بنیامینو ایردی / فارن پالیسی / ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶
به محض برنامهریزی برای نشست سهجانبه در شنژن چین، تحلیلگران شروع به مقایسه آن با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ کردند. جای تعجب نیست که این روایت بهویژه از سوی مسکو تقویت شد؛ جایی که نشست «سه قدرت بزرگ» (بریتانیا، شوروی و ایالات متحده) نماد تثبیت سلطه شوروی بر نیمی از اروپا محسوب میشود. پیوتر تولستوی، رئیس کمیته امور خارجی پارلمان روسیه، این نشست را یک «یالتای جدید» خواند. الکساندر دوگین، نظریهپرداز ملیگرای افراطی، این دیدار را «عمیقاً نمادین» دانست و کرملین نیز با افتخار اعلام کرد که «اهمیت و جنبه نمادین این دیدار را نمیتوان بیش از حد برآورد کرد.»
حق با کرملین بود؛ دستکم از این جهت که نشست این هفته، عملاً دستاورد دیگری جز همین نمادگرایی نداشت. «بیانیه مشترک به سوی صلح» که به امضای دونالد ترامپ (رئیسجمهور آمریکا)، شی جینپینگ (رئیسجمهور چین) و ولادیمیر پوتین (رئیسجمهور روسیه) رسید، عملاً حاوی هیچ نکته خاصی نیست. این بیانیه وعده اصلاح سازمان ملل را بدون ارائه جزئیات میدهد، از ارسال سوخت در آینده سخن میگوید (بدون تعیین حجم یا مهلت زمانی)، و به گفتوگو درباره خطرات هستهای اشاره میکند، بیآنکه مسیر روشنی برای پیشبرد آن ترسیم کرده باشد. صریحترین بخش این بیانیه، هشداری به دیوان کیفری بینالمللی است تا از حدود صلاحیت قضایی خود سوءاستفاده نکند.
هیچیک از این موارد تعجبآور نیست. ابهام در موضوع کنترل تسلیحات، بازتابدهنده بیعلاقگی چین به این مسئله است؛ آن هم در شرایطی که این کشور بهسرعت در حال توسعه نیروهای هستهای خود است. نامی از اوکراین به میان نیامده، زیرا روسیه بارها روشن کرده است که تنها در صورتی حاضر به صلح در اروپا خواهد بود که تمام خواستههای حداکثریاش برآورده شود. ایران نیز در دستور کار جایی نداشت؛ هم به دلیل حمایت روسیه و چین از تهران، و هم به این خاطر که جنگ برای ترامپ به بنبستی شرمآور تبدیل شده است.
مقایسه نشست شنژن با «یالتا»
اما محتوا بههیچوجه هدف اصلی نبود. صرفِ تصویرِ نشستنِ این سه رهبر در کنار یکدیگر، به این اجلاس اهمیت بخشید؛ و باعث شد پایتختهایی از تایپه گرفته تا کییف و توکیو نگران شوند که مبادا این سه نفر، بدون در نظر گرفتن منافع آنها، به توافقی پنهانی دست یافته باشند. برای درک معنای واقعی نشست دیروز، مقایسه آن با «یالتا» میتواند مفید باشد؛ البته عمدتاً به دلیل تفاوتهایی که این مقایسه آشکار میسازد.
نخستین تفاوت، جایگاه و وزنِ بهمراتب کمترِ سه رهبرِ حاضر در نشست شنژن است. «سه قدرت بزرگ» (Big Three) در یالتا به عنوان پیروزمندانی گرد هم آمدند که جنگی ویرانگر را پشت سر گذاشته بودند؛ جنگی که بخشهای وسیعی از اروپا و آسیا را به ویرانه تبدیل کرده بود. تصمیماتی که آنها در یالتا — و چند ماه بعد در کنفرانس پوتسدام — اتخاذ کردند، مرزبندیهایی را ترسیم کرد که بیش از چهار دهه دوام آورد. اما سه رهبری که در «شنژن» دیدار کردند، هر یک به شیوه خود ضعیف هستند و همگی به چنین فرصتی برای عکس گرفتن نیاز داشتند تا تصویری از قدرت را به نمایش بگذارند که در واقعیت، بهطور کامل از آن برخوردار نیستند.
چین به نشست یالتا دعوت نشد، چرا که خودِ چین در واقع بخشی از «غنایم» یا موضوعِ مذاکرات بود: فرانکلین دی. روزولت، رئیسجمهور ایالات متحده، و ژوزف استالین، رهبر شوروی، بدون مشورت با چیانگ کایشک — رهبر جمهوری چین — بر سرِ حقوق شوروی در راهآهن منچوری و بنادر «دایرن» (Dairen) و «پورت آرتور» به توافق رسیدند.
