در حالی که اعتراضهای ضدحکومتی در ایران همچنان در حال گسترش است و پرسشها درباره دوام حکومت علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، افزایش یافته، یک سوال مرکزی مطرح است: اگر جمهوری اسلامی فروبپاشد، چه کسی واقعا قدرت را در دست خواهد گرفت؟
فاکس نیوز، رسانه محبوب دونالد ترامپ، در گزارشی به این موضوع پرداخته و گروه مجاهدین خلق به رهبری مریم رجوی، سلطنتطلبان و رضا پهلوی و همچنین نیروهای از درون جمهوری اسلامی را به عنوان گزینههای محتمل مطرح کرده است.
در این گزارش که در آن با کارشناسان مختلف گفتگو شده، آمده است: پاسخ این سوال که چه کسی بعد از جمهوری اسلامی میتواند حکومت را در ایران برعهده بگیرد اصلا مشخص نیست. به نظر میرسد نتیجه کمتر به ایدئولوژی و بیشتر به این بستگی دارد که حکومت چگونه سقوط کند و آیا نیروهای امنیتی ایران دچار شکاف و ریزش میشوند یا انسجام خود را حفظ میکنند.
«نحوه فروپاشی» به اندازه «جانشینی» مهم است
به گفته بهنام بنطالبلو، پژوهشگر ارشد بنیاد دفاع از دموکراسیها، متغیر کلیدی صرفا این نیست که حکومت فروبپاشد یا نه، بلکه این است که این فروپاشی چگونه رخ میدهد.
او به فاکسنیوز گفت: «با وجود اینکه خامنهای رهبر است، بهخصوص بعد از جنگ و با حضورهای بسیار محدود در انظار عمومی، باید پرسید که او تا چه حد واقعا امور کشور را مستقیم اداره میکند.» بنطالبلو همچنین به دولتهای غربی هشدار داد از گذارهای ظاهری که تنها به جابهجایی چهرهها در درون ساختار قدرت منجر میشود، حمایت نکنند.
او گفت: «یکی از چیزهایی که از آن میترسم، وسوسه غرب برای الگوهایی شبیه مدل مادورو یا مدل مصر است»؛ اشاره او به سناریوهایی است که در آن نیروهای امنیتی ریشهدار با رهبری جدید قدرت را حفظ میکنند. بنطالبلو افزود: «این فقط شبیه بازی صندلی موسیقی در بالای هرم است و برای مردم ایران مسیر تغییر واقعی ایجاد نمیکند.»
بنطالبلو استدلال کرد که چالش اصلی اپوزیسیون ایران بیش از آنکه ایدئولوژیک باشد، «لجستیکی» است؛ یعنی تبدیل اعتراضهای خیابانیِ ادامهدار به قدرت سیاسیِ سازمانیافته، پیش از آنکه نیروهای امنیتی دوباره کنترل را بازپس بگیرند.
نقش تعیینکننده نیروهای امنیتی
چندین کارشناس توافق دارند آینده ایران به این بستگی دارد که دستگاه سرکوب حکومت، از جمله سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بسیج و ارتش، یکپارچه باقی بماند یا نه.
بنطالبلو گفت عامل کلیدی این است که آیا بخشی از نیروهای امنیتی ریزش میکنند، از اجرای دستورها سر باز میزنند یا دچار شکاف میشوند. او گفت: «آنچه باید فرسوده شود، قدرت سرکوب رژیم است» و افزود گذار نیازمند تداوم اعتراضها، اعتصابهای اقتصادی و ایجاد شکاف در واحدهای امنیتی است.
به گفته تحلیلگران، بدون چنین روندی، ممکن است ایران با سناریویی روبهرو شود که در آن چهرههای روحانی کنار میروند، اما قدرت واقعی همچنان در دست نهادهای مسلح باقی میماند.
