کالین میلر و مگان فرینگا / نیویورک تایمز / ۲۲ نوامبر ۲۰۲۶
فعالان حقوق بشر از فیفا خواستهاند تا در پی صدور دستوری مبنی بر ممنوعیت حضور مردان در مسابقات فوتبال زنان در ایران، وارد عمل شود.
ماه گذشته، نامهای از سوی «سازمان لیگ فوتبال ایران» خطاب به باشگاههای عضو ارسال شد — که بازتاب گستردهای در خاورمیانه داشت و صحت آن توسط رسانه «اتلتیک» (The Athletic) نیز تأیید شده است — که در آن آمده است: «حضور مردان در ورزشگاههایی که میزبان مسابقات فوتبال زنان هستند، ممنوع است.»
محمدرضا کشاورزیفرد، دبیر سازمان لیگ که این نامه را امضا کرده، افزوده است که در صورت نقض این دستور، باشگاه میزبان مسابقه «مسئول تمامی پیامدهای ناشی از آن خواهد بود».
اگرچه از دسامبر ۲۰۲۳، در پی فشارهای مداوم فعالان حقوق بشر و فیفا، زنان در ایران اجازه یافتهاند بهصورت محدود در برخی مسابقات انتخابی بینالمللی و دیدارهای مهم لیگ مردان حضور یابند، اما مسئله حضور مردان در مسابقات فوتبال زنان در ایران طی سالهای اخیر همواره موضوعی پیچیده بوده است.
از نظر فنی، مردان اجازه حضور در مسابقات فوتبال زنان را نداشتهاند؛ هرچند استثناهایی برای کادر فنی، مقامات رسمی، اعضای خانواده، اهالی رسانه و سایر عوامل اجرایی و فنی در روز مسابقه قائل میشدند که گاه شامل حال تماشاگران نیز میشد.
دستور جدید، این استثناها را لغو میکند و به نظر میرسد با قوانین فیفا — نهاد حاکم بر فوتبال جهان — در تضاد باشد. در اساسنامه فیفا تصریح شده است که تبعیض بر اساس جنسیت — از جمله محروم کردن افراد یا ایجاد مانع برای دسترسی آنها به ورزشگاهها — «اکیداً ممنوع است و با مجازاتهایی همچون تعلیق یا اخراج همراه خواهد بود». فیفا در سال ۲۰۱۷ سیاست حقوق بشری خود را تصویب کرد و متعهد شد که برای تقویت «حقوق بشر در فوتبال یا از طریق فوتبال»، از «اهرمهای فشار مؤثر» استفاده کند.
سازمانهای «دیدهبان حقوق بشر» (Human Rights Watch)، «عفو بینالملل» (Amnesty International) و «ائتلاف ورزش و حقوق بشر» (Sport & Rights Alliance) اکنون از فیفا خواستهاند تا به این مسائل رسیدگی کرده و مفاد اساسنامه خود را اجرا کند. هر یک از این سازمانها به مبارزه طولانیمدت زنان ایرانی برای کسب اجازه حضور در مسابقات فوتبال مردان در داخل کشور اشاره کردهاند.
آندریا فلورنس، مدیر اجرایی «ائتلاف ورزش و حقوق» (Sport & Rights Alliance)، در بیانیهای به نشریه «اتلتیک» (The Athletic) گفت: «این مبارزه هنوز به پایان نرسیده است؛ به نظر میرسد ایران اکنون در حال یافتن روشهای جدیدی برای اعمال تبعیض علیه زنان در فوتبال است: ممانعت از حضور روزنامهنگاران، داوران و مربیان مرد در مسابقات زنان.»
فیفا در پاسخ به پرسش «اتلتیک»، به اساسنامه خود مبنی بر عدم تبعیض و همچنین حمایت علنی جیانی اینفانتینو، رئیس فیفا، از حضور زنان در مسابقات فوتبال مردان در ایران اشاره کرد.
نخستین دربی زنان تهران
این دستورالعمل از سوی سازمان لیگ، پیش از برگزاری نخستین دربی زنان میان دو رقیب تهرانی، یعنی استقلال و پرسپولیس — که موفقترین باشگاههای فوتبال مردان در ایران هستند — صادر شد.
این مسابقه که قرار بود روز جمعه ۲۳ اکتبر برگزار شود، با پنج روز تأخیر به چهارشنبه ۲۸ اکتبر موکول شد و مکان آن نیز به ورزشگاهی کوچکتر در حومه تهران تغییر یافت. در ایران، روز جمعه تعطیل هفتگی و چهارشنبه روز کاری است. پرسپولیس در این دیدار تاریخی با نتیجه ۲ بر ۱ پیروز شد.
