سنان محمود، لیزی پورتر، تیم استیکینگز / نشنال نیوز / ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶
زمانی که حسن شکیر، رئیس دستگاه اطلاعاتی لبنان، در سپتامبر گذشته بر آغاز صدور گذرنامههای بیومتریک جدید در کنسولگری این کشور در دیترویت نظارت کرد، این اقدام به عنوان گامی دیرهنگام به سوی عصر دیجیتال برای دولت لبنان و شهروندانش مورد استقبال قرار گرفت.
اما گذار به گذرنامههای بیومتریک — که به دلیل بحران مالی لبنان سالها به تعویق افتاده بود — کارکرد دومی هم دارد که کمتر به آن پرداخته شده است: جلوگیری از اینکه عوامل ایرانی بتوانند از تاکتیکی چند ده ساله برای جابجایی مخفیانه در سراسر منطقه استفاده کنند.
مقامات امنیتی در عراق، لبنان و ایالات متحده به نشریه «دِ نشنال» گفتهاند که ماموران ایرانی بیش از ۲۰ سال است که با استفاده از گذرنامهها و اسناد هویتی صادر شده با نامهای ساختگی یا عاریهای، در خاورمیانه سفر میکنند تا نفوذ تهران را گسترش دهند و از گروههای شبهنظامی متحد خود پشتیبانی کنند.
به گفته مقاماتی که به دلیل حساسیت موضوع خواستند نامشان فاش نشود، برای بسیاری دیگر از ایرانیان — از جمله عوامل عملیاتی و اعضای خانوادههایشان — نیز در فضایی کاملاً محرمانه گذرنامههای رسمی صادر شده و به آنها تابعیت اعطا شده است؛ بهطوری که احکام اعطای تابعیت هرگز به اطلاع عموم نرسیده است.
اگرچه آمار دقیقی در دست نیست، اما تصور میشود صدها مورد از اسناد هویتی لبنانی و عراقی در اختیار اعضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران (IRGC) قرار گرفته باشد؛ اسنادی که یا از طریق جعل به دست آمدهاند و یا از مجاری قانونی اخذ شدهاند. این اسناد به عوامل ایرانی اجازه داده است تا هویت واقعی خود را پنهان کنند و بدون برانگیختن سوءظن، سفر کنند.
این رویه — که قدمت آن دستکم به دوران جنگ عراق بازمیگردد — اکنون بار دیگر در بحبوحه رویارویی منطقهای میان ایالات متحده و اسرائیل در یک سو، و ایران و متحدانش (بهویژه حزبالله و گروههای مسلح عراقی) در سوی دیگر، مورد توجه و بررسی قرار گرفته است. این افشاگریها پرده از «جنگ در سایه» میان ایران از یک سو، و موساد اسرائیل و سازمانهای اطلاعاتی غربی از سوی دیگر برمیدارد؛ رویاروییای که دهههاست خاورمیانه را درگیر خود کرده است. در لبنان، احکام تابعیت گاهی اوقات از بررسی عمومی پنهان نگه داشته شدهاند، از جمله یک تصمیم جنجالی در سال ۲۰۱۸ که تنها پس از فشارهای سیاسی علنی شد. در عراق، تابعیت از طریق رویههای اداری اعطا میشود که نتایج فردی آنها لزوماً به طور عمومی فاش نمیشود.
دیگر ایرانیان از طریق ازدواج تابعیت کسب کردند، زیرا ازدواج بین لبنانیها، عراقیها و ایرانیها به طور فزایندهای رایج شد و این امر به دلیل پیوندهای فرهنگی و مذهبی مشترک، به ویژه از زمان انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹ که تا حدودی ریشه در جنوب و شرق لبنان داشت، امکانپذیر شد.
نقطه عطف
در این کشور کوچک چند مذهبی، معرفی گذرنامههای بیومتریک جدید لبنان که مدتها به تعویق افتاده بود، پس از برخورد یک موشک اسرائیلی به اتاق یک هتل در طبقه چهارم در منطقه روشه بیروت در ماه مارس و کشته شدن چندین مقام سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ساکن در آنجا، تسریع شد. اسنادی که در آوار پیدا شد نشان داد که آنها با استفاده از گذرنامههای لبنانی وارد شده بودند.