بنطالبلو گفت: «این همان ترس است. اگر حکومت فقط صندلیها را جابهجا کند، خیابان به آن رضایت نخواهد داد. این یعنی مسیر سختتر و پرهزینهتری در پیش است.»
آیا ارتش میتواند قدرت را به دست بگیرد؟
برخی تحلیلگران به نمونههای تاریخی از جمله مصر اشاره میکنند؛ جایی که ارتش در میانه ناآرامیها وارد عمل شد. بن سبطی، سخنگوی پیشین دولت اسرائيل در این خصوص، به فاکسنیوز گفت: «گذارِ تحت رهبری نظامیان را نمیتوان کاملا رد کرد، اما چنین سناریویی پرمخاطره خواهد بود.»
او گفت: «ژنرالهای سپاه از نظر تئوریک میتوانند برای کودتا تلاش کنند» اما تاکید کرد که نهادهای نظامی ایران یکپارچه و یکدست نیستند. سبطی میان سپاه، که آن را نیرویی ایدئولوژیک و نامتقارن توصیف کرد، و ارتش، که به گفته او حرفهایتر و ملیگراتر است، تفاوت قائل شد.
او از حبیبالله سیاری، فرمانده پیشین نیروهای مسلح، بهعنوان نمونهای نام برد که درون سیستم انتقادهای محدودی را مطرح کرده است. با این حال، سبتی هشدار داد که صرف انتقاد، کسی را به رهبر تبدیل نمیکند و گفت کاریزما در سیاست ایران اهمیت زیادی دارد. او گفت: «مشکل کاریزما وجود دارد. در ایران این موضوع خیلی مهم است.»
زندانیان سیاسی و رهبران داخلی
با وجود توجه بینالمللی به فعالانی که در زندان هستند، کارشناسان تردید دارند که رهبری سیاسی آینده ایران از دل سیستم زندانهای کشور بیرون بیاید.
بنطالبلو گفت دههها سرکوب، پرورش رهبری سیاسی در داخل ایران را تقریبا ناممکن کرده است. او گفت: «آنچه از داخل بیرون میآید، نیروهای انقلاب است. رهبری سیاسی باید بیرون از کشور ساخته شود.»
سبطی نیز همین نگاه را تکرار کرد و گفت زندانیانی که آزاد شوند احتمالا بخشی از یک نظام گستردهتر خواهند شد، نه رهبران اصلی آن.
او گفت: «رهبران از زندان بیرون نمیآیند. آنها بخشی از یک نظام جدید خواهند بود، اما رهبران کاریزماتیک نخواهند بود.»
اپوزیسیون خارج از کشور و سوال پهلوی
حامیان رضا پهلوی میگویند او در حال تبدیل شدن به محور بسیج اپوزیسیون در پی تشدید ناآرامیهاست. رضا پهلوی در ۸ ژانویه بهطور علنی از ایرانیان خواست ساعت ۸ شب از خانههایشان یا در خیابانها شعار دهند و دستیاران او گفتند جمعیت زیادی در چندین شهر از جمله تهران، مشهد، اصفهان، اهواز و تبریز به این فراخوان پاسخ دادند.
افراد نزدیک به رضا پهلوی میگویند او از ایران سکولار و دموکراتیک مبتنی بر حقوق بشر دفاع میکند و ادعاهایی را که میگوید او در پی بازگرداندن سلطنت است رد میکنند. رضا پهلوی بارها گفته شکل نظام آینده ایران باید از طریق یک روند آزاد و قانونمند و با رای مردم مشخص شود اما طرفدارانش به دنبال ایجاد یک سلطنت مطلقه هستند تا بتوانند او را به عنوان پادشاه جایگزین علی خامنهای کنند.
بنفشه زند، روزنامهنگار و سردبیر ساباستک «ایران اینقدر دور»، به فاکسنیوز گفت رضا پهلوی تنها چهره قابل اتکا برای متحد کردن مخالفان و هدایت گذار است؛ دیدگاهی که بسیاری دیگر در میان ایرانیان خارج از کشور بهشدت با آن مخالفت میکنند.