هشتاد و یک سال بعد، یک چین متفاوت میزبان این نشست بود. مکان برگزاری با دقت انتخاب شده بود: در سال ۱۹۸۰، زمانی که شنژن به نخستین منطقه ویژه اقتصادی چین تبدیل شد، شهرکی کوچک در آنسوی مرزِ هنگکنگ بود؛ اما امروز به یکی از کانونهای پیشرو در فناوری و تولید صنعتی در جهان بدل شده است. با این حال، روند صعودی که شنژن نماد آن است، اکنون رو به کندی نهاده است. صندوق بینالمللی پول (IMF) پیشبینی میکند که رشد اقتصادی چین در سال جاری به ۴.۵ درصد و در سال ۲۰۲۷ به ۴ درصد کاهش یابد؛ چرا که ضعف تقاضای داخلی و بحران در بخش املاک و مستغلات، بر اقتصاد این کشور سنگینی میکند. همچنین، روند نزولی جمعیت باعث خواهد شد که تا سال ۲۱۰۰، جمعیت این کشور ۷۸۶ میلیون نفر کاهش یابد. این نشست پرزرقوبرق، در واقع تلاشی بود برای منحرف کردن توجه جهانیان از تغییرِ مسیرِ حرکتِ چین.
برای پوتین، این نشست دستاوردِ حیثیتیِ بهمراتب بزرگتری به شمار میرفت، بهویژه آنکه روسیه — با هر معیار مادی که سنجیده شود — در جایگاهی بسیار پایینتر و در سطحی بهمراتب کوچکتر قرار دارد. صندوق بینالمللی پول پیشبینی میکند که تولید ناخالص داخلی (GDP) ایالات متحده در سال ۲۰۲۶ به ۳۲.۶ تریلیون دلار و GDP چین به ۲۱.۵ تریلیون دلار برسد؛ در حالی که رقم مربوط به روسیه تنها حدود ۲.۷ تریلیون دلار است — یعنی تقریباً معادل حجم اقتصاد ایتالیا. هزینههای نظامی نیز گویای همین واقعیت است. در سال ۲۰۲۵، ایالات متحده ۹۵۴ میلیارد دلار، چین حدود ۳۳۶ میلیارد دلار و روسیه ۱۹۰ میلیارد دلار هزینه کردند. کشورهای اروپایی عضو ناتو در مجموع ۵۵۹ میلیارد دلار هزینه کردند که تقریباً سه برابرِ رقمِ هزینه شده توسط روسیه است.
بنابراین، جایگاه پوتین در شنژن، حاصلِ نزدیک به دو دهه تهاجمگریِ فزاینده و حسابشده بود. گرجستان، کریمه، سوریه، تهاجمهای سالهای ۲۰۱۴ و ۲۰۲۲ به اوکراین، و حملات ترکیبی (هیبریدی) کنونی در سراسر اروپا، همگی زنجیرهای از اقداماتی هستند که بر پایه یک قمار واحد بنا شدهاند. مسکو انفعال اروپا را به «جایگاه و منزلت» برای خود تبدیل کرده و کمبودِ وزنِ اقتصادی و نظامیاش را با تمایلی به استفاده از زور جبران کرده است؛ تمایلی که هیچیک از رقبایش آن را ندارند.
این قمار نتیجه داد، زیرا اروپا ترجیح داد پیامدهای آن را نادیده بگیرد. آلمان در برابر تهاجم روسیه به کریمه و منطقه دونباس در سال ۲۰۱۴ بیتفاوت ماند و پروژه «نورد استریم ۲» را پیش برد؛ اقدامی که وابستگی انرژیِ این قاره به مسکو را بیش از پیش تثبیت کرد. از سال ۲۰۲۲ نیز، اروپا هزینه دفاع اوکراین را تأمین کرده، اما هرگز عزم راسخی برای تضمین پیروزی کییف از خود نشان نداده است. واشنگتن نیز در تشویق پوتین سهم داشته است؛ از «خط قرمز» بیاثرِ باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین، در سوریه در سال ۲۰۱۳ گرفته تا اقدام ترامپ در کاهش تحریمهای مسکو و اعطای جایگاهی در میان قدرتهای بزرگ به آن، آن هم پیش از هرگونه حلوفصلِ جنگ اوکراین.
برای ترامپ، این نشست فرصتی مغتنم برای رهایی از یک رشته ناکامیها بود. در سوم نوامبر، دموکراتها کنترل مجلس نمایندگان و سنا را به دست گرفتند و برای نخستین بار پس از چندین نسل، در بسیاری از پایگاههای سنتی جمهوریخواهان پیروز شدند. حمله ناموفق به ایران نیز در این تنبیه انتخاباتی نقش داشت، بهویژه از طریق تأثیری که بر قیمت بنزین گذاشت.