این شهروندان خیالی لبنانی ظاهراً اعضای نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بودند که مسئول عملیات خارج از کشور، از جمله حمایت از شبهنظامیان متحد، هستند. گذرنامههای لبنانی آنها بیومتریک نبود و این امر جعل آنها را آسانتر و احراز هویت آنها را بدون ردیابی مدارک رسمی پشت صدورشان، به طور بالقوه دشوارتر میکرد.
یک مقام امنیتی لبنانی گفت، پس از این ترورها، تغییر به گذرنامههای بیومتریک تسریع شد و سازمانهای امنیتی توافق کردند که گذرنامههای قدیمیتر را به تدریج حذف کنند. او به روزنامه نشنال گفت: «شما نمیتوانید سیستم بیومتریک را فریب دهید؛ این سیستم سابقه شما را دارد. کسانی که در روشه کشته شدند، مأموران ایرانی با گذرنامههای جعلی لبنانی بودند.»
حزبالله که با حمایت مأموران ایرانی در لبنان در اوایل دهه ۱۹۸۰ تأسیس شد، در سالهای اخیر به شدت تضعیف شده است و بسیاری از فرماندهان آن توسط ارتش اسرائیل کشته شدهاند، ارتشی که همچنان بخشهایی از جنوب لبنان را که قبلاً دژهای عملیات این گروه محسوب میشد، اشغال میکند.
منابع امنیتی میگویند سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به تدریج نقش خود را در تصمیمگیریهای حزبالله در سه سال گذشته، به ویژه در ماههای اخیر، گسترش داده و کنترل نسبی بر عملیات و جهتگیری استراتژیک این گروه به دست آورده است.
طبق گزارشها، شماری از مقامات ارشد اطلاعاتی و نظامی ایران پیش از کشته شدن در حملات اسرائیل، در کنار مقامات حزبالله حضور داشتند؛ از جمله فرمانده نیروی قدس، سرتیپ اسماعیل قاآنی. برخی دیگر نیز در کنار اعضای این گروه ترور شدند. همچنین تصور میشود که دیگر عوامل ایرانی در سراسر لبنان، بهویژه در مناطق جنوبی، مستقر شدهاند تا از این گروه شبهنظامی که اکنون در وضعیت دشواری به سر میبرد، پشتیبانی کنند.
ایالات متحده به منظور حفظ فشار بر حزبالله – در بحبوحه تلاشهای داخلی و بینالمللی برای وادار کردن این گروه به خلع سلاح – کارزاری را آغاز کرده است که هدف آن قطع پیوندهای چند دههای این گروه با تهران است؛ تهرانی که از بدو تأسیس حزبالله، تأمین مالی آن را بر عهده داشته است. این اقدام همچنین بخشی از راهبرد گستردهتر واشنگتن در رویارویی با ایران محسوب میشود که هدف آن تضعیف نظام حاکم در تهران از طریق قطع شبکه نیروهای نیابتی منطقهای آن است.
دولتهای خارجی، از جمله کشورهایی در منطقه خلیج فارس و اروپا، به دولت لبنان صراحتاً اعلام کرده بودند که دیگر گذرنامههای غیربیومتریک را نخواهند پذیرفت. رونمایی در دیترویت، بخشی از یک طرح بینالمللی گستردهتر برای راهاندازی سامانه بیومتریک در چندین سفارتخانه و کنسولگری لبنان بود.
این مقام امنیتی گفت: «راه دیگری وجود نداشت؛ گذرنامهها باید تغییر میکردند و حمله منطقه روشه یکی از نقاط عطف در این زمینه بود.»
