صنم ماحوزی و اریکا سالومون / نیویورک تایمز / ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶
فعالان محیط زیست مدتهاست که از گسترش چشمگیر سدها و پروژههای انتقال آب — نظیر خطوط لوله و تونلها — در سراسر ایران، بهویژه در مناطقی که نیاز آشکاری به آنها وجود نداشت، در شگفت ماندهاند.
برخی تحلیلگران معتقدند که اکنون پاسخ این معما را یافتهاند؛ چرا که حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل در سال جاری به سایتهای موشکی پنهان ایران، بسیاری از همان مناطق را هدف قرار داده است. این تحلیلگران به این نتیجه رسیدهاند که شاید این پروژههای آبی با هدف پشتیبانی از توسعه توان نظامی کشور ایجاد شده باشند.
با توجه به فضای محرمانهای که برنامه موشکی ایران را احاطه کرده، هرگونه ارتباط میان این برنامه و طرح بلندپروازانه و چندیندههای ایران برای توسعه زیرساختهای آبی، همچنان در حد گمانهزنی است. با این حال، برخی کارشناسان معتقدند که شواهد موجود بسیار تأملبرانگیز هستند.
نیما شکری، کارشناس امنیت آب، و تیم او در دانشگاه صنعتی هامبورگ (آلمان)، سالهاست که تعداد غیرمعمول و بالایی از سدها را در سراسر ایران رصد کردهاند؛ دستکم ۵۳۳ سد، که یکی از بالاترین آمارها در میان کشورهای منطقه محسوب میشود.
او میگوید: «این موضوع همیشه برایم معما بود؛ چرا آنها اینهمه سد میساختند؟»
در فصل بهار، دکتر شکری در حال مطالعه اخبار مربوط به جنگ در کشورش بود که به نقشهای از حملات هوایی برخورد کرد؛ نقشهای که سایتهای مشکوک نظامی را نشان میداد. الگوی این حملات — که به شکل نیمدایرهای از نقاط، از شمال تا جنوب کشیده شده بود — تقریباً با نقشه خودِ او که موقعیت سدها را مشخص میکرد، مطابقت داشت.
به گفته او، پرسش قدیمیاش جای خود را به پرسش جدیدی داد: «چرا به نظر میرسد هر جا سدی وجود دارد، در همان نزدیکی یک حمله موشکی هم رخ داده است؟»
زیرساختهای پشتیبان برای شهرهای موشکی
هفت کارشناس حوزه آب و امور نظامی که با «نیویورک تایمز» گفتگو کردهاند، میگویند که استقرار تأسیسات نظامی پیچیده و گسترده در نزدیکی منابع تأمین آب و برقِ پایدار — که توسط سدها فراهم میشود — اقدامی منطقی به نظر میرسد.
دنی سیترینوویچ، تحلیلگر سابق و باسابقه مسائل ایران در سازمان اطلاعات نظامی اسرائیل، میگوید که این امر برای تهران «تداوم عملیاتی» به ارمغان میآورد. آقای سیترینوویچ گفت: «ایران انگیزهای قوی دارد تا اطمینان حاصل کند که مجتمعهای موشکیاش برای دریافت خدمات ضروری، به زیرساختهای ملیِ گستردهتر وابسته نیستند.»
او افزود منطقی است تصور کنیم که «ایران در ایجاد نوعی زیرساخت مستقل یا پشتیبان» — نظیر سدها و طرحهای آبی — برای تأسیسات موشکی خود سرمایهگذاری کرده است.
وزارت امور خارجه ایران و وزارت نیرو — که بخشی از مسئولیت سدسازی را بر عهده دارد — به درخواستها برای اظهار نظر پاسخی ندادند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز که در امر سدسازی نقش دارد، به درخواست مربوطه پاسخی نداد.
ایران این تأسیسات زیرزمینی را «شهرهای موشکی» مینامد؛ تونلها و اتاقهایی بهشدت مستحکم که در اعماق کوهها حفر شدهاند و نه تنها برای انبار کردن و بهکارگیری موشکهای بالستیک دوربرد و پهپادها، بلکه برای تولید آنها نیز مورد استفاده قرار میگیرند.
فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد در «مؤسسه واشنگتن» و کارشناس امور نظامی ایران، برآورد میکند که دستکم ۳۰ سایت موشکی در سراسر کشور وجود دارد. او با اشاره به کره شمالی بهعنوان یک استثنا، گفت که کشورهای بسیار کمی وجود دارند که سامانهای به این پیچیدگی از تأسیسات نظامی زیرزمینی داشته باشند.
ایران بهعنوان کشوری که اغلب با کمبود آب مواجه است، همچنان به سدها نیاز دارد. دکتر شکری گفت: «بسیاری از سدها در ایران — بهویژه در کشوری که با کمبود آب روبروست — اهداف غیرنظامیِ حیاتیای را برآورده میکنند؛ از جمله تأمین آب، آبیاری و تولید برقآبی. هرگونه نقش نظامیِ احتمالی نباید بر این کارکردها سایه بیفکند.»