به این نکته نیز باید افزود که ترامپ هرگز تحسین خود را نسبت به رهبرانی که بدون قواعد دموکراتیک حکومت میکنند، پنهان نکرده است. نشستن بر سر یک میز با دو تن از این رهبران — همراه با تمام تشریفاتی که به همراه داشت — برای رئیسجمهوری که با کنگرهای متخاصم روبروست و در آن سال دستاورد خارجی قابلتوجهی در کارنامه نداشته، بسیار ارزشمند بود.
او در آغاز این دیدار به خبرنگاران گفت: «این یک پیروزی بزرگ برای ماست.»
تفاوت بنیادین فضای کنونی با سال ۱۹۴۵
فضای راهبردیِ کنونی تفاوت بنیادینی با سال ۱۹۴۵ دارد. رهبرانی که در آن زمان گرد هم آمدند، به دنبال تثبیتِ وضع موجودی بودند که از دل جنگ بیرون آمده بود؛ وضعیتی که همگی آن را پذیرفتنی میدانستند. در مقابل، سه قدرتی که در شنژن دیدار کردند، هر یک به شیوه خود، اساساً خواهان تغییر نظم موجود هستند. چین چشم به تایوان دوخته و در پی آن است که رهبری فناوری را از ایالات متحده برباید. روسیه درگیر جنگی در اروپا است و رابطهاش با پکن هر سال نامتوازنتر میشود. ایالات متحده نیز در حالی که در باتلاقِ [مسئله] ایران گرفتار شده، مشغول بازنگری در اتحادها و سیاستهای تجاری خود است. آتشبس تجاری میان آمریکا و چین در ماه ژانویه به پایان میرسد و ماجرای جنجالی شرکت «انویدیا» (Nvidia) نشان میدهد که دامنه رقابتهای فناوری تا چه حد گسترش یافته است. هر سه طرف در حال حرکت در محیطی راهبردی و متغیر هستند؛ محیطی که هر یک از آنها آن را همچون ایستگاهی میانی برای تقویت جایگاه خود میبیند.
سومین و عمیقترین تفاوت، در غیاب اروپا به وضوح نمایان است. در کنفرانس یالتا، اروپا در میان پیروزمندان جنگ جای داشت. البته فرانسه — که چهار سال را تحت اشغال آلمان و حکومت «ویشی» (رژیم همکار با اشغالگران) سپری کرده بود — به این نشست دعوت نشد. برای لهستان و بخش بزرگی از اروپای مرکزی، این کنفرانس یادآور توافقی است که به بهای تضییع منافع آنها تحمیل شد. با این حال، وینستون چرچیل، نخستوزیر بریتانیا، به نمایندگی از قدرتی اروپایی سخن میگفت که از سال ۱۹۳۹ در جنگ حضور داشت؛ و نظمی که او در طراحیاش نقش داشت — از اشغال آلمان در دوران پس از جنگ گرفته تا تأسیس سازمان ملل متحد — نظمی بود که آزادی را در کانون خود جای داده بود.
در شهر شنژن، هیچ رهبر اروپایی حضور نداشت؛ واقعیتی که پیامدِ آشکارِ دههها افول راهبردی [اروپا] است. این نشست در حاشیه اجلاس «همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه» (APEC) برگزار شد؛ مجمعی متشکل از ۲۱ اقتصادِ حاشیه اقیانوس آرام که هیچیک از کشورهای عضو اتحادیه اروپا در آن عضویتی ندارند.
در واقع، هر یک از این سه رهبرِ حاضر در پای میز، به شیوههای گوناگون، در جهت تضعیف اروپا عمل میکنند. چین این کار را از طریق تجارت پیش میبرد: در سال ۲۰۲۵، اتحادیه اروپا در مبادلات تجاری با چین با کسری ۳۵۹.۸ میلیارد یورویی مواجه بود. بخش عمدهای از این واردات را ماشینآلات مکانیکی، تجهیزات الکتریکی و ابزارآلات تشکیل میدادند؛ یعنی همان هسته صنعتی که اروپا میکوشد از آن محافظت کند.
روسیه این کار را از طریق زور انجام میدهد: جنگ آن علیه اوکراین در پنجمین سال خود است و کارزار ترکیبی آن شامل خرابکاری، حملات پهپادی، انتشار اطلاعات نادرست و ارعاب اکنون به عمق خاک اتحادیه اروپا رسیده است.
