افزایش۵/۲ میلیون نفری جمعیت پایتخت در دهه گذشته

یکشنبه ۲۰ شهریور ۱۳۹۰
تصرف آرام تهران به دست مهاجران
هادی بردبار/اعتماد

در فاصله سال‌های ۱۳۵۵ تا ۱۳۸۵ بیش از دو میلیون نفر به تهران مهاجرت کرده‌اند که حدود ۳۰درصد این مهاجرین از استان مرکزی وارد تهران شده‌اند. طی سرشماری سال ۱۲۴۶، نزدیک به سه چهارم جمعیت تهران را مهاجران تشکیل می‌‏دادند که تعداد ۸۴۸۰ نفر (معادل ۴/۵درصد از کل جمعیت شهر) نیروهای نظامی و فقط ۶/۲۶درصد از جمعیت شهر، تهرانی‏الاصل یا‌‌زاده تهران بودند. این موج عظیم مهاجرت بویژه مهاجران موقت (افراد نظامی) می‌‏تواند به شرایط آن زمان تهران که به تازگی به عنوان پایتخت انتخاب شده بود برگردد.
بر اساس اطلاعات سرشماری سال ۱۳۰۱، حدود ۷/۵۱درصد جمعیت تهران را مردان و ۲/۴۸درصد را زنان تشکیل می‌دادند. به این ترتیب با احتساب نظامیان، نسبت جنسی به میزان ۷/۱ را می‌توان تایید دیگری بر مهاجرپذیری شهر تهران عنوان کرد. افزایش جمعیت تهران از سال ۱۳۱۸ تا ۱۳۳۵ خصوصا تحت تاثیر پیامدهای سوء ناشی از جنگ دوم جهانی بر اقتصاد کشور و نابودی و ورشکستگی اقتصاد روستا‌ها قرار گرفت و تعداد قابل توجهی از جمعیت روستا‌ها به مناطق شهری بویژه تهران جذب شدند.
براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۴۵، بالغ بر ۵۴درصد (۵۳درصد مردان و ۵/۵۶درصد زنان) و در سال ۱۳۵۵، حدود ۵۵درصد (۳/۵۳درصد مردان و ۵۷درصد زنان) ساکنین شهر تهران را کسانی تشکیل می‌؟ دادند که متولد شهرستان بودند و به تهران مهاجرت کرده بودند. با شکل‏گیری محدوده «تهران بزرگ» در سال ۱۳۵۲، شهرهای تجریش که آبادی‌های اوین، درکه، نیاوران، رستم آباد، قلهک، زرگنده، الهیه، داوودیه، ضرابخانه و قسمت شهری ونک را نیز شامل می‌‏شد، به همراه شهر ری که در فاصله سال‌های ۴۵- ۱۳۳۵ «کوی سیمان» در آن ادغام شده بود، به قسمت‌هایی از شهر تهران تبدیل شدند و محدوده بسیار فعال‌تری را برای جذب مهاجران به وجود آوردند. این محدوده بزرگ در سرشماری ۱۳۵۵ به عنوان شهر تهران با جمعیتی بالغ بر ۴۵۳۰۲۲۳ نفر سرشماری شد که ۲۴۹۵۰۵۲ نفر آنان متولدین شهرستان تهران بوده و بقیه نیز مهاجران خارج از شهرستان (شامل ۶/۹درصد متولدین شهرستان‌های دیگر استان، ۷/۳۳درصد متولدین استان‌های دیگر و ۶/۱درصد متولدین در خارج از کشور) محسوب می‌‏شدند. ۹/۶۴درصد (۲/۶۴درصد مردان و ۴/۶۵درصد زنان) ساکنین شهر تهران طی سال ۱۳۶۵، متولد شهر تهران بوده‏اند.
براین اساس می‌‏توان گفت که در این سال، حدود دو سوم جمعیت شهر تهران متولد این شهر و یک‌سوم بقیه جزو متولدین سایر نقاط کشور بوده‏اند. بین سال‌های ۵۵ تا ۶۵ حدود ۴۹۶ هزار نفر و در بین سال‌های ۷۵-۱۳۶۵ حدود ۵۶۸ هزار نفر به شهر تهران مهاجرت کرده‏اند. بدین‌ترتیب تعداد جمعیت مهاجر طی این دوره زمانی نزدیک به ۱۴درصد نسبت به دهه قبل از آن افزایش پیدا کرده است.