تاکتیکهای جنگی
پنج منبع – شامل سه سیاستمدار (دو شیعه و یک سنی) و دو مقام امنیتی – به نشریه «نشنال» گفتند که در سالهای پس از تهاجم سال ۲۰۰۳ به رهبری ایالات متحده به عراق، به عوامل سپاه پاسداران و حزبالله، مدارک شناسایی عراقی داده شده بود. به گفته این منابع، این مدارک به آنها اجازه میداد آزادانه در سراسر عراق تردد کنند و در سازماندهی گروههای مسلح شیعه مشارکت داشته باشند.
یک افسر اطلاعاتی بازنشسته اظهار داشت که این رویه عمدتاً بین سالهای ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۸ رواج داشت و اسناد عراقی در اختیار افراد خاصی قرار میگرفت که وظیفهشان آموزش و سازماندهی شبهنظامیان بود.
این افسر که تا سال ۲۰۱۶ خدمت میکرد، تخمین زد که تعداد این موارد «به جای هزاران مورد، در حد دهها مورد» بوده است. او تأیید کرد که «چندین ایرانیِ مرتبط با نیروی قدس در عراق، از گذرنامهها یا مدارک هویتی عراقی استفاده میکردند» و «برای تردد آزادانه در عراق به این اسناد نیاز داشتند.»
این افشاگریها نمایی از نحوه فعالیت شبکههای وابسته به ایران در سالهای پرآشوب پس از سقوط صدام حسین به دست میدهند؛ دورانی که خشونتهای فرقهای شدت گرفت و در آن، افراطگرایان سنی و گروههای مسلح شیعه در برابر نیروهای ایالات متحده در عراق صفآرایی کردند.
یکی از سیاستمداران گفت: «تهدید جنگ فرقهای نه تنها برای جامعه شیعیان، بلکه برای دموکراسی نوپای آن زمان، یک تهدید وجودی محسوب میشد؛ از این رو، تمام احزاب شیعه توافق کردند که در برابر این تهدید بایستند.» «نقش ایران از همان روزهای نخست، با اعزام مشاور و ارائه تسلیحات، آموزش و کمکهای مالی، نقشی حیاتی بود.»
این سیاستمدار افزود که ایران سرمایهگذاری کلانی روی شبهنظامیان جدیدی انجام داد که در آن زمان با عنوان «گروههای ویژه» شناخته میشدند. به گفته او، به برخی از این مشاوران ایرانی، مدارک شناسایی عراقی داده شده بود؛ مدارکی که لزوماً گذرنامه نبودند. گروههای همسو با تهران، امروزه نیز همچنان جناحی بسیار بانفوذ در عراق محسوب میشوند.
این مقام اطلاعاتی گفت که استفاده از اسناد هویتی عراقی تنها به شهروندان ایرانی محدود نمیشد. او افزود که فرماندهان ارشد حزبالله لبنان نیز — که در آموزش شبهنظامیان عراقی و سازماندهی حملات علیه نیروهای آمریکایی مشارکت داشتند — مدارک عراقی دریافت کرده بودند.
یکی از این افراد، «علی موسی دقوق» از اعضای حزبالله بود که در سال ۲۰۰۵ وارد عراق شد و با گروه مسلح «عصائب اهلالحق» — که تحت حمایت ایران است — همکاری میکرد. او در سال ۲۰۰۷ طراح حملهای به یک مرکز فرماندهی استانی در کربلا بود؛ حملهای که منجر به کشته شدن یک سرباز آمریکایی و ربوده شدن چهار سرباز دیگر شد که همگی آنها بعداً اعدام شدند.
متیو لویت، تحلیلگر پیشین افبیآی (FBI) و مقام سابق وزارت خزانهداری آمریکا، یادآور شد که هنگام دستگیری علی موسی دقوق در سال ۲۰۰۷، دو نوع کارت شناسایی عراقی همراه او پیدا شد. او بعدها آزاد شد و به لبنان بازگشت، اما در ماه ژوئن سال جاری در جریان یک حمله اسرائیلی کشته شد.