ایالات متحده این کار را از طریق تحقیر ایدئولوژیک انجام میدهد، که در سخنرانی معاون رئیس جمهور جی. دی. ونس در کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۵ و با یک استراتژی امنیت ملی که نسبت به «حذف تمدنی» اروپا هشدار داد و واشنگتن را به حمایت از احزاب «میهنپرست» (بخوانید: راست افراطی) در این قاره، علاوه بر تعرفههای کالاهای اروپایی در سطوحی که در روابط فراآتلانتیک پس از جنگ دیده نشده بود، متعهد کرد، کاملاً آشکار شد.
موضع ضد اروپایی، تنها مخرج مشترک شنژن
این موضع واقعاً ضد اروپایی تنها مخرج مشترک واقعی در شنژن بود ـــ خصومتی که مطمئناً از ضعف اروپا ناشی میشد، اما حتی بیشتر از آن، از یک ایدئولوژی مشترک قدرت ناشی میشد. یالتا جلسهای از قهرمانان جهانبینیهای مختلف بود. روزولت و چرچیل مظهر دموکراسیهای لیبرالی بودند که در آستانه شکست نازیسم بودند. استالین مظهر یک دولت انقلابی با دیدگاهی رقیب نسبت به نظم سیاسی و اقتصادی و در نهایت نسبت به خود بشریت بود. ظرف سه سال، این واگرایی ایدئولوژیک به جنگ سرد تبدیل شد. یالتا با وجود تمام اثرات نامطلوبش بر ملتهای گرفتار در جبهه شوروی، هنوز نمادی از عملگرایی در یک شکاف ایدئولوژیک است.
شنژن دقیقاً برعکس بود. این سه رهبر فاقد منافع متضاد نیستند. واشنگتن پکن را در یک چارچوب کنترل تسلیحات سهجانبه میخواهد که وزارت امور خارجه چین آن را «نه منصفانه، معقول و نه واقعبینانه» مینامد. ایالات متحده در جنگ با ایران است و اختلال در کشتیرانی از طریق تنگه هرمز به منابع انرژی چین آسیب میرساند. روسیه و چین از متحدان استراتژیک فاصله زیادی دارند و پروتکل دیپلماتیک در شنزن نشان داد که رابطه آنها چقدر نابرابر شده است.
اما در مورد سوالی که در یالتا مطرح شد ـــ یعنی اینکه چگونه قدرت باید محدود و مشروعیت یابد ـــ سه رهبر در شنزن به یکدیگر نزدیکتر از هر یک از آنها به تقریباً هر رهبر دیگری در سراسر جهان هستند. هر سه نفر حاکمیت را حق کشورهای قوی برای اقدام بدون محدودیت خارجی میدانند. هر سه، جهان را بر اساس حوزههای نفوذ میبینند و توافقهای دوجانبه را بر قوانین چندجانبه ترجیح میدهند. در نهایت، هر سه کشور، کنترل و توازن قوا، دادگاههای مستقل و مطبوعات آزاد را به عنوان مزاحم و مانع در داخل و خارج از کشور میدانند. نکته قابل توجه این است که یکی از چهار نکته اعلامیه آنها ـــ و تنها نکتهای که کلیشهای و بیروح نبود ـــ از مصونیت مقامات دولتی دفاع میکند و به دادگاه کیفری بینالمللی در مورد سوءاستفاده از صلاحیت خود هشدار میدهد.
از این نظر، هر سه کشور به معنای واقعی کلمه ضدغرب هستند. برای شی و پوتین، رد ایده اساسی غرب، یک دکترین دیرینه است، اما ایالات متحده ـــ کشوری که زمانی غرب را تعریف و از آن دفاع میکرد ـــ اکنون تا حد زیادی همین تمایل را دارد.
جهان از سال ۱۹۴۵ به این شکل تغییر کرده است. در یالتا، مخالفان ایدئولوژیک بر سر توازن قدرت مذاکره کردند. در شنژن، سه رهبر با جهانبینی مشترک اما منافع رقابتی، امور جهان را مورد بحث قرار دادند و به جای محتوا، نمادگرایی تولید کردند. دو ابرقدرت و همدست روسی آنها در حبابی بودند که نه غرب و نه هیچ کس دیگری در اتاق نمایندهای نداشت.
با وجود تمام فقدان محتوا، این میتواند مهمترین نتیجهی این اجلاس باشد: اگر آنچه این هفته دیدیم، حاکی از یک تغییر جهت پایدار در ایالات متحده باشد، میراث این اجلاس میتواند بسیار بزرگتر از آن چیزی باشد که مشتاقانه با آن مقایسه میشد.