در بین مهاجران دوره ۷۵-۱۳۶۵، حدود ۳۲۰ هزار نفر مرد و ۲۴۷ هزار نفر زن بوده‏اند که برآورد نسبت جنسی نشان می‌دهد که اشتغال و تحصیل دو عامل عمده بالا‌تر بودن تعداد مهاجران مرد نسبت به مهاجرین زن بوده است. در سال ۱۳۸۵ استان تهران با موازنه مهاجرتی ۶۱۷ هزار نفر در راس استان‌های مهاجرپذیر کشور قرار می‌گیرد. بر همین اساس، شهر تهران با جذب ۳۱درصد از کل مهاجران کشور مهم‌ترین کانون مهاجرپذیر است. همچنین به لحاظ جابه‌جایی درون استانی نیز در صدر قرار دارد بطوری که ۱۰درصد جمعیت تهران مربوط به جابه‌جایی‌های درون استانی است.
توزیع مهاجرت بر حسب آخرین محل اقامت قبلی در فاصله سال‌های ۸۵-۱۳۷۵، مشخص می‌کند که تعداد ۱۰۰۰۱۹۳ نفر وارد تهران شده‌اند که این رقم در فاصله زمانی ۷۵-۱۳۶۵ معادل ۵۶۷۵۲۲ نفر بوده است. استان مرکزی با ۹/۲۱درصد، استان تهران با ۱۵/۷درصد، استان اصفهان با ۷/۵درصد و استان آذربایجان شرقی با ۴/۵درصد از کل مهاجران وارد شده به شهر تهران در صدر استان‌های مهاجرفرست به شهر تهران قرار دارند. عمده‌ترین دلیل مهاجرت به شهر تهران (۴۲درصد) مربوط به پیروی از خانواده و بعد از آن (۹۷/۱۲درصد) جست‌وجوی کار و تحصیل (۹/۹درصد) است. محل اقامت قبلی ۸/۶۹درصد از مهاجران سایر استان‌ها، ۱۶/۷درصد سایر شهرستان‌های استان تهران و ۳۷/۱۷درصد، شهرستان محل سرشماری بوده است. با بررسی روند تحولات سه شاخص فوق‌الذکر، می‌توان گفت که به نظر می‌رسد در طول ۱۰ساله ۸۵- ۷۵، روند کاهنده مهاجرت به استان تهران متوقف شده و روند صعودی به خود گرفته است. حتی شهر تهران که برای مدت‌ها از مهاجرپذیری به مهاجرفرستی تغییر جهت داده بود تحث تاثیر تشدید روند مهاجرپذیری استان تهران قرار گرفته و رشد جمعیت آن نسبت به دوره ۷۵- ۶۵ افزایش یافته و از ۱۳/۱ به ۴۴/۱درصد رسید. بدین‌ترتیب مشاهده می‌شود که نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۸۵ حاکی از تشدید روند مهاجرت به استان تهران طی دهه گذشته است. اما نکته‌یی که در این میان جلب‌توجه می‌کند آن است که آمار متولدین و فوت‌شدگان ثبت شده ۱۰ساله ۸۵- ۷۵ که توسط سازمان ثبت احوال تولید و منتشر شده و علی‌القاعده اطلاعاتی درباره رشد جمعیت بویژه رشد طبیعی آن ارایه می‌کند چه شباهت‌ها و چه تفاوت‌هایی با نتایج سرشماری سال ۸۵ دارد؟ مقایسه نتایج سرشماری سال ۸۵ با آمار متولدین و فوت‌شدگان ثبت شده در طول یک دهه گذشته، نتایج قابل تاملی را در ارتباط با مهاجرت به استان تهران ارایه کرده و سوالات مختلفی را در این زمینه به ذهن متبادر می‌سازد.