مورد دیگری که در آن احتمال داشتن هویت دوگانه مطرح است، مربوط به «امیر دیانت»، تاجر ایرانی است که دادستانهای آمریکایی او را مرتبط با «نیروی قدس» معرفی کردهاند. به گفته دادستانها، او در سال ۲۰۲۰ گذرنامهای عراقی با نام مستعار «امیر عبدالعزیز جعفر» و تاریخ تولدی متفاوت در اختیار داشته است. وزارت خزانهداری آمریکا در همان سال او را تحریم کرد.
چگونگی جعل گذرنامه
متیو لویت، نویسنده کتاب «حزبالله: رد پای جهانی حزبالله لبنان»، در گفتگو با نشریه «نشنال» اظهار داشت که استفاده ایرانیان از گذرنامههای عراقی «مشکلی بسیار جدی» است. او افزود که «نفوذ» عوامل وابسته به ایران در بخشهایی از دولت عراق به این معناست که توانایی آنها در دریافت اسناد هویتی عراقی «نباید باعث تعجب کسی شود».
این مقام اطلاعاتی عراق گفت که پس از تهاجم سال ۲۰۰۳، روشهای دستیابی به این اسناد متفاوت بوده است. در برخی موارد، همچون نمونه لبنان، ممکن است این مدارک با اطلاع مقامات دولتی — بهویژه در وزارت کشور که شبهنظامیانِ هوادار ایران در آن نفوذ داشتند — صادر شده باشند. در موارد دیگر، خودِ این شبهنظامیان مدارک را مستقیماً ارائه کرده یا آنها را در ایران جعل کردهاند.
استفاده از اسناد عراقی توسط شهروندان ایرانی، آنطور که گزارش شده، تنها به عوامل سپاه پاسداران محدود نمیشد. مقامات عراقی در سال ۲۰۲۴ گذرنامهها و تابعیت چندین چهرهی مخالفِ کُردِ ایرانی را نیز لغو کردند؛ موضوعی که این پرسش را پیش کشید که آنها چگونه توانستهاند به اسناد عراقی دست یابند.
در لبنان نیز، این معضل فراتر از افرادِ مظنون به همکاری با ایران بود. به گفتهی یک مقام امنیتی لبنانی، مشخص شد برخی از فلسطینیها و سوریهایی که به اتهام جرایم دیگر دستگیر شده بودند، گذرنامههایی در اختیار داشتند که «صددرصد اصل» بود، اما هیچگونه سابقهای از آنها در سامانه ثبت نشده بود.
این مقام امنیتی گفت: «انگار آنها به دستهای از گذرنامههای اصل دسترسی داشتهاند که هرگز ثبت نشدهاند. این موضوع اکنون تحت بررسی است.» وی افزود که بحران مالی لبنان مقامات این کشور را ناچار کرده است تا با استفاده از موجودیهای باقیمانده، صدور گذرنامههای غیربیومتریک را بیش از مدتزمانِ برنامهریزیشده ادامه دهند.
آقای لویت میگوید افرادی که دارای تابعیت مضاعف هستند و با سپاه پاسداران ارتباط دارند، گاهی از گذرنامههای اصلیِ کشورهای غربی استفاده میکنند تا از زیر ذرهبینِ نهادهای نظارتی دور بمانند. او توضیح داد: «ممکن است مأموران امنیتی به دنبال شناسایی ایرانیها یا لبنانیها باشند، اما اتباعِ کشورهای متحدِ نزدیک، لزوماً با همان سطح از سختگیری و بررسی مواجه نمیشوند.»
«معمولاً - چه از سوی ایران و چه از سوی گروههای نیابتیاش (که حزبالله لبنان نیز بارها چنین کاری کرده است) - افراد گذرنامه دوم خود را گم میکنند (یا ادعا میکنند که گم شده است) و سپس درخواست صدور گذرنامهی جدیدی میدهند. بدین ترتیب، آنها گذرنامهای «پاک» در اختیار خواهند داشت که فاقد هرگونه مُهرِ ایران، لبنان یا دیگر کشورهای خاورمیانه است.»