بر اساس گزارشی در شبکه «ایران اینترنشنال» — که یک منبع آگاه نیز صحت آن را برای «اتلتیک» تأیید کرده است — فروش بلیت در روزهای منتهی به مسابقه دو بار متوقف شد. اگرچه حضور هواداران زن در ورزشگاه مجاز بود، اما هیچ مردی در این مسابقه حضور نداشت.
موعود بنیادیفرد، داور سرشناس ایرانی که از سال ۲۰۱۳ در فهرست داوران فیفا قرار دارد، ابتدا به عنوان داور ویدئویی (VAR) برای این دربی انتخاب شده بود، اما به دلیل دستورالعمل جدید، از تیم داوری کنار گذاشته شد.
زهرا بهروزآذر، معاون رئیسجمهور ایران در امور زنان و خانواده، در دربی زنان تهران حضور یافت و خواستار فراهم شدن امکان حضور گستردهتر ایرانیان در رویدادهای آینده شد.
بهروزآذر نوشت: «بسیاری از ایرانیان مشتاق بودند تا امروز، در این دربی تاریخی، از نزدیک شاهد درخشش و عملکرد فوقالعاده فوتبالیستهای زن ایرانی باشند؛ زنانی که بارها در عرصههای بینالمللی خوش درخشیدهاند.»
«این فرصت برای همه هواداران فراهم نبود. ما در تلاشیم تا شرایطی ایجاد کنیم که تمامی هواداران بتوانند در ورزشگاه حضور یابند و نظارهگر این لحظات باشند.» در ایران، تفکیک میان مردان و زنانی که در مسابقات فوتبال یکسانی حضور مییابند، مسئلهای دیرپا بوده است.
آیا زنان میتوانند در ایران به تماشای مسابقات فوتبال مردان بروند؟
در دسامبر ۲۰۲۳، به زنان اجازه داده شد تا در جریان یک «دربی» (شهرآورد) مردانه میان تیمهای پرسپولیس و استقلال در پایتخت ایران، در ورزشگاه حضور یابند.
از سال ۱۹۸۱ — دو سال پس از انقلاب اسلامی — حضور زنان در مسابقات فوتبال مردان در سراسر ایران ممنوع شده بود. در طول بیش از چهار دهه، زنان معترض و فعالان حقوق زنان تلاش کردند این ممنوعیت را دور بزنند؛ که اغلب با تغییر ظاهر و پوشیدن لباس مردانه همراه بود. حکومت نیز در پاسخ به این اقدامات، دست به بازداشت، ضربوشتم و تبعید اجباری آنها زد.
محدودیتها برای حضور زنان در این مسابقات همچنان پابرجاست؛ تعداد بلیتهای اختصاصیافته به زنان محدود است، آنها ملزم هستند در جایگاهی جدا از مردان بنشینند و در بسیاری از ورزشگاهها نیز همچنان اجازه ورود به زنان داده نمیشود.
اگرچه اکنون ممکن است زنان در برخی مسابقات در ایران دیده شوند، اما محدودیتهای اساسی همچنان باقی است و مبارزه برای برابری ادامه دارد. ممنوعیت حضور زنان در ایران هرگز به صورت قانون مکتوب درنیامد، بلکه به رویهای تبدیل شد که توسط «پلیس اخلاق» (گشت ارشاد) — که مسئول اجرای قوانین شریعت است — اعمال میشد.
با این حال، برخی افراد در داخل و خارج از ایران ابراز نگرانی میکنند که دسترسی زنان به ورزش در این کشور ممکن است در معرض تهدید باشد. گزارشهای اخیر در ایران نشان میدهد که از ۲۳ اکتبر، با تصمیم مدیریت مجموعه ورزشی «کشوری» در پایتخت، زنان دیگر اجازه استفاده از پیست دوومیدانی روباز این مجموعه را ندارند. اندکی پس از آن نیز، ممنوعیت حضور مردان در مسابقات فوتبال زنان اعلام شد.
خواسته از فیفا چیست؟
مینکی وردن، مدیر ابتکارات جهانی در سازمان «دیدهبان حقوق بشر» (Human Rights Watch)، به وبسایت «اتلتیک» (The Athletic) گفت: «فیفا با اجازه دادن به فدراسیون فوتبال ایران برای تداوم تبعیض آشکار، قوانین حقوق بشری خود را نقض میکند.»
او افزود: «زنان فوتبالیست شجاع در ایران دیگر نمیتوانند شرایطی داشته باشند که پدران، برادران و مربیان مردشان بازی آنها را تماشا کنند. در اساسنامه خودِ فیفا آمده است که تبعیض جنسیتی در دسترسی به ورزشگاهها “بهشدت ممنوع” بوده و مجازات آن تعلیق یا اخراج است.»
