ریا موگول / سیانان
برق قطع شده بود؛ طوفان باعث خاموشی شده بود. اما «تامیژ آمودنِ» ۸ ساله باید در یک مسابقه شطرنج، آن هم در برابر یکی از بهترین بازیکنان جهان، شرکت میکرد.
او در نور لرزان یک شمع، روی زمین خانه خانوادگیاش در جنوب هند نشسته بود؛ لپتاپش را روی یک بالش قرار داده بود، در حالی که شارژ باتری آن به سرعت رو به اتمام بود.
با این حال، پسرک به بازی ادامه داد و با پیروزی شگفتانگیز مقابل «وینسنت کایمر»، استاد بزرگ آلمانی که در آن زمان نفر هفتم رنکینگ جهانی بود، همه را غافلگیر کرد.
این فرصتی بود که شاید تامیژ هرگز به دست نمیآورد، اگر والدینش دو سال پیش تصمیمی سرنوشتساز نگرفته بودند.
در سال ۲۰۲۴، آنها زندگی باثبات خود در زادگاهشان را رها کردند و به «سیواکاسی» — شهری کوچک در ایالت تامیلنادو که کانون اصلی شکوفایی شطرنج در هند است — نقل مکان کردند. در آنجا، آنها تمام زندگی خود را حول یک رویا بازسازی کردند: اینکه تامیژ به بزرگترین شطرنجباز جهان تبدیل شود.
سرمربی «آکادمی شطرنج هاتسون» در سیواکاسی — جایی که تامیژ اکنون به صورت تماموقت در آن آموزش میبیند — معتقد است که این پسر از موهبتی نادر برخوردار است: درکی غریزی از صفحه شطرنج که آموزش دادنش فوقالعاده دشوار است.
ویشنو پراسانا، در کلاسی که تعدادی از آیندهدارترین شطرنجبازان جوان هند در آن حضور داشتند، به سیانان گفت: «او توانایی منحصربهفردی در دیدنِ مسیرهای هندسیِ طولانی دارد. آموزش چنین چیزی به کودکی در سن او، کار آسانی نیست.»
هندیها مدتهاست که به داشتن ذهنهای ریاضیدان، قهرمانان مسابقات هجی کلمات (Spelling Bee) و استعدادهای حوزه فناوری که به شکلگیری «سیلیکون ولی» کمک کردهاند، شهرت دارند. اکنون در کشوری با ۱.۴ میلیارد جمعیت، نسل جدیدی در حال ظهور است که با سرعتی چشمگیر، استادان بزرگ، رکوردشکنان و مدعیان عناوین قهرمانی جهان را به دنیای شطرنج معرفی میکند.
یکی از چهرههای شاخص این شکوفایی، استاد بزرگ «گوکش دوماراجو» است که در سال ۲۰۲۴ با شکست دادن «دینگ لیرن» از چین، در ۱۸ سالگی به جوانترین قهرمان جهان در تاریخ تبدیل شد و دنیای شطرنج را شگفتزده کرد. از روز سهشنبه، ۲۴ نوامبر، گوکش در مسابقات قهرمانی شطرنج جهان در ژنو، از عنوان قهرمانی خود دفاع خواهد کرد.
«بهترین کشور شطرنج در جهان»
مگنوس کارلسن، استاد بزرگ نروژی که پنج بار قهرمان جهان شده و در حال حاضر نفر اول رنکینگ جهانی است، به سیانان گفت که از اینکه هند «بهترین کشور شطرنج در جهان» است، تعجب نمیکند.
او گفت: «هند هم از نظر تعداد بازیکنان جوان و هم از نظر شمار هواداران شطرنج، در صدر قرار دارد. دیدن این جهش و شکوفایی که در آنجا رخ داده، واقعاً شگفتانگیز است.»
«به نظرم، وضعیت از این هم بهتر خواهد شد.»
