هشدار هفتم البرز سلیمی
مقدمه
در شرایطی که تنشهای ژئوپولیتیک در خاورمیانه رو به افزایش است، سناریوهایی در محافل تحلیلگران نظامی مطرح شده که یکی از مهمترین آنها احتمال حمله یا محاصرهٔ پایانهٔ نفتی ایران در جزیره خارک است.
این جزیره مهمترین گلوگاه صادرات نفت ایران به شمار میرود و هرگونه اختلال در فعالیت آن میتواند اقتصاد کشور را با ضربهای سنگین روبهرو کند. از این رو بررسی پیامدهای چنین سناریویی برای ایران، منطقه و حتی اقتصاد جهانی ضروری است.
اهمیت راهبردی جزیره خارک
جزیره خارک طی دهههای گذشته به ستون اصلی صادرات نفت ایران تبدیل شده است. بخش بزرگی از نفت کشور از طریق این پایانه به بازارهای جهانی ارسال میشود.
از کار افتادن این پایانه میتواند:
- درآمد ارزی کشور را به شدت کاهش دهد
- توان اقتصادی دولت را محدود کند
- و فشارهای داخلی و خارجی بر حکومت را افزایش دهد
سناریوی حمله یا محاصره
در صورت تشدید بحران، سناریوی مطرحشده در برخی تحلیلها شامل اقداماتی مانند:
- حملات محدود برای از کار انداختن تأسیسات
- محاصره دریایی نفتکشها
- یا کنترل مسیرهای صادرات نفت
این اقدامات از دید برخی استراتژیستها میتواند بدون ورود به جنگی گسترده، فشار اقتصادی قابل توجهی بر ایران وارد کند.
ملاحظات بازدارنده
با این حال، چنین سناریویی با موانع جدی نیز روبهروست.
یکی از مهمترین عوامل، حساسیت منطقهای خلیج فارس و اهمیت حیاتی تنگه هرمز برای اقتصاد جهانی است. بخش بزرگی از انرژی جهان از این گذرگاه عبور میکند و هرگونه درگیری نظامی در این منطقه میتواند بازارهای جهانی را دچار بحران کند.
از سوی دیگر، حتی در شرایط ضعف نسبی نیروهای کلاسیک، کشورها ممکن است از روشهای نامتقارن برای پاسخ دادن استفاده کنند؛ رویکردی که میتواند دامنهٔ بحران را گسترش دهد.
احتمال ورود بازیگران بزرگ
در سالهای اخیر حضور قدرتهای بزرگ در منطقه افزایش یافته است. برای نمونه، چین و روسیه در مقاطع مختلف همراه با ایران در خلیج فارس مانورهای دریایی برگزار کردهاند.
این همکاریها نشان میدهد که معادلات امنیتی منطقه تنها به یک یا دو بازیگر محدود نیست. در صورت گسترش بحران، امکان دارد قدرتهای دیگر نیز برای حفظ منافع خود وارد معادله شوند؛ امری که میتواند پیچیدگیهای بحران را افزایش دهد.
خطر تشدید واکنشهای نامتقارن
در سناریوهای تنش شدید، برخی حکومتها ممکن است به شیوههایی متوسل شوند که خارج از الگوهای متعارف جنگ کلاسیک است. این گونه واکنشها میتواند شامل اقداماتی غیرمتعارف یا عملیاتهایی باشد که هدف آنها ایجاد فشار روانی و سیاسی بر طرف مقابل است.
چنین وضعیتی نه تنها امنیت منطقه بلکه ثبات جهانی را نیز تهدید میکند و میتواند چرخهای خطرناک از خشونت و واکنشهای متقابل را به وجود آورد.
پیامدهای احتمالی برای ایران
۱. کاهش شدید صادرات نفت
۲. تشدید بحران اقتصادی
۳. افزایش بیثباتی سیاسی داخلی
۴. تشدید فشارهای بینالمللی
پیامدهای منطقهای و جهانی
۱. افزایش شدید قیمت انرژی
۲. ناامن شدن مسیرهای کشتیرانی در خلیج فارس
۳. ورود قدرتهای بزرگ به بحران
۴. گسترش ناامنی در خاورمیانه
نتیجهگیری
سناریوی حمله یا محاصره جزیره خارک تنها یک عملیات نظامی محدود نیست؛ بلکه میتواند آغازگر زنجیرهای از تحولات ژئوپولیتیک باشد که اقتصاد ایران، امنیت خاورمیانه و حتی بازار انرژی جهان را تحت تأثیر قرار دهد.
از این رو ضروری است که سیاستگذاریهای داخلی و خارجی کشور به گونهای تنظیم شود که از ورود به چنین چرخهٔ خطرناکی جلوگیری کند. در غیر این صورت، بحرانهای منطقهای ممکن است به سرعت به بحرانی گستردهتر تبدیل شوند که پیامدهای آن سالها ادامه یابد.
البرز سلیمی
هشدار هفتم
اسفند ۱۴۰۴