«لحظه حقیقت» در مبارزه برای مهار گرمایش زمین
ست بورنشتاین / آسوشیتدپرس / ۸ نوامبر ۲۰۲۶
گزارش اختصاصی آسوشیتدپرس:
دبیرکل در حال کناره‌گیری سازمان ملل، وضعیت کنونی در مبارزه برای مهار گرمایش زمین را «لحظه حقیقت» می‌نامد
هم‌زمان با آغاز مذاکرات اقلیمی سازمان ملل در ترکیه در روز دوشنبه، آنتونیو گوترش، دبیرکل این سازمان، پیامی فوری برای رهبران جهان دارد: «این لحظه حقیقت است.»
او در دهه گذشته بارها هشدارهایی مشابه و نگران‌کننده درباره تغییرات اقلیمی — که ناشی از سوزاندن سوخت‌های فسیلی مانند نفت و گاز است — مطرح کرده و اغلب از ادبیاتی به‌مراتب شدیدتر و اغراق‌آمیزتر بهره برده است. سه سال پیش، او حتی با اشاره به افزایش دما و تشدید پدیده‌های آب‌وهواییِ حدی (که هر دو از پیامدهای تغییرات اقلیمی هستند) گفت: «عصر جوشش جهانی فرا رسیده است.»
اما این بار، با توجه به اینکه دومین و آخرین دوره تصدی او در پایان سال جاری به پایان می‌رسد، این آخرین سخنرانی او در مقام رئیس سازمان ملل پیرامون موضوع گرمایش زمین خواهد بود. در دنیایی که با امواج گرمای مرگبار، طوفان‌ها، سیل‌ها و خشکسالی‌های رو به وخامت — آن هم در میان دماهای به‌مراتب بالاتر — دست و پنجه نرم می‌کند، این فوریت کاملاً ملموس است؛ به‌ویژه با وجود پدیده «ال‌نینو»؛ یک الگوی اقلیمی طبیعی که سامانه‌های آب‌وهوایی را در سراسر جهان دچار اختلال می‌کند.
گوترش گفت که به رهبران حاضر در کنفرانس اقلیمی سازمان ملل (موسوم به COP31) که قرار است از ۹ تا ۲۰ نوامبر برگزار شود، خواهد گفت: «این لحظه حقیقت است. دیگر نمی‌توانیم منتظر بمانیم؛ دیگر نمی‌توانیم به بحث‌های بی‌پایانی ادامه دهیم که در آن‌ها هر کس سعی می‌کند مسئولیت را به گردن دیگری بیندازد. همه باید بیشتر تلاش کنند، و همه باید همین حالا دست به کار شوند.»
پیامِ «لحظه حقیقت» چنان سنگین و پرمعناست که دبیرکل در مصاحبه اختصاصی اخیر خود با خبرگزاری آسوشیتدپرس — که در اتاق کنفرانس او در طبقه سی‌وهشتم مقر سازمان ملل انجام شد — سه بار در طول ۲۰ دقیقه از این عبارت استفاده کرد. او در این گفتگو به آخرین تلاش‌های خود در مبارزه با تغییرات اقلیمی پرداخت؛ تلاش‌هایی که در طول یک دهه تصدی‌اش صورت گرفت، دورانی که طی آن او به یکی از برجسته‌ترین مدافعانی تبدیل شد که کشورها — که اغلب در برابر تغییر مقاومت می‌کردند — را به انجام اقدامات بیشتر برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای (گازهایی که گرما را در جو حبس می‌کنند) ترغیب می‌کرد.
یکی از دشوارترین روزها
سنگینیِ واقعیتِ گرمایش زمین زمانی بیش از پیش احساس می‌شود که او از «لحظه حقیقت» شخصی خود در مورد تغییرات اقلیمی سخن می‌گوید. به گفته او، آن روز «یکی از دشوارترین روزهای زندگی‌ام» بود.