«در سال ۲۰۱۷، فیفا متعهد شد که در زمینه حقوق بشر “از اهرمهای فشار مؤثر” استفاده کند. اکنون زمان آن است که فیفا به جای آغاز یک گفتگوی ساختگی دیگر، از آن اهرمهای فشار استفاده نماید.» اردوهای تمرینی در اروپا و استرالیا برگزار شدهاند، اما به بازیکنان ساکن ایالات متحده گفته شده است که به دلیل نگرانیهای امنیتی، امکان حضور در این اردوها را ندارند.
وردن افزود: «بیش از چهار دهه است که فیفا، با رویکردی منفعتطلبانه، از مجازات ایران به خاطر ممنوعیت ورود زنان به ورزشگاهها خودداری کرده است. فیفا پیوسته به گفتوگوهای بینتیجه با مقامات متخلف ایرانی — همان کسانی که فدراسیون فوتبال ایران (FFIRI) را اداره میکنند — ادامه داده است؛ مقاماتی که بیرحمانه زنان و دخترانی را که برای احقاق حق خود جهت حضور در مسابقات فوتبال تلاش میکردند، مورد آزار، ضربوشتم و بازداشت قرار میدادند.»
فلورنس، از «ائتلاف ورزش و حقوق» (Sport & Rights Alliance)، نیز از فیفا خواست تا «فوراً از اهرم فشار خود برای رسیدگی به این تبعیض استفاده کند.» او به نشریه «اتلتیک» (The Athletic) گفت: «در گذشته، فیفا با موفقیت از نفوذ خود برای فراهم کردن امکان ورود زنان هوادار به ورزشگاههای ایران استفاده کرده بود؛ بهطوری که در مقطعی، حتی کارکنان خودِ فیفا نیز در ورودیهای ورزشگاهها حضور داشتند.»
منصوره میلز، پژوهشگر سازمان عفو بینالملل، اظهار داشت که تحول اخیر — یعنی ممنوعیت حضور مردان در مسابقات فوتبال زنان — نشان میدهد که «به نظر میرسد مقامات ایرانی اکنون در حال تشدید تبعیض هستند.»
«ایران باید به محدودیتهای تبعیضآمیز در دسترسی به فوتبال پایان دهد و به مشارکت برابر زنان و دختران در ورزش و عرصههای عمومی احترام بگذارد.»
در پی بازگشت محدود زنان به مسابقات فوتبال مردان در سال ۲۰۲۳، اینفانتینو این تحول را به ارتباطات فیفا با فدراسیون فوتبال ایران نسبت داد. او در پستی در شبکههای اجتماعی نوشت: «به لطف گفتوگوهای مداوم میان فیفا و فدراسیون فوتبال ایران، پیشرفتهایی در حال حاصل شدن است.»
منابع نزدیک به این سازمان، که به شرط فاش نشدن نامشان سخن میگفتند تا بتوانند آزادانه و صریح اظهار نظر کنند، اعلام کردهاند که نهاد حاکم (فیفا) همچنان رویکرد گفتگو با فدراسیون فوتبال ایران (FFIRI) را دنبال خواهد کرد؛ چرا که معتقدند این مؤثرترین راهکار برای پیشرفت در این زمینه است.
در سالهای اخیر چه تغییری رخ داده است؟
بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱، ایران تنها کشوری بود که حضور زنان در مسابقات فوتبال مردان را ممنوع کرده بود. این بازه زمانی، حد فاصلِ لغو ممنوعیت دیرینه در عربستان سعودی و بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان بود؛ رویدادی که منجر به کاهش حقوق و آزادیهای زنان در سراسر افغانستان شد. در حال حاضر، زنان در افغانستان دیگر نمیتوانند در مسابقات فوتبال حضور یابند، چرا که اساساً از مشارکت در فعالیتهای ورزشی منع شدهاند.
در نوامبر ۲۰۲۵، اینفانتینو، رئیس فیفا، به «تحولی امیدوارکننده» اشاره کرد: حضور هواداران زن در یکی از مسابقات جام حذفی میان تیمهای «نساجی مازندران» و «شهید قندی یزد» در مشهد، دومین شهر بزرگ ایران. گروه «استادیومهای آزاد» (Open Stadiums) اعلام کرد که تنها تعداد محدودی از زنان اجازه یافتند وارد ورزشگاه شوند؛ مسابقهای که میان دو باشگاه از لیگهای پایینتر برگزار میشد.