سیواکاسی بیشتر به عنوان پایتخت آتشبازی هند شناخته میشود و حدود ۹۰ درصد از ترقهها و سایر محصولات آتشبازی کشور را تولید میکند. اما در جایی که مردم بیشتر به ایجاد انفجار در آسمان عادت دارند، نوعی انقلاب آرامتر در جریان است.
مدارس شطرنج در سیواکاسی و سراسر این ایالت سر برآوردهاند؛ از جمله «آکادمی شطرنج هاتسون» که نخستین مرکز آموزشی شبانهروزی برای این ورزش در کشور محسوب میشود.
کودکان در ساعات اولیه صبح به آکادمی میرسند؛ آنها از اتوبوسها و سهچرخههای موتوری (ریکشا) که در جادههای ناهموار تکان میخورند، پیاده میشوند. سپس با چهرههایی خندان و مشتاق برای آغاز روز، به سرعت وارد کلاسها میشوند.
تنها موضوعی که در این آکادمی تدریس میشود، شطرنج است. برای سایر دروس، کودکی به نام «تامیژ » در خانه و توسط مادرش آموزش میبیند.
ویشنو، سرمربی آکادمی، به خوبی با پرورش استعدادهای درخشان آشناست. او مربی گوکش در سالهای شکلگیری مهارتهایش بود و از نزدیک شاهد بود که یک بازیکن جوان و استثنایی برای رسیدن به قله چه مسیری را باید طی کند.
اکنون او در تلاش است تا فضایی ایجاد کند که در آن، تمرینات جدی بتوانند در سنین بسیار پایینتری آغاز شوند.
ویشنو میگوید: «انتظار میرود که فرد در سنین بسیار پایین، به سطح بسیار بالایی از قدرت برسد. شطرنجبازان تراز اول، تحصیلات آکادمیک را در اولویتهای بعدی قرار دادهاند.»
در حال حاضر حدود ۵۰ هنرجو در این آکادمی مشغول به تحصیل هستند. آنها از دوشنبه تا جمعه، تمریناتی را انجام میدهند که برای تقویت مهارتهای محاسباتی طراحی شدهاند؛ به طوری که مدام وضعیتهای مختلف مهرهها را تحلیل کرده و برای حرکتها برنامهریزی میکنند. آنها همچنین در مسابقات شبیهسازیشده شرکت میکنند.
ورود به این آکادمی با رقابتی بسیار شدید همراه است. کسب جایگاهی در اینجا، میتواند تقریباً به اندازه خودِ تمرینات دشوار و چالشبرانگیز باشد. دانشآموزان برای درخواست باید در بین 30 نفر برتر در گروه سنی خود در سطح ملی قرار بگیرند. سپس داوطلبان انتخاب شده یک ماه آموزش موقت را پشت سر میگذارند که در آن مربیان ارزیابی میکنند که آیا آنها برای پیوستن تمام وقت آماده هستند یا خیر.
این آکادمی میگوید که ماهانه تا ۴۰ درخواست دریافت میکند، اما بیشتر متقاضیان پذیرفته نمیشوند.
برای کودکانی که انتخاب میشوند، این مسیر نیازمند سطحی غیرمعمول از تمرکز در سنین پایین است. این دنیایی است که روی صفحه شطرنج امکانات بیپایانی را پیش رو میگذارد، اما در عین حال، فضای کمتری برای یک کودکیِ معمولی باقی میگذارد.
مریم فاطمه، ۱۹ ساله، بیش از ۱۰۰۰ مایل از خانه خود در ایالت بیهار هند به «سیواکاسی» نقل مکان کرد تا به رویای خود، یعنی تبدیل شدن به یک استادبزرگ شطرنج، جامه عمل بپوشاند.
او میگوید: «در ایالت بیهار، شطرنج هنوز ورزش چندان توسعهیافتهای نیست.» اما در این آکادمی، او میتواند با «بسیاری از بازیکنان قدرتمند» رقابت کند و بیاموزد که آنها چگونه با بازی برخورد میکنند.
او میگوید: «گاهی دلم برای وقت گذراندن با خانواده تنگ میشود. اما اگر بخواهم در شطرنج پیشرفت کنم، باید این سختی را تحمل کنم.»