به گفتهی آقای لویت، میتوان یک گذرنامهی اصلیِ غیرایرانی را با سایر اسناد جعلی ترکیب کرد. او گفت: «ممکن است فرد با یک گذرنامهی واقعیِ غیرایرانی سفر کند، اما برای اجارهی یک انبار یا خودرو، از گواهینامهی رانندگی جعلی یا مدارک ساختگیِ دیگری استفاده نماید. ما موارد بسیاری از این دست را در عراق و جاهای دیگر مشاهده کردهایم؛ در واقع، این پدیدهای است که در سراسر جهان دیده میشود.»
آقای لویت خاطرنشان کرد که برخی از ایرانیانی که هنگام سفر با اسناد جعلی شناسایی شدند، نه عوامل وابسته به سپاه پاسداران، بلکه مهاجرانی بودند که به دلایل اقتصادی یا سیاسی کشور را ترک کرده بودند. او افزود: «این افراد ممکن است باعث ایجاد نگرانیها یا هشدارهای امنیتی شده باشند، اما ماجرا صرفاً در همین حد بوده است.» چگونه میتوان جلوی آن را گرفت
از اول اکتبر، گذرنامههای غیربیومتریک لبنان برای سفر فاقد اعتبار شدند و سیستم جدید ثبت اثر انگشت این کشور در سراسر جهان، از آمریکای شمالی گرفته تا اروپا و منطقه خلیج [فارس]، گسترش یافت. وزارت امور خارجه لبنان با اشاره به خطرات جعل اسناد، اعلام کرد که این تغییر در راستای استانداردهای بینالمللی، «کیفیت و امنیت خدمات کنسولی را ارتقا خواهد داد».
یک مقام امنیتی دیگر لبنانی گفت: «این موضوع در محافل امنیتی بسیار حساس است.» وی افزود: «گذار به گذرنامههای کاملاً بیومتریک بدین معناست که گذرنامههای [غیربیومتریک] صادر شده در گذشته، دیگر قابل استفاده نخواهند بود.» او ادامه داد: «تعیین دقیق ابعاد این مسئله دشوار است، اما قطعاً افرادی با ملیتهای دیگر، از جمله یمنیها و عراقیها نیز در میان آنها حضور داشتهاند.»
حمله به منطقه «روشه» در ماه مارس، نخستین باری بود که ارتش اسرائیل در جریان جنگ سال ۲۰۲۶، به داخل محدوده شهری بیروت حمله میکرد. ارتش اسرائیل هویت کشتهشدگان را چنین اعلام کرد: مجید حسنی، علیرضا بیازار و احمد رسولی (از فرماندهان سپاه پاسداران)، حسن احمدلو (عامل اطلاعاتی) و ابومحمد علی (نماینده حزبالله).
ایران اعلام کرد که شش نفر کشته شدهاند و از آنها با عنوان «دیپلمات» یاد کرد. این حمله چند روز پس از آن صورت گرفت که دولت لبنان فعالیتهای نظامی حزبالله را ممنوع کرده و دستور اخراج تمامی ایرانیانِ مرتبط با سپاه پاسداران از خاک لبنان را صادر کرده بود.
در اقدامی سختگیرانهتر، مأمورانی که گمان میرفت با حزبالله ارتباط دارند، از وظایف خود در فرودگاه بیروت کنار گذاشته شدند. بنا بر گزارشها، این اقدام به درخواست ایالات متحده و به عنوان شرطی برای جلوگیری از حملات اسرائیل به فرودگاه صورت گرفته است.
در عراق، برخی مقامات اذعان دارند که صدور گذرنامه برای افرادِ مرتبط با سپاه پاسداران میتواند پیامدهای سنگینی برای کشورشان، بهویژه در روابط بغداد با شرکای غربی، به همراه داشته باشد. با این حال، توانایی آنها برای پایان دادن به این رویه محدود است.
آقای لویت گفت: «به گمانم این از آن دست مسائلی است که مقامات احتمالاً بهصورت محرمانه و با همکاری نزدیک با شرکای بینالمللی، در تلاش برای رسیدگی به آن هستند.»