، فدرالیستها و…
چنین اپوزیسیونی نیاز به “ائتلاف گذار” دارد، نه “ائتلاف هویتی”. ازاینرو، رهبری فراگیر زمانی شکل میگیرد که بر سر “حداقلهای عملی” توافق شود، نه بر سر “حداکثرهای ایدئولوژیک”. این اصول میتواند شامل:
• تمامیت ارضی،
• جدایی نهاد دین از دولت،
• انتخابات آزاد با نظارت بینالمللی،
• تضمین حقوق بشر، آزادیهای سیاسی-اجتماعی و حقوق اقوام و زنان
• و التزام به روشهای غیر خشونتآمیز در مرحلهی گذار
باشد.
۴. عبور از “فردمحوری” به “نهادمحوری”
مهمترین نقدی که به جریانهای اپوزیسیون وارد است، اتکای بیشازاندازه به شخصیتها، بهجای نهادهای مدنی است، تا جایی که مفهوم “رهبری” را منحصراً در “شخص” میبینند. ازاینرو، پرسش کلیدی این نیست که “چه کسی رهبر شود؟”، بلکه این است که “چه سازوکاری اجازه میدهد رهبر پاسخگو بماند و قابلجایگزینی باشد؟” تا زمانی که این پرسش بنیادی حل نشود، هر رهبری - حتی اگر محبوب - در معرض تکرار چرخهی تاریخی تمرکز قدرت قرار میگیرد. تجربههای گذشته بارها نشان داده که اتکا به یک چهرهی واحد، بدون ساختار جمعی، به اختلافات دامن میزند. از این گذشته، نبود نهادهای مدنی مستقل و ساختارهای پایدار، اپوزیسیون را شکننده میکند. ازاینرو ایجاد نهادها و شبکههای مدنی، شوراها و اتاقهای فکر ضروری است. نهادها باید فراتر از افراد عمل کنند تا با تغییر چهرهها، ساختار فرونریزد. تجربهی تاریخی ایران نشان داد که اتکای صِرف به فرد، حتی اگر محبوب باشد، پایدار نیست. رهبری زمانی فراگیر و پایدار میشود که:
• به ساختار پاسخگو و شفاف متکی باشد،
• سازوکار تصمیمگیری جمعی و قابل نظارت داشته باشد
• و امکان جایگزینی خود و گردش نخبگان را فراهم کند.
بهبیاندیگر، رهبری باید از چارچوب فردی درآمده و شکلی نهادی و سازمانی به خود بگیرد. چراکه، رهبریِ نهادینه، اعتماد میسازد؛ رهبری فردی، وابستگی میآفریند. رهبری نهادینه بر خرد و مسئولیت جمعی استوار است و احتمال خطا را کاهش میدهد؛ درحالیکه رهبری فردی - حتی باوجود مشاوران - خطر و امکان اشتباه را بهمراتب افزایش میدهد و بر سنگینی پیامدهای آن میافزاید.
۵. تقسیم مسئولیت بهجای رقابت بر سر رهبری
بهجای اینکه همه بخواهند “رهبر” باشند، میتوانند نقشهای متفاوت بپذیرند:
• رهبری فکری
• رهبری دیپلماتیک
• رهبری سازمانی
• رهبری رسانهای.
بهبیاندیگر، رهبری فراگیر باید شبکهای و افقی باشد، نه عمودی. این مدل شبکهای-افقی، رقابت را کاهش میدهد و همافزایی را تقویت میکند.
۶. عبور از گذشته و ارائهی چشماندازی برای آینده
رهبری اپوزیسیون برای جلب اعتماد مردمی که عمدتاً پس از انقلاب ۱۳۵۷ متولدشدهاند، باید بتواند خود را از میراث تاریخیاش جدا کرده و چشماندازی روشن از آینده ارائه دهد. مردم ایران، بهویژه اقوام ایرانی تحت هر دو نظام (پهلوی و جمهوری اسلامی) سرکوب شده و آوارگی را تجربه کردهاند. رهبری اپوزیسیون باید نسبت به نقش خود یا جریان متبوعش در سرکوبهای گذشته شفافسازی کرده و موضعی صریح در قبال آن اتخاذ کند. در غیر این صورت، این مشکل همواره بهعنوان یک اهرم بیاعتمادی از سوی گروههای دیگر و خود مردم مطرح خواهد بود .
رهبری اپوزیسیون باید مسائل و مشکلات کلان سیاسی-اجتماعی را مستقیم و شفاف به بحث بگذارد و از طریق آن، آزادیهای سیاسی-اجتماعی، حقوق اقوام و اقلیتها، جایگاه دین در حکومت و بسیاری مسائل دیگر را روشن کرده و چشماندازی روشن برای جامعه ترسیم کند. برای همین باید رهبری یک “نقشه راه” روشن برای دوران گذار عرضه کند و در آن، سازوکار انتقالی پس از فروپاشی احتمالی قدرت و مدت دوران گذار را مشخص کرده و تضمینهایی برای امنیت، اقتصاد، حقوق شهروندی و اجتماعی و خدمات عمومی ارائه دهد.
۷. مدیریت تکثر، بهجای انکار و حذف آن
ایران جامعهای چند قومیتی، چند فرهنگی و چند گرایشی است. هر فرد یا جریانی که این واقعیت سیاسی-تاریخی را، به هر دلیل و با هر توجیهی، انکار کند، در عمل خود را در برابر بخشی از مردم قرار میدهد و بهجای حل معضلات و مشکلات، به آنها دامن زده و حلناپذیرترشان میکند.
اختلاف در چنین جامعهای طبیعی است. مشکل، نبود سازوکار مدیریت اختلاف است. تقویت فرهنگ رو اداری، گفتوگوهای منظم، همایشهای توجیهی-تبیینی، میانجیگری و چارچوبهای حل اختلاف میتوانند بیاعتمادی را کاهش دهند و جریانهای مختلف را به یکدیگر نزدیک کنند. ازاینرو رهبری فراگیر:
• چندصدایی را به رسمیت میشناسد و حمایت میکند، نه تکصدایی را؛
• وحدت را در حضور هماهنگ کثرت میبیند، نه در یکسانسازی و حذف دیگران؛
• از واژگانهای انحصاری و شعارها و شیوههای حذفی پرهیز میکند؛
• تنوع زبانی، فرهنگی و مذهبی را به رسمیت میشناسد
• و مدل تصمیمگیری غیرمتمرکز و مشارکتی را به کار میگیرد.
۸. مشارکت دادن مردم در تصمیمگیریها
هرچه مردم احساس کنند که در تصمیمگیریها به شکلها و کیفیتهای مختلف مشارکت دارند و برای آنها پشت درهای بسته تصمیم گرفته نمیشود، اعتمادشان به رهبری سیاسی و به آینده، بیشتر میشود. این مشارکت میتواند از طریق
• نهادهای مدنی،
• شوراهای مشورتی،
• نظرسنجیهای عمومی
• و گفتوگوهای باز
انجام گیرد.
۹. استقلال سیاسی و اثبات کارآمدی در عمل
استقلال سیاسی یکی از پایههای بنیادی و چشمپوشی ناپذیر کنشگری سیاسی مؤثر و پایدار و رهبری فراگیر است و نقش تعیینکنندهای در مشروعیت، کارآمدی و تأثیرگذاری کنشگری و رهبری سیاسی ایفا میکند. بدون استقلال، رهبری بهراحتی به ابزار نیروهای دیگر برای پیشبرد اهداف آنها تبدیل میشود و توانایی نمایندگی واقعی منافع جامعه را از دست میدهد. رهبری که وابسته به یک شخص، جناح یا منبع قدرت خاص باشد، با تغییر یا حذف آن منبع، دچار فروپاشی میشود. رهبری که از استقلال سیاسی برخوردار است، تصمیمات و اقدامات را بر اساس نیازها و خواستهای واقعی جامعه اتخاذ میکند، نه بر پایهی منافع یا دستورات یک قدرت خارجی یا جناحی دیگر. ازاینرو، رهبری که استراتژی خود را به “کمکهای بیرونی و قدرتهای خارجی” وابسته میکند، در صورت تأخیر یا عملی نشدن وعدهها، اعتبار خود را در میان مردم از دست میدهد و به اعتماد سیاسی لطمه میزند.