ویشنو اذعان میکند که تخصصی کار کردن در سنین بسیار پایین، معایبی هم دارد. اما به گفته او، هدف این آکادمی فراتر از صرفاً پرورش استادبزرگهاست.
او میگوید: «ما معتقدیم که در حال شکلدهی به شخصیت افراد هستیم. میتوانید به این موضوع به چشم یک سرمایهگذاری نگاه کنید، نه یک ریسک بزرگ.»
کمتر کسی به اندازه «ویسواناتان آناند» معنای فداکاری را درک میکند.
آناند که به خاطر سرعت بازیاش لقب «کودک صاعقه» و بعدها به دلیل حملات تهاجمی و بیامانش لقب «ببر مدرس» را گرفت، در سال ۱۹۸۸ به نخستین استادبزرگ هند تبدیل شد و ۱۲ سال بعد عنوان قهرمانی جهان را از آن خود کرد. این دستاوردها راه را برای نسلی از بازیکنان هندی هموار کرد که باور داشتند آنها نیز میتوانند در بالاترین سطح رقابت کنند.
این استادبزرگ ۵۶ ساله به شبکه سیانان (CNN) گفت: «در آن روزها، همه چیز حالوهوای خاصی داشت. هر کاری که انجام میدادم، برای اولین بار بود که توسط یک هندی صورت میگرفت؛ و در بسیاری موارد، اولین باری بود که یک فرد از این کشور چنین کاری میکرد.»
او اذعان میکند که هیچیک از این موفقیتها بدون فداکاریهای مادرش — که او را در سفر از تورنمنتی به تورنمنت دیگر همراهی میکرد — ممکن نبود.
آناند میگوید: «همیشه میگویم که پشت سر هر یک از بازیکنان بزرگ هند، یک پدر یا مادرِ کاملاً خسته و فرسوده ایستاده است. چنین سطح از فداکاری و حمایتی، بسیار ارزشمند است.»

استعداد فوقالعاده تامیژ
تامیژ با تماشای بازی پسرعموهای بزرگترش با این بازی آشنا شد و زمانی که چهار ساله بود، والدینش به این فکر افتادند که شاید پسرشان استعداد فوقالعادهای دارد. خودِ تامیژ هم ظاهراً به این موضوع یقین داشت، چرا که با اصرار از آنها خواست اجازه دهند در یک مسابقه در سطح منطقه شرکت کند.
پدرش، ستیش اِی.، مخالفت کرد؛ زیرا در آن رقابت بچههای بزرگتر حضور داشتند و او نمیخواست پسرش دچار شرمساری شود.
این کارمند دولت میگوید خودش شطرنجباز قابلی نیست، اما در ریاضیات استعداد دارد و در آزمونهای استخدامی دولتی، رتبه نهم را کسب کرده بود. سرانجام، پدر تصمیم گرفت پسرش را محک بزند.
آنها با هم روبرو شدند. تامیزِ ۴ ساله، پدر ۳۲ سالهاش را شکست داد.
ستیش گفت: «بعد از آن ماجرا، تصمیم گرفتیم اجازه دهیم بازی کند.»
در میان تماشاگران آن مسابقه کوچک منطقهای، مردی حضور داشت که هم مسئول فروش بلیت اتوبوس بود و هم مربی شطرنج. او متوجه استعداد خاصی در این پسربچه شد و پیشنهاد داد که به صورت رایگان به او آموزش دهد. والدین تامیژ هم این پیشنهاد را پذیرفتند.
در اوایل مسیر شطرنجی تامیژ، خانواده برای تأمین هزینههای سفر به مسابقات — که برای تقویت مهارتهای او ضروری بود — با مشکلات زیادی روبرو بودند.
در سال ۲۰۲۴، وقتی تامیژ بورسیه «آکادمی شطرنج هاتسون» را دریافت کرد، باری از دوش خانواده برداشته شد؛ اما این به معنای آن بود که اعضای خانواده باید بیش از یک سال از هم دور میماندند.
