اریکا سالومون و فالیح حسن / نیویورک تایمز / ۲۸ آوریل ۲۰۲۶
علی الزیدی هیچ سابقهی سیاسی ندارد، هرگز در امور بینالملل کار نکرده و حتی در داخل کشور خودش نیز چهرهای نسبتاً ناشناخته است.
او اکنون بهعنوان نخستوزیر مأمور تشکیل کابینه عراق، با وظیفهای دشوار روبهرو است: گرد هم آوردن دولت ائتلافی آینده در کشوری که در میانه جنگ میان ایالات متحده و ایران گرفتار شده است.
با این حال، انتخاب علی الزیدی، تاجر ثروتمندی که مالک یک شبکه تلویزیونی پرمخاطب است و قراردادهای پرسود دولتی در حوزه مواد غذایی دارد، توانسته بنبست سیاسی چندماهه را بشکند. و نکتهای کماهمیت نیست که به نظر میرسد نامزدی او دستکم در ابتدا با مخالفت دولت ترامپ روبهرو نشده است.
رناد منصور، تحلیلگر امور عراق در اندیشکده چتم هاوس لندن، میگوید: «او حتی از تعاریف معمول یک گزینه مصالحه هم فاصله زیادی دارد. او نخستین کسی است که هیچ نقش یا تجربه سیاسی در دولت نداشته است. به همین دلیل بسیاری از این انتخاب شگفتزده شدهاند.»
در شرایطی که فشار آمریکا رو به افزایش است، نامزدی علی الزیدی از برخی جهات گیجکننده است. او یکی از مالکان بانک اسلامی الجنوب است؛ بانکی که تحت تحریمهای آمریکا قرار دارد. این بانک در سال ۲۰۲۴ به دلیل اتهامات واشنگتن مبنی بر پولشویی، بهویژه به نفع ایران و شبهنظامیان قدرتمند عراقی متحد با دولت ایران، از انجام تراکنشهای دلاری منع شد.
برخلاف چند نامزد دیگری که نامشان از زمان انتخابات نوامبر گذشته برای این سمت مطرح بود، علی الزیدی ۴۳ ساله، به گفته افراد دخیل در رایزنیها از جمله چهرههای رهبری نزدیک به واشنگتن و تهران، روابط خوبی در سراسر طیف سیاسی عراق دارد.
به گفته رناد منصور، اینکه آیا او بتواند ظرف ۳۰ روز تعیینشده دولت تشکیل دهد، هنوز روشن نیست.
اینکه ناگزیر شدند نامزدی را تا این حد خارج از میدان سیاست پیدا کنند، نشاندهنده بنبست جدی درون بزرگترین بلوک سیاسی عراق، یعنی چارچوب هماهنگی است که نماینده اکثریت شیعه کشور به شمار میرود.
این موضوع همچنین نشانهای از کشمکش گستردهتر قدرتی است که عراق در آن گرفتار شده است.
از زمان حمله آمریکا در سال ۲۰۰۳، دولت مرکزی در بغداد تلاش کرده میان منافع اشغالگر پیشین خود و منافع ایران، قدرت منطقهای شیعه در همسایگیاش، توازن برقرار کند. این موازنه از اواخر فوریه، زمانی که ایالات متحده و اسرائیل به ایران حمله کردند و عراق همسایه را به یکی از میدانهای جنگ تبدیل کردند، بیش از پیش شکننده شده است.
حتی پیش از جنگ، واشنگتن فشار بر بغداد را برای مهار شبهنظامیان مرتبط با ایران در عراق افزایش داده بود. پس از آغاز درگیری، بسیاری از این شبهنظامیان در همبستگی با ایران، به اهداف دیپلماتیک و نظامی آمریکا در عراق، و همچنین به شرکای عراقی واشنگتن و دستکم یک بار به خود نیروهای نظامی عراق، موشک و پهپاد شلیک کردند.
شبهنظامیان شیعه عراق که نخست با حمایت ایران برای مبارزه با اشغالگری آمریکا شکل گرفتند، پس از پیوستن به نبرد بینالمللی علیه گروه جهادی داعش در سال ۲۰۱۴ بر نفوذ خود افزودند. آنها از محبوبیتشان بهره بردند تا احزاب سیاسی تأسیس کنند و برای کسب کرسیهای پارلمان رقابت کنند، و به این ترتیب در اقتصاد و سیاست عراق ریشه دواندند.