خانه‌های آسیب‌دیده از سیل‌های ناگهانی اخیر در منطقه «نوواکوت» نپال (عکس از آسوشیتدپرس/دار یاسین، آرشیو)
این ماجرا سال گذشته رخ داد، زمانی که او پیش از ایراد یک سخنرانی مهم درباره اقلیم، با دانشمندان مشورت کرد. گوترش — که پیش از ورود به عرصه سیاست، مهندس بوده است — قصد داشت، همان‌طور که در ۹ سال گذشته تأکید می‌کرد، بگوید که هدف اصلی «توافق‌نامه پاریس» در سال ۲۰۱۵ — یعنی محدود کردن گرمایش زمین به ۱.۵ درجه سانتی‌گراد (۲.۷ درجه فارنهایت) نسبت به دوران پیش از صنعتی شدن — همچنان دست‌یافتنی است. او می‌خواست بگوید که جهان باید برای ماندن در زیر این آستانه تلاش بسیار بیشتری انجام دهد و این کار شدنی است.
گوترش گفت: «دانشمندان به من گفتند که نمی‌توانید چنین حرفی بزنید، چون دیگر واقعیت ندارد.» حجم بسیار زیادی از دی‌اکسید کربن و سایر گازهای گلخانه‌ای — که حاصل سوزاندن سوخت‌های فسیلی است — وارد جو شده بود.
او گفت: «این برای من شوک بزرگی بود.» اکنون سازمان ملل در تلاش است تا میزان فراتر رفتن جهان از این حدِ آستانه را محدود کند.
گوترش گفت که این وضعیت، نوعی شکست به نظر می‌رسید.
گوترش اظهار داشت: «اما این جهان نیست که شکست خورده، بلکه رهبران سیاسی هستند که شکست خورده‌اند.» به گفته او، حفاظت از سیاره نیازمند یک دیدگاه راهبردی بلندمدت است. با این حال، در بسیاری از نظام‌های سیاسی «هیچ دیدگاه راهبردی‌ای وجود ندارد. سیاست‌ها مدام تغییر می‌کنند و اجازه نمی‌دهند آن نوع سرمایه‌گذاریِ مستمر و مصممی که ضروری است، شکل بگیرد.»
او به دوران تصدی خود به عنوان نخست‌وزیر پرتغال در اواخر دهه ۱۹۹۰ اشاره کرد تا نشان دهد که سرمایه‌گذاری بلندمدت برای آینده‌ای سبزتر، امری ممکن است. او افزود که گسترش جهانی انرژی‌های بادی و خورشیدی — به عنوان جایگزین‌هایی ارزان‌تر برای سوخت‌های فسیلی — به او امید می‌بخشد.
گوترش گفت با وجود جنگ‌های جاری در اوکراین و ایران، و نگرانی‌ها پیرامون هوش مصنوعی — موضوعی که او تلاش کرد رهبران جهان را نیز نسبت به آن حساس کند — تهدیدهای بسیاری وجود دارد.
گوترش با اشاره به مصرف عظیم برق و آب و همچنین انتشار کربن ناشی از هوش مصنوعی، گفت: «مشکل اینجاست که همه این مسائل با هم ترکیب می‌شوند.»
او گفت شوک‌های انرژیِ ناشی از جنگ نشان می‌دهند که اتکا به سوخت‌های فسیلی، یک مشکل بنیادین امنیتی است.
هشدار درباره فاجعه‌ای که سرانجام رخ داد
سه سال پیش، گوترش از بلندترین قله‌های نپال بازدید کرد و نسبت به آینده‌ای هشدار داد که در آن دریاچه‌های حاصل از ذوب یخچال‌های طبیعی، متورم شده، طغیان می‌کنند و موجب سیل‌ها و رانش‌های زمین ویرانگر می‌شوند.
گوترش در سال ۲۰۲۳ گفت: «من امروز اینجا هستم تا از بام دنیا فریاد بزنم: به این دیوانگی پایان دهید.» او افزود: «یخچال‌های طبیعی در حال عقب‌نشینی هستند، اما ما نمی‌توانیم عقب‌نشینی کنیم. ما باید به عصر سوخت‌های فسیلی پایان دهیم.»
