روایت طبقه متوسطی که هر روز فقیرتر می‌شود
امتداد-ریحانه طباطبایی
رفیقی تعریف کرد در یک میدان تره‌بار مردی حدوداً ۶۰ ساله، نزدیک به یک میلیون تومان میوه خریده بود، اما هنگام پرداخت متوجه شده بود پول کافی ندارد. در نهایت، دیگران کمک کرده بودند تا بتواند هزینه خریدش را بپردازد.
شاید در نگاه اول، این فقط روایت مردی باشد که پول خرید میوه‌هایش را نداشته، اما برای ما که هر روز با قیمت‌ها و دخل‌وخرج زندگی دست‌وپنجه نرم می‌کنیم، این صحنه معنای دیگری دارد. ما خوب می‌دانیم که چطور خریدهای معمولی به محاسباتی پیچیده تبدیل شده‌اند.
خود من تا همین چند وقت پیش وقتی برای خرید می‌رفتم، هرچه لازم داشتم برمی‌داشتم و نهایتاً موقع پرداخت کمی از قیمت‌ها غر می‌زدم. حالا اما قیمت تک‌تک چیزهایی را که می‌خواهم بخرم را می‌پرسم و نهایتا سبدم را کوچک می‌کنم تا پول تا اخر ماه باقی بماند. به جرئت می‌توانم بگویم سفره من هر هفته کوچک‌تر می‌شود.
رفیق دیگری از وضعیت بازنشستگان می‌گوید. از اینکه دریافتی بسیاری از بازنشستگان معمولی، به گفته او، حدود ۲۴ میلیون تومان است؛ رقمی که حتی برای کسی که خانه شخصی دارد هم به‌سختی کفاف زندگی را می‌دهد. اگر مستأجر باشد، بدون کمک فرزندانش عملاً گذران زندگی ممکن نیست. تازه این در شرایطی است که هزینه درمان، دارو یا اتفاقی پیش‌بینی‌نشده به مخارج ماهانه اضافه نشود.
می‌گوید وقتی این صحنه‌ها را از نزدیک می‌بینی، فقط با یک مسئله اقتصادی روبه‌رو نیستی؛ چیزی در روح و روانت تغییر می‌کند. کافی است کمی به اطرافت نگاه کنی تا ببینی چه تعداد از آدم‌ها زیر فشار زندگی در حال فرسوده‌شدن هستند.
رفیق دیگری این روزها سخت مشغول جورکردن پول پیش خانه است. از خانه‌هایی می‌گوید که برای اجاره‌شان باید ۸۰۰ یا ۹۰۰ میلیون تومان ودیعه پرداخت کرد و بسیاری از صاحبخانه‌ها بیش از یک میلیارد تومان پول پیش می‌خواهند؛ آن هم در کنار اجاره‌هایی که از ماهی ۳۰ میلیون تومان شروع می‌شود.
برای اجاره یک آپارتمان معمولی ۷۰ متری، باید وام گرفت، از این و آن قرض کرد، پس‌انداز چند سال را وسط گذاشت و تازه نگران از این بود که صاحبخانه سال بعد چقدر به مبلغ اجاره اضافه می‌کند.
این یعنی بخش بزرگی از درآمد، پیش از آنکه به دستت برسد، خرج شده است. اجاره خانه، اقساط وام، بدهی‌ها، خوراک، رفت‌وآمد و قبض‌ها. هرچه باقی بماند، اگر چیزی باقی بماند، باید برای روز مبادا کنار گذاشته شود.
دیگر مسئله این نیست که امسال کجا سفر برویم یا آخر هفته به کدام رستوران سر بزنیم. مسئله این است که چطور تا پایان ماه دوام بیاوریم، چطور اجاره ماه بعد را بدهیم و اگر ناگهان بیمار شدیم، هزینه دارو و درمان را از کجا تأمین کنیم.
ما، ساکنان طبقه متوسط، داریم برای بقا می‌جنگیم. جمله تلخی است، اما اغراق نیست. بسیاری از ما چند شیفت کار می‌کنیم، هم‌زمان چند شغل داریم و هر کاری را که بلد باشیم و از عهده‌اش بربیاییم انجام می‌دهیم؛ نه برای آنکه زندگی مجلل‌تری داشته باشیم، بلکه برای آنکه از پس ابتدایی‌ترین هزینه‌های زندگی برآییم.
کنسرت، تئاتر و سینما برای خیلی‌ها از برنامه معمول زندگی خارج شده است. سفر رفتن به اتفاقی نادر تبدیل شده؛ مگر آنکه آشنایی جایی برای ماندن داشته باشد و بتوان هزینه‌ها را به حداقل رساند. رستوران و کافه رفتن هم دیگر آن تفریح ساده و بی‌دغدغه سابق نیست و خدانکند که بخواهید گوشی همراه خود را عوض کنید، امری که امکان پذیر نیست.