زند گفت: «تنها کسی که میتواند این مسیر را به سرانجام برساند ولیعهد است» و استدلال کرد هر چهره برجستهای در داخل ایران به سرعت از سوی حکومت حذف میشود. او چهرههای جایگزین اپوزیسیون را فاقد مشروعیت در داخل کشور دانست.
زند همچنین گفت شعارهای حمایتی از رضا پهلوی در اعتراضهای اخیر بازتاب احساس واقعی است، نه ساختگی؛ هرچند در شرایط قطع اینترنت و سانسور حکومتی، راستیآزمایی مستقل چنین ادعاهایی دشوار است.
برخی کارشناسان هشدار میدهند که هرچند رضا پهلوی در غرب و در میان بخشی از افکار عمومی ایران شناختهشده است، اما همچنان چهرهای قطبی و بحثبرانگیز باقی مانده است؛ بهویژه نزد ایرانیانی که نسبت به سلطنت یا نفوذ خارجی حساساند.
رجوی و گروههای مخالف سازمانیافته
یکی دیگر از جریانهای قدیمی مخالف جمهوری اسلامی، سازمان مجاهدین خلق به رهبری مریم رجوی است که طی سالها از سوی برخی چهرههای ارشد سیاسی آمریکا از هر دو حزب حمایت شده است؛ از جمله مایک پنس، معاون رئیسجمهور سابق، مایک پمپئو، وزیر خارجه پیشین آمریکا، و رودی جولیانی.
رجوی در بیانیهای برای فاکسنیوز دیجیتال گفت تغییر «از بیرون ایران رخ نخواهد داد و با اراده پایتختهای خارجی هم به مردم ایران تحویل داده نمیشود» و استدلال کرد تنها یک مقاومت سازمانیافته و سراسری میتواند جمهوری اسلامی را سرنگون کند.
رجوی همچنین به آنچه «حمایت بینالمللی گسترده» از برنامه شورای ملی مقاومت خواند اشاره کرد. اما منتقدان و تحلیلگرانی که فاکسنیوز دیجیتال با آنها گفتوگو کرده، میزان حمایت این گروه در داخل ایران را زیر سوال بردهاند. بن سبطی گفت سابقه خشونت مجاهدین خلق در دهه ۱۹۸۰ و ایدئولوژی سختگیرانه این گروه باعث شده نسل جوانتر ایران از آن فاصله بگیرد.
مایک پمپئو در سخنرانیاش در کنفرانس شورای ملی مقاومت در واشنگتن دیسی در نوامبر گذشته، به انتقادها پاسخ داد و گفت: «یک حکومت شکوفا، دموکراتیک و مردمی در ایران، نه یک حکومت دینی، نه سلطنت، نه یک رژیم سرکوبگر. این برای کل جهان چیز بزرگی خواهد بود. ما منتظر آن روز هستیم و آن روز برای همه ما یک برکت خواهد بود.»
بنطالبلو همچنین هشدار داد دولتهای غربی نباید میان جناحهای تبعیدی «مورد علاقه» انتخاب کنند و گفت مشروعیت در نهایت باید از داخل ایران بیاید.
جانشین روشن وجود ندارد و مسیر پیش رو طولانی است
با وجود گمانهزنیهای گسترده، کارشناسان بر سر یک نکته اتفاق نظر داشتند: جانشین روشنی که آماده باشد، وجود ندارد.
سبطی گفت: «ما هنوز به آن نقطه نرسیدهایم» و یادآور شد خامنهای هنوز زنده است و نیروهای امنیتی هم دچار شکاف نشدهاند.
بنطالبلو این مقطع را بیشتر شبیه یک ماراتن توصیف کرد تا یک دوی سرعت و درباره روایتهای سادهانگارانه از فروپاشی حکومت هشدار داد.
یورونیوز فارسی