او در این مصاحبه یادآور شد: «متأسفانه، این فجایع زودتر از آنچه انتظار داشتم رخ دادند.» سیل‌های ماه اوت جان بیش از ۱۴۰۰ نفر را گرفت و ۵۶۰۰ نفر دیگر نیز مفقود شدند. دانشمندان اعلام کردند که تغییرات اقلیمی در وقوع این فجایع نقش داشته است.
خشکسالی در «سانگاو» واقع در کالیمانتان غربی، اندونزی، یکی از ساکنان ظرف خود را با آب پاک پر می‌کند، در حالی که دیگران منتظر نوبت خود برای دریافت آب از یک تانکر هستند (عکس از آسوشیتد پرس / تاتان سیوفلانا)
گوترش تأکید کرد که باید هزینه‌ای برای کمک به قربانیان تغییرات اقلیمی پرداخت شود؛ کسانی که اغلب خودشان عامل ایجاد این مشکل نبوده‌اند.
گوترش گفت: «شرکت‌های سوخت فسیلی سودهای کلانی به جیب می‌زنند. بدیهی است که باید بر این سودهای بادآورده مالیات وضع شود و درآمدهای حاصل از آن صرف حمایت از کشورهایی گردد که شدیدترین پیامدهای تغییرات اقلیمی را متحمل می‌شوند.»
گوترش اوایل ماه جاری در گفتگو با یک تیم علمی مستقر بر روی سکویی شناور در میان اقیانوس منجمد شمالی، اشاره کرد که سفرش به کوه اورست و گفتگو با پژوهشگران، نگاه او را تغییر داده است. او گفت این گفتگوها «حسی از خشم را نسبت به کسانی برانگیخت که اگرچه شاید مستقیماً منکر تغییرات اقلیمی نباشند، اما از اتخاذ تدابیر لازم برای متوقف کردن این دیوانگی سر باز می‌زنند.»
تحسین به عنوان قهرمان اقلیم، با وجود محدودیت‌ها
ال گور، معاون پیشین رئیس‌جمهور ایالات متحده، گفت: «آنتونیو گوترش در تمامی بیانیه‌ها و ابتکارات متعدد خود برای مقابله با بحران اقلیمی، همواره شیوا، قاطع و کاملاً دقیق عمل کرده است. او در این زمینه بسیار فعال بوده، زیرا به درستی درک کرده است که این بزرگ‌ترین چالشی است که بشریت با آن روبروست.»
لارنس توبیانا، مدیرعامل «بنیاد اقلیمی اروپا» که ریاست مذاکرات منجر به «توافق‌نامه پاریس» را بر عهده داشت، گفت: «گوترش هر آنچه در توان داشت انجام داد؛ او حتی بسیار فراتر از هر دبیرکل دیگری در سازمان ملل گام برداشت، تا جایی که ممکن است در موقعیتی کاملاً تقابلی قرار گرفته باشد.» گوترش گفت از آنجا که کشورها ملزم به انجام خواسته‌های سازمان ملل یا رهبران آن نیستند و ابرقدرت‌ها نیز حق وتو دارند، جایگاه او به عنوان دبیرکل «قدرت واقعی ندارد. می‌دانید که بودجه زیادی هم در اختیار نداریم. اما یک چیز داریم: صدا.»
به همین دلیل، او تنها یک توصیه سه کلمه‌ای برای جانشین خود دارد: «حقیقت را بگویید.» شورای امنیت سازمان ملل همچنان در حال تصمیم‌گیری درباره انتخاب دبیرکل بعدی است.
پیامی که گوترش می‌خواهد مردم درباره تغییرات اقلیمی به خاطر بسپارند، این است: «آن را جدی بگیرید، چرا که یک تهدید وجودی است. و نخستین چیزی که باید برای آن مبارزه کنیم، جان خودمان است.»