مادر و پسر ماهی دو بار برای شرکت در مسابقات سفر میکردند؛ گاهی تمام طول شب را در مسیری طی میکردند که سفرِ تنها در آن، برای زنان میتواند با خطراتی همراه باشد.
اوما گفت: «شرایط سخت و پر از تنهایی است، اما تامیژ به خوبی از پس همه چیز برآمده است. او هرگز نمیگوید که خیلی خسته است یا دلش نمیخواهد تمرین کند؛ این حرفها اصلاً از دهانش بیرون نمیآید.»
دوریِ اعضای خانواده از یکدیگر، فشاری عاطفی بر همه آنها وارد میکرد، اما پدر تامیژ در ماه اکتبر شغل خود را رها کرد و کار جدیدی گرفت تا بتواند به پسرش نزدیکتر باشد.
ستیش گفت: «پذیرش خطرها و فداکاریها، کاری است که هر پدر و مادری برای فرزندش انجام میدهد.» «در عرض شش ماه در آکادمی، تمیژ به چیزی دست یافت که معمولاً چهار سال طول میکشد... او قادر به تولید چنین نتایجی است، بنابراین من هرگز شکی نداشتم.»
به طور گسترده اعتقاد بر این است که ریشههای شطرنج به هند قرن ششم برمیگردد، جایی که نسخه اولیه این بازی، چاتورانگا، منعکس کننده میدان نبرد بود: پیاده نظام، سواره نظام، فیل و ارابه؛ مهرههایی که به پیاده، اسب، فیل و رخ تبدیل میشدند.
برای دههها، روسیه و ایالات متحده بزرگترین قهرمانان خود را پرورش دادند. اما اکنون، کشوری که داستان از آنجا آغاز شد، دوباره به عنوان یک قدرت در حال ظهور است.
قدرت روزافزون شطرنج هند در ماه ژوئن در یک تورنمنت بزرگ بینالمللی در هنگکنگ به نمایش گذاشته شد؛ جایی که هواداران جوان برای دیدن ستارههای محبوب خود صف کشیده بودند.
در میان انبوهی از بازیکنان برجسته هندی که در این رویداد شرکت داشتند، نام «رامشبابو پراگناناندا» - که به اختصار «پراگ» نامیده میشود و یکی از شناختهشدهترین چهرههای دنیای شطرنج است - به چشم میخورد. حضور «آرجون اریگایسی» نیز بر هیجان این رویداد افزود؛ او در دور ششم مسابقات سریع (رپید)، «کارلسن» - اسطوره نروژی - را شکست داد و به تیمش کمک کرد تا به مرحله بعد صعود کند.
سرینات نارایان، کاپیتان تیم اریگایسی، گفت: «وقتی هند در تورنمنتی شرکت میکند، هر نتیجهای جز کسب مقام اول، مایه ناامیدی تلقی میشود. این نشان میدهد که شطرنج در هند طی ۲۰ سال گذشته چقدر تغییر کرده است.»
علاوه بر پرورش استعدادهای بیشتر، حرکتهای خیرهکننده هند در دنیای شطرنج، فرصتهایی برای کسب درآمدهای کلان نیز فراهم کرده است.
«لیگ جهانی شطرنج هند»
«لیگ جهانی شطرنج هند» (GCL) که نخستین لیگ شطرنج سریع در جهان محسوب میشود، در سال ۲۰۲۳ توسط فدراسیون جهانی شطرنج و شرکت چندملیتی هندی «تک ماهیندرا» (Tech Mahindra) راهاندازی شد.
این لیگ با الگوبرداری از «لیگ برتر هند» (IPL) در رشته کریکت شکل گرفته است؛ لیگی که در این کشورِ شیفتهی کریکت، حدود ۲۰ میلیارد دلار ارزشگذاری شده است. چهرههای سرشناس دنیای شطرنج، از جمله کارلسن، در این لیگ به رقابت میپردازند.
