در سالهای اخیر، با افزایش بازداشتها و صدور احکام سنگین علیه فعالان سیاسی و مدنی در ایران، مفهوم «کفالت سیاسی» به یکی از ابزارهای مهم حمایت بینالمللی از زندانیان تبدیل شده است. کفالت سیاسی به معنای آن است که یک شخصیت شناختهشده—مانند نماینده پارلمان، سیاستمدار، یا چهره عمومی—بهطور رسمی مسئولیت پیگیری وضعیت یک زندانی مشخص را بر عهده میگیرد و نام او را در عرصه عمومی و دیپلماتیک مطرح میکند. فراخوان به گسترش این اقدام، نه یک حرکت نمادین صرف، بلکه یک راهبرد عملی برای کاهش خطر اعدام و نقض حقوق بشر است.
نخستین دلیل اهمیت کفالت سیاسی، افزایش هزینه سیاسی برای حاکمیت است. هنگامی که پرونده یک زندانی در سطح بینالمللی مطرح میشود، آن فرد از وضعیت گمنامی خارج میشود و هر اقدام قضایی علیه او زیر ذرهبین رسانهها، نهادهای حقوق بشری و دولتها قرار میگیرد. در چنین شرایطی، اجرای احکام شدید—بهویژه اعدام—میتواند پیامدهای دیپلماتیک و اعتباری برای حکومت به همراه داشته باشد. تجربههای متعدد نشان دادهاند که حکومتها در برابر پروندههای پرسر و صدا محتاطتر عمل میکنند، زیرا هزینه سیاسی تصمیمهایشان افزایش مییابد.
دومین کارکرد مهم کفالت سیاسی، ایجاد «سپر رسانهای» برای زندانی است. وقتی یک سیاستمدار یا نهاد معتبر نام زندانی را تکرار میکند، رسانههای بینالمللی و شبکههای اجتماعی نیز بیشتر به آن پرونده میپردازند. این توجه مستمر، مانع از آن میشود که پرونده در سکوت پیش برود. در بسیاری از موارد، زندانیانی که نامشان کمتر شنیده شده، با سرعت بیشتری با احکام سنگین مواجه شدهاند، در حالی که پروندههای مطرحشده در سطح جهانی معمولاً با تأخیر، تجدیدنظر یا فشار برای بازبینی روبهرو میشوند.
سوم، کفالت سیاسی میتواند سازوکارهای رسمی حقوق بشری و دیپلماتیک را فعال کند. وقتی یک نماینده پارلمان یا مقام سیاسی وارد پرونده میشود، امکان طرح موضوع در پارلمانها، صدور بیانیههای رسمی، مکاتبه با مقامات ایرانی و ورود گزارشگران ویژه سازمان ملل افزایش مییابد. این زنجیره اقدامات میتواند به توقف موقت حکم، فراهم شدن دسترسی بهتر زندانی به وکیل، یا حتی تغییر مسیر پرونده منجر شود. به بیان دیگر، کفالت سیاسی اغلب نقطه شروعی برای فشار ساختاری گستردهتر است.
چهارم، در پروندههای مرتبط با اعدام، عامل زمان حیاتی است. بسیاری از احکام اعدام در شرایطی اجرا میشوند که توجه عمومی اندک است. کفالت سیاسی با ایجاد حساسیت فوری، میتواند روند اجرای حکم را کند یا متوقف کند و فرصتهای حقوقی تازهای برای دفاع از زندانی فراهم آورد. حتی تأخیر در اجرای حکم نیز میتواند جان یک انسان را نجات دهد، زیرا امکان پیگیریهای حقوقی و بینالمللی بیشتری ایجاد میشود.
پنجم، نباید اثر روانی و انسانی این اقدام را نادیده گرفت. وقتی زندانی و خانواده او میبینند که نام فرد در سطح جهانی مطرح شده و شخصیتهای شناختهشده پیگیر وضعیت او هستند، احساس انزوا و بیپناهی کاهش مییابد. این حمایت میتواند به تداوم پیگیریهای حقوقی، رسانهای و مدنی کمک کند و شبکهای از همبستگی پیرامون پرونده شکل دهد.
تجربه اعتراضات سراسری پس از جانباختن مهسا (ژینا) امینی نشان داد که ترکیب فشار رسانهای، فعالیت نهادهای حقوق بشری و کفالت سیاسی میتواند توجه جهانی را بهسرعت جلب کند و بر روند برخی پروندهها اثر بگذارد. در آن مقطع، هر جا که نام زندانیان بهطور گسترده مطرح شد، حساسیت بینالمللی افزایش یافت و امکان پیگیری حقوقی و رسانهای بیشتر فراهم شد. این تجربه عملی نشان میدهد که کفالت سیاسی، اگر بهصورت سازمانیافته و مستمر دنبال شود، میتواند ابزار مؤثری برای حفاظت از جان زندانیان باشد.
در جمعبندی باید گفت فراخوان به کفالت سیاسی، تلاشی هدفمند برای تبدیل همدلی عمومی به فشار مؤثر بینالمللی است. این اقدام با افزایش هزینه سیاسی نقض حقوق بشر، ایجاد سپر رسانهای، فعال کردن سازوکارهای دیپلماتیک و خریدن زمان حیاتی برای زندانیان، میتواند نقشی واقعی در کاهش خطر اعدام ایفا کند. از این رو، گسترش آگاهانه و سازمانیافته کفالت سیاسی برای زندانیان سیاسی و عقیدتی در معرض خطر، یک ضرورت فوری در چارچوب دفاع از حق حیات و اصول بنیادین حقوق بشر به شمار میرود.وظیفهٔ مبارزان، عدالتخواهان، دادخواهان و آزادیخواهان آن است که صدای زندانیان سیاسی بهویژه محکومان در معرض اعدام میباشند و با مراجعه به نمایندگان پارلمانها، شخصیتهای اثرگذار و نهادهای حقوق بشری، خواستار اقدامات عملی و مؤثر در برابر اعدام ها و پذیرش کفالت سیاسی و نقض حقوق بشر در جمهوری اسلامی شوند.
بهروز اسدی
فعال حقوق بشر
سخنگوی انجمن زن زندگی آزادی المان