برخی از شاخههای سیاسی شبهنظامیان در دولت قبلی کنترل وزارتخانهها را در دست داشتند. و در انتخابات ماه نوامبر عراق، حتی در حالی که مقامهای آمریکایی هشدار میدادند نفوذ شبهنظامیان را در دولت آینده تحمل نخواهند کرد، احزاب وابسته به شبهنظامیان سهم بیشتری از کرسیهای پارلمان را به دست آوردند.
پس از آغاز جنگ علیه ایران، اوضاع حتی پیچیدهتر شد و با وجود آتشبس نامحدودی که برقرار است، همچنان تنشها ادامه دارد.
مقامهای عراقی به دلیل بیمیلی یا ناتوانی آشکارشان در متوقف کردن حملات اخیر شبهنظامیان، تحت فشار شدید آمریکا قرار دارند. هفته گذشته، واشنگتن کمکهای مالی به نیروهای امنیتی عراق را تعلیق کرد و حتی جریان دلار به عراق را قطع کرد.
با این حال، همین هفته، یک روز پس از آنکه واشنگتن برای دریافت اطلاعات درباره یک فرمانده شبهنظامی که او را متهم به دست داشتن در حملات به اهداف آمریکایی میدانست جایزه تعیین کرد، از آن فرمانده در جلسه یک بلوک سیاسی برای انتخاب نامزد نخستوزیری عکس گرفته شد.
غیاث شبا، نماینده پارلمان از این بلوک سیاسی، میگوید برخی مقامهای عراقی تشکیل دولت عراق را «سپر محافظتی» میدانند.
او گفت: «ما در قلب طوفان زندگی میکنیم و بزرگترین ترس ما بهعنوان نیروهای مدنی و ملی این است که عراق از یک دولت نهادمند به عرصهای برای تسویهحسابها تبدیل شود.»
به نظر میرسد مقامهای آمریکایی احتمالاً نامزدی علی الزیدی را با وجود تحریمهای اعمالشده علیه بانکش بپذیرند. ویکتوریا تایلور (Victoria J. Taylor) که در دولت بایدن مسئول سیاست عراق در وزارت خارجه بود و اکنون در اندیشکده شورای آتلانتیک فعالیت میکند، این را میگوید.
او گفت: «آنها بهوضوح تصمیم گرفتهاند که ترجیح میدهند دولت هرچه زودتر تشکیل شود.»
تایلور افزود: «احتمالاً مسیر پیش رو با یک نخستوزیر جدید را فرصتی میدانند تا این دولت جدید را برای اقدام قویتر علیه شبهنظامیان تحت فشار بگذارند.»
سفارت آمریکا در بغداد از اظهارنظر درباره این نامزدی خودداری کرد.
علی الزیدی علاوه بر بانکداری، مالک شبکه تلویزیونی پرمخاطب دجله تیوی نیز هست و قراردادهای تأمین غذای ارتش عراق و سبدهای غذایی مردم را که وزارت بازرگانی عراق هزینه آن را میپردازد، در اختیار داشت.
تحلیلگران سیاسی عراق میگویند او روابط نزدیکی با دو تن از قدرتمندترین چهرههای بزرگترین بلوک سیاسی عراق دارد: محمد شیاع السودانی، نخستوزیر فعلی، و رئیس شورای عالی قضایی عراق، فائق زیدان که به واشنگتن نزدیک دانسته میشود.
اما با اینکه او با بخش بزرگی از طیف سیاسی عراق روابط دوستانهای دارد، در نهایت معیاری که هم واشنگتن و هم تهران او را با آن قضاوت خواهند کرد، نحوه برخوردش با شبهنظامیان است.
سرمد البیاتی، دانشمند علوم سیاسی در بغداد، میگوید: «او باید با مسئله خلع سلاح و محدود کردن سلاح به دست دولت روبهرو شود و درگیر آن شود. این بزرگترین چالشی است که با آن مواجه خواهد شد.»