کارآمدی سیاسی در عمل نیز از ضروریات رهبری فراگیر است. ادعاهای بزرگ بدون پشتوانهی عملی، بیش از آنکه مفید باشند، باعث تخریب اعتماد و ایجاد سرخوردگی میشوند. رهبری باید کارآمدی خود را در حمایت از معترضان داخل کشور ثابت کند. برای مثال اگر رهبری مدعی جذب شماری از نیروی نظامی و امنیتی در داخل کشور است، این شبکه باید خود را در عمل نشان دهد: خنثی کردن یک عملیات سرکوب، فرماندهی اعتراضات یا ایجاد اختلال در فرماندهی نیروهای سرکوب و یا نجات جان معترضان. تا زمانی که این وعدهها صرفاً در حد “بلوف سیاسی و شعار تاکتیکی” باقی بمانند، اعتبار رهبری بهشدت مخدوش خواهد شد .
از همهی اینها گذشته، رهبری فراگیر کسی است که دیرتر از راه نرسد و اعتراضات را مصادره نکند، بلکه باید در متن جنبش و همراه آن باشد و بتواند به آن کمک لجستیکی، ارتباطی و امنیتی نماید. دادن وعدههایی که عملی نمیشوند و یا دادن فراخوان در زمان و ساعات نامناسب و بدون پشتوانهی سازمانی و لجیستکی که هزینهها و تلفات را بهشدت بالا میبرد، نیروها را فرسوده و مردم را مأیوس میکند.
۱۰. تولید سرمایهی اخلاقی به جای هیجان مقطعی
در جامعهای که از ستم و سرکوب و فساد ساختاری خسته است، “مدارا” و “خشونت پرهیزی”، “پاکدستی”، “شفافیت مالی” و “پاسخگویی”، خود به عامل مشروعیت تبدیل میشود. رهبریای که آمریت و اعتبار معنوی نداشته و نتواند اعتماد اخلاقی ایجاد کند - حتی اگر پُرمخاطب باشد - فراگیر نخواهد شد. رهبریِ فراگیر باید خود به الگویی برای اطرافیان و پیروان خود و دیگران بدل شود.
جمعبندی
رهبری اپوزیسیون در ایران زمانی “فراگیر” میشود که بتواند سه شکاف اصلی را همزمان مدیریت کند: شکاف میان نیروهای سیاسی، شکاف میان رهبری و بدنهی اجتماعی، و شکاف میان داخل و خارج.
رهبری فراگیر اپوزیسیون ایران در حال حاضر یک آرمان دور از دسترس به نظر میرسد، اما غیرممکن نیست. رسیدن به آن، مستلزم یک “جهش تکاملی” در رفتار سیاسی نیروهای مختلف اپوزیسیون است: گذار از تاکتیکهای رسانهای و شخصیتمحور بهسوی نهادسازی رهبری، ائتلافسازی راهبردی و نهادینه کردن اعتماد سیاسی.
مدلهای مختلفی چون شورای رهبری (چند چهرهی معتبر از گرایشهای مختلف، با تقسیم وظایف مشخص)، مدل شبکهای/افقی ( مجموعهای از گروهها و فعالان که با حداقلهای مشترک هماهنگ میشوند)، مدل الگوی ترکیبی داخل-خارج (پیوند میان فعالان داخل و ظرفیتهای رسانهای و دیپلماتیک خارج) و مدل نهاد-محور ( ایجاد یک نهاد مرکزی (نه فرد) که نقش هماهنگکننده داشته باشد) میتوانند در مقایسه با مدل فردمحور تا اندازهی بالایی تضمین دهنده و راهگشا باشند.
این فرآیند نیازمند آن است که چهرههای شاخص بهجای طرد احزاب و سازمانهای مختلف و نادیده گرفتن گروههای قومی و زیر سؤال بردن آنها، با آنها بر سر یک میز بنشینند و بر سر ساختار آیندهی حکومت به یک تفاهم حداقلی برسند. تجربههای اخیر نشان میدهد که جامعهی ایران آمادهی تغییر است، اما بدون یک ساختار هماهنگ و قابلاعتماد، انرژی اجتماعی به نتیجهی سیاسی تبدیل نمیشود.
اسفند ۱۴۰۴