اگر خانه شخصی داشته باشی، شرایط کمی بهتر است؛ دست‌کم هر ماه نگران اجاره و تمدید قرارداد نیستی. اما این به معنای آسودگی نیست. هزینه‌های روزمره آن‌قدر بالا رفته که حتی داشتن سقفی بالای سر هم تضمین‌کننده یک زندگی راحت نیست.
کافی است فرزند داشته باشی. هزینه مدرسه، کلاس‌های آموزشی، لباس، کفش، رفت‌وآمد و ده‌ها خرج ریز و درشت دیگر، بخش بزرگی از درآمد خانواده را می‌بلعد. گاهی هزینه تحصیل یک فرزند با اجاره خانه خانواده‌ای دیگر برابری می‌کند.
امروز برای داشتن یک زندگی متوسط در تهران، زندگی‌ای که در آن بتوان اجاره خانه داد، خوراک و پوشاک مناسب داشت، هزینه درمان را پرداخت کرد و گاهی هم تفریحی ساده داشت، به برآورد من درآمدی در حدود ۱۰۰ میلیون تومان در ماه لازم است. رقمی که برای بخش بزرگی از حقوق‌بگیران و حتی بسیاری از شاغلان چندشغله، دور از دسترس است.
مسئله اصلی همین‌جاست. آدم‌ها کار می‌کنند تا زندگی بهتری داشته باشند. کار می‌کنند که بتوانند سفر بروند، رستوران و کافه را تجربه کنند، ورزش کنند، کتاب بخرند، به تئاتر و سینما بروند، برای آینده پس‌انداز کنند و گاهی بدون نگرانی از حساب بانکی‌شان، از زندگی لذت ببرند.
اما برای ما، همه این‌ها یکی‌یکی در حال ازدست‌رفتن است. حتی یک کافه‌رفتن ساده ممکن است با عذاب وجدان همراه شود. پیش از سفارش‌دادن حساب می‌کنی که اگر امروز این مقدار پول خرج کنی، تا آخر ماه چه اتفاقی می‌افتد. بعد شاید از خیرش بگذری، شاید هم بروی، اما تمام مدت گوشه ذهنت مشغول حساب‌وکتاب باشد.
این چرخه تمامی ندارد. بیشتر کار می‌کنیم، بیشتر خسته می‌شویم و در نهایت می‌بینیم قدرت خریدمان از ماه قبل کمتر شده است. چیزهایی که تا دیروز بخشی عادی از زندگی بودند، امروز به هزینه‌های غیرضروری تبدیل شده‌اند و فردا شاید به آرزوهایی دور از دسترس بدل شوند.
صاحبخانه‌شدن برای بسیاری از ما دیگر حتی در برنامه‌ریزی‌های بلندمدت هم جایی ندارد. خرید خودرو، پس‌انداز برای آینده یا داشتن امنیت مالی در دوران بازنشستگی، به رؤیاهایی تبدیل شده‌اند که هر روز دورتر می‌شوند.
و این فقط فقر اقتصادی نیست. نوعی فرسودگی دائمی است؛ فرسودگی ناشی از اینکه هر روز تلاش کنی، هر روز بیشتر از توانت کار کنی و با این حال احساس کنی نه‌تنها جلو نمی‌روی، بلکه مدام عقب می‌افتی.
شاید سخت‌ترین بخش ماجرا این باشد که به‌تدریج توقعمان از زندگی پایین می‌آید. دیگر برای خرید خانه یا یک سفر خوب برنامه نمی‌ریزیم؛ تلاش می‌کنیم کمی پول کنار بگذاریم تا اگر دو روز دیگر بیمار شدیم، بتوانیم دارو بخریم.
دلخوشی‌هایمان کوچک و کوچک‌تر می‌شوند. گاهی تمام چیزی که از یک روز پرکار برایمان باقی می‌ماند، نوشیدن یک فنجان قهوه است. حتی سفارش‌دادن یک پیتزای ساده هم برای بسیاری از خانواده‌ها به تصمیمی پرهزینه تبدیل شده است.
واقعیت، مردی است که در میدان تره‌بار پول خرید میوه‌هایش را ندارد. بازنشسته‌ای است که برای گذران زندگی به فرزندانش وابسته شده. مستأجری است که برای تمدید قرارداد خانه باید قرض بگیرد. پدر و مادری هستند که میان هزینه آموزش فرزندشان و دیگر نیازهای خانواده ناچار به انتخاب می‌شوند.
واقعیت، ما هستیم؛ آدم‌هایی که کار می‌کنیم، گاهی بیشتر از یک شغل داریم، از صبح تا شب می‌دویم و با این حال هر روز فقیرتر می‌شویم.
ما دیگر فقط برای بهتر زندگی‌کردن کار نمی‌کنیم؛ داریم کار می‌کنیم تا بتوانیم همین زندگی را حفظ کنیم.
و شاید تلخ‌ترین بخش ماجرا این باشد که حتی حفظ همین زندگی هم هر روز دشوارتر می‌شود.