دلیل بازداشت حافظان حیات وحش
حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل، با آشکار کردن وسعت و موقعیت سایتهای موشکی پنهان در مناطق دورافتاده کشور، شاید پرده از معمای دیگری برداشته باشد که ذهن فعالان محیط زیست را به خود مشغول کرده بود: دلیل یک رشته بازداشتها در سال ۲۰۱۸ که طی آن فعالان حفاظت از حیات وحش در مناطق حفاظتشده دستگیر شدند، چه بود؟
سپاه پاسداران — که شاخه اطلاعاتی آن این بازداشتها را انجام داد — در مورد این دستگیریها برای تهیه این گزارش اظهار نظری نکرد و همچنان توضیح قطعی و مشخصی در این باره وجود ندارد. با این حال، برخی از فعالان محیط زیست میگویند اکنون گمان میکنند که این افرادِ فعال در حوزه حفاظت از طبیعت، ممکن است بهطور تصادفی با سایتهای نظامی حساس مواجه شده باشند.
در سال ۲۰۱۸، بخش اطلاعات سپاه پاسداران دهها تن از فعالان محیط زیست را به اتهام جاسوسی بازداشت کرد. یکی از آنها، کاووس سیدامامی، از بنیانگذاران «موسسه میراث حیات وحش پارسیان»، در دوران بازداشت جان باخت. چندین تن دیگر از اعضای این گروه که سالها را در زندان گذراندند، اعلام کردند که تحت شکنجه و آزار جنسی قرار گرفتهاند.
در آن زمان، مقامات ارشد ایرانی مدعی شدند که از اتهامات مربوط به بدرفتاری بیخبرند و وعده دادند که به این موارد رسیدگی خواهد شد.
مقامات ایرانی این فعالان محیط زیست را متهم کردند که از دوربینهایی — که قرار بود برای پایش زیستگاههای گونههای کمیاب و در معرض خطر، مانند یوزپلنگ آسیایی استفاده شوند — برای جمعآوری اطلاعات به نفع ایالات متحده و اسرائیل بهره بردهاند.
آموزش مارمولکها برای جاسوسی!
مراد طاهباز، از بنیانگذاران «موسسه میراث حیات وحش پارسیان» که بیش از پنج سال را در زندان سپری کرد، گفت: «یکی از اتهاماتی که به من وارد کردند این بود که مارمولکهایی را آموزش دادهام تا از تأسیسات نظامی جاسوسی کنند.»
تحلیلگران سیاسی احتمال میدهند که سپاه پاسداران با این اقدام قصد تضعیف دولت اصلاحطلبِ وقت را داشته است؛ دولتی که تلاش میکرد درهای کشور را به روی سرمایهگذاری و تخصص خارجی در بخشهای گوناگون، از جمله محیط زیست، بگشاید.
نیک کوثر، تحلیلگر برجسته ایرانی در حوزه محیط زیست و آب که در واشنگتن به سر میبرد، میگوید: «به گمانم ممکن است سپاه پاسداران هر کسی را که در نزدیکی این سایتها مشغول کار میدانی بوده — حتی فعالان حفاظت از حیات وحش — به عنوان یک تهدید امنیتی بالقوه تلقی کرده باشد.»
کاوه مدنی، که در زمان سرکوبهای سال ۲۰۱۸ معاون سازمان حفاظت محیط زیست ایران بود، میگوید گروههای فعال در حوزه حفاظت از طبیعت، هرگز بدون کسب مجوز از دولت و نهادهای اطلاعاتی در مناطق بکر و دورافتاده فعالیت نمیکردند. هدف قرار گرفتن دو منطقه در ایران طی حملات هوایی اخیر، نمونههای قابلتأملی را پیش رو میگذارد.
امیر آقاکوچک، کارشناس برجسته حوزه آب در دانشگاه کالیفرنیا، ارواین، مدتها بود که از ساخت یک پروژه عظیم انتقال آب از منطقه کوهستانی زاگرس به یزد در مرکز ایران، در شگفتی به سر میبرد.
حملات هوایی ماه مارس به منطقه یزد، منجر به انتشار گزارشهایی — از جمله در نشریه «فایننشال تایمز» — مبنی بر وجود یک تأسیسات موشکی بزرگ در آن ناحیه شد. آقای آقاکوچک میگوید به این گمان افتاد که پروژه انتقال آب «ممکن است، دستکم تا حدی، تحت تأثیر ملاحظات نظامی بوده باشد.»
آقای طاهباز، از «بنیاد میراث حیات وحش»، میگوید در دوران حبس همواره برایش عجیب بود که چرا بازجویانش تا این حد بر فعالیتهای تیم او در استان هرمزگان — جایی که پروژهای برای حفاظت از گونه کمیاب «قوچ لارستان» در جریان بود — تمرکز داشتند. او به یاد میآورد: «آنها نسبت به آن منطقه حساسیت فوقالعادهای نشان میدادند.»
در ۱۴ ژوئیه، حملات هوایی ایالات متحده به «منطقه حفاظتشده طارم» در استان هرمزگان اصابت کرد که در پی آن، خانواده یکی از محیطبانان محلی جان باختند. ارتش آمریکا اعلام کرد که هدف این حملات، زیرساختهای نظامی و دفاعهای ساحلی بوده است. آقای ندیمی، کارشناس مسائل نظامی، میگوید این مکان فاصله چندانی با نقطهای ندارد که تحلیلگران نظامی معتقدند ایران در آنجا یک پایگاه موشکی در اعماق زمین احداث کرده است.
اما فعالان محیط زیست، این منطقه را به دلیل کاملاً متفاوتی میشناختند.
آقای کوثر میگوید: «آنجا یک انبار علوفه وجود داشت که برای قوچهای لارستان در نظر گرفته شده بود.»