برای «آناند ماهیندرا»، رئیس هلدینگ بزرگ «ماهیندرا اند ماهیندرا» و طراح اصلی این لیگ، رسیدن به این نقطه حاصل سالها تلاش است. به گفته او، وجود این جریانِ مداوم و فوقالعاده از استعدادهای شطرنج در هند، «دیگر یک اتفاق تصادفی نیست.»
ماهیندرا در گفتگو با شبکه سیانان (CNN) از دفتر خود در بمبئی گفت: «آن بستر اولیه، قهرمانانی را پرورش داد. به نظرم فرصت واقعی اکنون در ایجاد یک فرهنگ شطرنج در سراسر هند نهفته است.»
این کارآفرین میلیاردر روی این موضوع حساب باز کرده است که شطرنج به ورزشی جذاب برای تماشاگران تبدیل شود. آخرین فصل این لیگ در ماه سپتامبر، بیش از ۲۵۰ هزار ساعت بازدید در وبسایت «Chess.com» - بزرگترین پلتفرم آنلاین این رشته - به ثبت رساند.
ماهیندرا گفت: «در نهایت، ورزش با احساسات انسانی گره خورده است. پتانسیل نهفتهای که وجود دارد... در واقع آزاد کردن آن درام انسانی است که در ذات شطرنج نهفته است؛ بهویژه زمانی که به صورت یک ورزش تیمی انجام شود.»
در مسیرِ رسیدن به خانه جدید «تامیژ » در شهر «سیواکاسی»، نشانهای به چشم نمیخورد که گویای حضور یکی از آیندهدارترین شطرنجبازان جوان هند در آنجا باشد. او که اکنون نه سال دارد، به همراه والدین و خواهر ده سالهاش در خانهای ساده و سه خوابه زندگی میکند.
والدین تامیژ میگویند هرگز نگران این نبودهاند که شطرنج بیش از حد وقت او را بگیرد. آنها در اتاق نشیمن، در حالی که جامها و جوایز پسرشان اطرافشان را پر کرده است، میگویند که فرزندشان چنان شیفته شطرنج است که مدام مشغول تمرین و کار روی بازی خود است.
ساتیش، پدر تامیژ، میگوید: «بهجای نگرانی، باید بگویم که به او افتخار میکنم.»
تامیژ نمیتواند دقیقاً توضیح دهد که چرا تا این حد عاشق شطرنج است، اما اشتیاقش کاملاً پیداست. او میگوید: «بازی کردنش خیلی لذتبخش است.»
او اشاره میکند که هیچ علاقهای به بازیهای ویدیویی یا برنامههای تلویزیونی ندارد و میگوید: «من بیشتر از حضور در آکادمی لذت میبرم؛ آنجا همه چیز لذتبخش است و میتوانیم شطرنج بازی کنیم.»
امیدهای زیادی وجود دارد که تامیزِ کوچک بتواند تمامِ پتانسیل خود را شکوفا کند.
در حالی که دیگران با زحمت فراوان به دنبال تدوین استراتژیهایی برای پیشرفت در بازی هستند، رویکرد تامیژ ساده اما مؤثر است.
او با لبخندی شیطنتآمیز میگوید: «استراتژی خاصی ندارم، فقط به روال عادی بازی میکنم. وقتی حریفت را میبینی، نباید بترسی.»
تامیژ اذعان میکند که دلتنگ چیزهایی از زادگاه قدیمیاش میشود: دوستانش، اقوامش، و زندگیای که شاید کمی بیدغدغهتر به نظر میرسید.
او میگوید: «آنجا کمی لذتبخشتر از اینجاست.» اما دلیلی برای حضورش در اینجا وجود دارد: «میخواهم حتی بهتر بازی کنم.»
چقدر بهتر؟ تامیژ برای این سؤال هم پاسخی دارد.
او میگوید: «میخواهم در هر زمینهای، جوانترین فرد در جهان باشم.» «میتوانم ظرف یک سال به جوانترین استادبزرگ جهان تبدیل شوم و در عرض دو سال، جوانترین قهرمان جهان.»