بر اساس نتایج سرشماری سال ۸۵، نزدیک سه میلیون و ۷۰ هزار نفر در طول ۱۰ساله ۸۵- ۷۵ بر جمعیت استان تهران افزوده شد که با توجه به اینکه تعداد خالص مهاجران وارد شده به این استان طی دوره یاد شده حدود ۷۸۴ هزار نفر بوده است قاعدتا باید میزان افزایش طبیعی جمعیت این استان در ۱۰ساله گذشته حدود دو میلیون و۲۸۶هزار نفر بوده باشد. از طرف دیگر بر اساس آمار سازمان ثبت احوال، تفاوت تعداد متولدین و فوت‌شدگان ثبت شده استان تهران که باید علی‌القاعده حداکثر میزان افزایش طبیعی جمعیت این استان را نشان دهد در طول سال‌های ۷۶ تا ۸۵، نزدیک یک میلیون و۲۰۰هزار نفر بوده است که یک میلیون و ۸۶هزار نفر کمتر از رقم مشابه حاصل از نتایج سرشماری سال ۸۵ است. به عبارت دیگر بر اساس آمار متولدین و فوت‌شدگان ثبت شده استان تهران، میزان خالص مهاجرت به این استان طی ۱۰ساله گذشته حدود ۴/۲ برابر رقم حاصل از نتایج سرشماری ۸۵ یعنی نزدیک یک میلیون و ۸۷۳هزار نفر است. مهاجرت، یکی از عوامل تغییر جمعیت در جوامع و سکونتگاه‌های انسانی است. این عامل در کنار زاد و ولد و مرگ و می‌ر، تعیین کننده تعداد جمعیت در هر سکونتگاه شهری یا روستایی است. مهاجرت به معنی جابه‌جایی جمعیت از یک نقطه به نقطه دیگر برای سکونت دایم در مقصد است. سایر جابه‌جایی‌های بین مکانی که فاقد انگیزه سکونت دایم در مقصد باشند مهاجرت محسوب نمی‌شوند. مهاجرت بنابر انگیزه و نوع سکونتگاه مبدا و مقصد دارای اشکال و انواع مختلفی است. انگیزه‌های مهم مهاجرت در جوامع کنونی شامل کار، تحصیل، برخورداری از رفاه و امکانات بیشتر است. شهر و روستا نیز مهم‌ترین مبادی و مقاصد مهاجرت‌ها هستند این مناطق می‌توانند در داخل یا خارج از کشور باشند. اهمیت بررسی وضع مهاجرت در برنامه‌ریزی و مدیریت شهری آنچنان زیاد است که برای پیش‌بینی و ترسیم وضع آتی شهر‌ها از دو مولفه رشد طبیعی و غیرطبیعی استفاده می‌شود که مهاجرت، عامل اصلی در رشد غیرطبیعی شهر‌ها است. سابقه مهاجرت‌های انسانی در اشکال مختلف به قدمت تاریخ حیات انسان در کره زمین است. بنابراین تغییرات جمعیتی سکونتگاه‌های شهری و روستایی در سراسر جهان و ایران از پدیده مهاجرت تاثیر می‌پذیرد. اهمیت مهاجرت در حیات شهری ایران پس از اجرای برنامه اصلاحات ارضی و رونق اقتصادی در شهر‌ها از دهه ۱۳۴۰ شمسی به بعد آشکار شد. در این زمان، مهاجرت وسیع از روستا‌ها به شهر‌ها عمده‌ترین شکل مهاجرت بین مکانی در کشور بود. روستا‌ها با اجرای اصلاحات ارضی دچار رکود فعالیت‌های کشاورزی، کاهش زمین‌های در دسترس خانوار‌ها و کاهش شدید اشتغال روستایی شدند. در مقابل، شهر‌ها با افزایش توسعه اقتصادی از طریق استقرار صنایع و کارخانجات مختلف، گسترش ساخت و ساز شهری و نیاز شدید به نیروی کار مواجه شده و این شرایط منجر به کاهش مزیت‌های استقرار جمعیت در روستا‌ها و افزایش شدید جاذبه‌های شهری شد که بستر را برای مهاجرت از روستا‌ها به شهر‌ها فراهم کرد. دهه ۱۳۴۰ شمسی نقطه عطف جریان مهاجرت به مقصد شهر‌ها در ایران است. پس از آن نیز این روند همچنان ادامه دارد. در آغاز، مهاجرت‌ها عمدتا بین روستا‌ها و شهر‌های بزرگ برقرار بود ولی بتدریج الگوی مهاجرت‌ها تغییر کرد و میزان مهاجرت از روستا‌ها به شهر‌های کوچک و متوسط به بزرگ نیز چشمگیر شد. اکنون نیز مهاجرت به شهر‌ها با وجود گذشت زمان طولانی از نقطه زمانی آغازین توسعه سریع شهر‌ها، همچنان حیات شهری کشور را با تاثیرات منفی خود مواجه می‌کند.

منیع: مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران