فاجعه زیست‌محیطی در سراسر خلیج فارس
لورنتزو توندو / گاردین / پنجشنبه ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶
لکه‌های عظیم و تیره نفت در تنگه هرمز از فضا قابل مشاهده‌اند. در سراسر ماه اکتبر، نفتکش‌ها در این آبراه هدف موشک یا مین‌های دریایی قرار گرفتند و نفت خام وارد دریا شد. آلودگی در سراسر خلیج فارس گسترش یافته، سواحل را آلوده کرده و تهدیدی برای وارد کردن خسارات پایدار به اکوسیستم‌های دریایی ایجاد کرده است؛ اکوسیستم‌هایی که زیستگاه دلفین‌ها، لاک‌پشت‌های دریایی و شمار بی‌شماری از گونه‌های ماهی هستند.
هشت ماه پس از آغاز جنگ میان آمریکا و ایران، یکی از پرترددترین مسیرهای انتقال نفت در جهان به میدان نبرد و کانون یک فاجعه زیست‌محیطی فزاینده تبدیل شده است.
محاصره دریایی تنگه هرمز، مستندسازی آلودگی از روی زمین را تقریباً غیرممکن کرده است. اما تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، در کنار شهادت کارشناسان محیط‌زیست و زیست‌شناسان دریایی، می‌تواند تصویری از ابعاد این فاجعه به دست دهد.
اکوسیستم در معرض خطر
تنگه هرمز، تنها گذرگاه دریایی میان خلیج فارس و دریای عرب، میزبان محیطی دریایی غنی اما شکننده است که صخره‌های مرجانی، جنگل‌های حرا و مراتع علف‌های دریایی را دربر می‌گیرد؛ زیست‌بوم‌هایی که از طیف گسترده‌ای از حیات دریایی پشتیبانی می‌کنند.
این تنگه نقشی حیاتی در گردش آب و مواد مغذی ایفا می‌کند و مسیر مهاجرت پستانداران دریایی است. حتی در زمان صلح نیز اکوسیستم‌های آن تحت فشار فزاینده ناشی از کشتیرانی، استخراج نفت و توسعه سواحل قرار داشته‌اند.
نفت می‌تواند پرهای پرندگان را بپوشاند و در نتیجه شناور ماندن آنها روی آب و یافتن غذا را دشوار کند. همچنین ممکن است ریشه‌های درختان حرا را بپوشاند و مانع جذب اکسیژن توسط این درختان شود و در نهایت آنها را از بین ببرد.
لکه نفتی در امتداد سواحل جنوبی جزیره قشم عکس: ایسنا/ خبرگزاری فرانسه
برنهارد ریگل، زیست‌شناس دریایی در دانشگاه نوا ساوت‌ایسترن در فلوریدا، که بیش از ۳۰ سال است خلیج فارس را مطالعه کرده، هشدار داد که جنگ می‌تواند به آب‌های محصور این منطقه که پیشاپیش تحت فشار شدید بحران اقلیمی قرار دارند، خساراتی ماندگار وارد کند.
ریگل گفت: «از آنجا که خلیج فارس کم‌عمق است و تابستان کم‌بادترین دوره سال محسوب می‌شود، گرمای جو به‌سرعت به گرمای اقیانوس تبدیل می‌شود. این گرما مرجان‌ها، جلبک‌ها و ماهی‌ها را می‌کشد. هیچ آب سرد و عمیقی وجود ندارد که بتواند با این گرما مخلوط شود و آن را تعدیل کند.»
او افزود: «همه می‌دانند که وجود نفت در آب خوب نیست. احتمال وارد شدن خسارات بیشتر قابل‌توجه است. چیزی به نام “جنگ پاک” وجود ندارد؛ نه برای انسان‌های بداقبالی که درگیر آن می‌شوند و نه برای محیط زیست بداقبالی که در آن درگیری رخ می‌دهد.»
حملات و نشت نفت
از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، سازمان صلح سبز (Greenpeace) با استفاده از پایش ماهواره‌ای، بیش از ۵۰۰ مورد نشت نفت را در سراسر خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عرب شناسایی کرده است. این یافته‌ها شامل نشت‌های بزرگ مرتبط با حمله به کشتی‌ها و همچنین موارد دیگری است که در حوالی زمان حملات شناسایی شده‌اند، اما منشأ آنها قابل تأیید نبوده است.
نینا نوئل، کارشناس امدادرسانی به فجایع زیست‌محیطی در گرین‌پیس، گفت: «اگر ردپای روزانه ثبت‌شده [از لکه‌های نفتی] را با یکدیگر جمع کنیم، مجموع مساحت به حدود ۲۰ هزار کیلومتر مربع می‌رسد؛ تقریباً به اندازه ولز.»
به گفته گرین‌پیس، از آغاز درگیری تاکنون بیش از ۱۳۳ حمله به نفتکش‌ها انجام شده است. بر اساس گزارش مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، اکتبر بدترین ماه بود و بیش از ۳۰ حمله تأییدشده یا گزارش‌شده در تنگه هرمز و آب‌های پیرامون آن رخ داد. حملات در ماه نوامبر نیز ادامه یافته است.
یکی از آلوده‌کننده‌ترین حملات ماه اکتبر، حمله به ابرنفتکش «Gem No 2» در نزدیکی سواحل امارات متحده عربی بود که لکه‌ای نفتی به طول بیش از ۲۱ مایل (۳۵ کیلومتر) بر جای گذاشت. یک تصویر ماهواره‌ای مربوط به ۱۹ اکتبر، توده عظیمی از نفت سیاه را نشان می‌دهد که در حال پیشروی به سوی آب‌های زلال ساحل ام‌القوین است.
گرین‌پیس برآورد می‌کند که حمله به یک نفتکش در اوایل ژوئن، لکه‌ای نفتی در سواحل عمان ایجاد کرد که در اوج خود بیش از ۶۰۰ کیلومتر مربع (۲۳۰ مایل مربع) وسعت داشت. ویم زویننبورگ، پژوهشگر محیط‌زیست در سازمان صلح هلندی «پکس»، گفت دو کشتی جنگی ایران که در ماه مارس هدف حمله قرار گرفتند، ماه‌ها همچنان به نشت نفت ادامه دادند.
حمله ۳ اوت به کشتی «Minoan Pioneer» با پرچم لیبریا نیز با ایجاد یک لکه نفتی بزرگ مرتبط دانسته شده است.
از زمان آغاز جنگ، آلودگی نفتی به چندین خط ساحلی رسیده است. در ماه مارس، یک لکه نفتی ناشی از کشتی «شهید باقری» در نزدیکی جنگل‌های حرا در منطقه حرا شناسایی شد. در آوریل، آلودگی جزیره حفاظت‌شده شیدور را تهدید کرد؛ جزیره‌ای که محل زندگی صخره‌های مرجانی، پرندگان دریایی و لاک‌پشت‌هاست. همچنین در ماه اوت گزارش‌هایی از رسیدن نفت به ساحل جزیره قشم منتشر شد؛ منطقه‌ای در نزدیکی آب‌های مهم ماهیگیری و محل‌های تخم‌گذاری لاک‌پشت‌ها.
تصاویر ماهواره‌ای همچنین لکه‌های نفتی را در نزدیکی پارک ملی مسندم در عمان و دلتای رودخانه میناب در ایران نشان می‌دهند؛ دو منطقه سرشار از حیات‌وحش. مسندم دارای صخره‌های مرجانی و زیستگاه‌های زادآوری پرندگان دریایی است و دلتای میناب نیز دارای گل‌فلات‌های حفاظت‌شده و جنگل‌های حراست.
سازمان‌های زیست‌محیطی همچنان به تحلیل تصاویر ماهواره‌ای ادامه می‌دهند، اما هشدار می‌دهند که بدون بررسی‌های میدانی، که همچنان بسیار دشوار است، نمی‌توان ابعاد کامل خسارت را مشخص کرد. برخی از پژوهشگران و فعالان محیط‌زیست در ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس که برای اظهارنظر با آنها تماس گرفته شد، گفتند مقامات داخلی به آنها دستور داده‌اند درباره خسارات زیست‌محیطی ناشی از جنگ به‌طور علنی سخن نگویند.
تعیین مسئولیت حملات کار ساده‌ای نیست، اما سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران به‌عنوان عامل بیشتر این حملات معرفی شده است. نیروهای آمریکایی نیز نفتکش‌ها را هدف قرار داده‌اند؛ از جمله با از کار انداختن کشتی‌های ایرانی که تلاش می‌کردند از محاصره دریایی آمریکا عبور کنند و همچنین حمله به کشتی‌های دیگر در واکنش به حملات موشکی ایران به ناوهای جنگی آمریکا.
کارگران در حال پاکسازی بخشی از ساحل آلوده به نفت شارجه هستند / عکس: الطاف قادری/آسوشیتد پرس
بر اساس گزارشی در «وال‌استریت ژورنال»، بزرگ‌ترین نشت نفت در پی حمله نیروی هوایی امارات متحده عربی به مخازن ذخیره نفت در جزیره لاوان رخ داده است. این حملات باعث شد نفت خام به داخل خلیج فارس جاری شود و مناطق ساحلی، از جمله ذخیره‌گاه‌های طبیعی جزیره شیدور در نزدیکی آن، تحت تأثیر قرار گیرند.
خساراتی که در پیش است
در برخی موارد، کشورهای حاشیه تنگه در واکنش به نشت نفت اقدام کرده‌اند. برای مثال، پس از حمله به «Gem No 2»، امارات متحده عربی سواحل را بست، عملیات گسترده پاکسازی را آغاز کرد و تأسیسات آب‌شیرین‌کن خود را تحت نظارت قرار داد. مقامات این کشور در ۳۰ اکتبر اعلام کردند که نشت متوقف شده و آلودگی در حال کاهش است.
در عمان نیز غواصان و تجهیزات به یک کشتی آسیب‌دیده اعزام شدند و گروه‌های پاکسازی نفت را از هفت مایل از خط ساحلی نزدیک جزایر حلانیات جمع‌آوری کردند.
اما مهار خسارات گسترده‌تر زیست‌محیطی ممکن است بسیار دشوارتر باشد. نوئل گفت: «نفت می‌تواند مدت‌ها پس از ناپدید شدن لکه‌های سطحی، در رسوبات، سواحل و ریشه‌های درختان حرا باقی بماند؛ زنجیره‌های غذایی دریایی را تخریب کند و جوامع ساحلی وابسته به ماهیگیری را در معرض تهدید قرار دهد.»
نفت در تاریخ ۱ نوامبر به ساحلی در شارجه، امارات متحده عربی، رسید / عکس: آسوشیتد پرس
آلودگی می‌تواند بر موجودات مختلف، از بی‌مهرگان کوچک گرفته تا ماهی‌ها، پرندگان و لاک‌پشت‌ها، اثر بگذارد.
او افزود: «جنگل‌های حرا و صخره‌های مرجانی ممکن است برای بازیابی به دهه‌ها زمان نیاز داشته باشند، به‌ویژه زمانی که نفت در رسوبات باقی بماند. نشت‌های مکرر، مانند مواردی که در تنگه هرمز رخ داده‌اند، خطر تشدید خسارت را به همراه دارند.»
ریگل گفت پیامدهای جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ و نخستین جنگ خلیج فارس، که در جریان آنها نفتکش‌ها، تأسیسات بارگیری و میدان‌های نفتی هدف قرار گرفتند، شواهدی از تأثیر ماندگار آلودگی گسترده نفتی بر اکوسیستم‌های خلیج فارس ارائه می‌کند.
مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۰ رسوبات گسترده قیرمانند ــ باقی‌مانده غلیظ و چسبناکی که هنگام تجزیه نفت خام بر جای می‌ماند ــ در سواحل قطر را به جنگ خلیج فارس نسبت داد. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۲ نیز نشان داد رسوبات جزیره ابوعلی در عربستان سعودی همچنان به نفت ناشی از نشت‌های نوروز در سال‌های ۱۹۸۳ تا ۱۹۸۵، در جریان جنگ ایران و عراق، آلوده است؛ نشت‌هایی که در مجموع ۸۰ میلیون گالن نفت خام وارد دریا کردند.
ریگل گفت: «هر موجود زنده‌ای که ناچار باشد در سواحل [آلوده‌شده بر اثر نشت نفت] به داخل رسوبات نفوذ کند، مانند لاک‌پشت‌های دریایی هنگام تخم‌گذاری، با لایه‌های آلوده مواجه خواهد شد و می‌توان انتظار پیامدهای نامطلوب داشت. موجودات حفاری‌کننده‌ای مانند خرچنگ‌های شبحی نیز همچنان مواد آلوده را به سطح زمین خواهند آورد.
«روشن است که آثار آلودگی گسترده نفتی برای دهه‌ها قابل شناسایی باقی می‌ماند؛ بنابراین، این یک مشکل نسلی است. واقعاً ممکن است چیزی را از دست بدهیم که جایگزین‌ناپذیر است.»