سامر سعید، بنوا فوکون و گئورگی کانچف
وال استریت ژورنال / ۳ نوامبر ۲۰۲۶
ایران با استفاده از تمام توان موجود در زرادخانه‌اش، می‌کوشد مانع خروج نفت از تنگه هرمز شود. این کشور با توسل به تاکتیک‌های چریکی، در پی تقویت جایگاه متزلزل خود در این مناقشه و افزایش فشار بر دولت ترامپ در جریان مذاکراتِ به بن‌بست رسیده است.
به گفته مقامات منطقه‌ای، شرکت‌های امنیتی و تحلیلگران، تهران در هفته‌های اخیر اقداماتی نظیر به‌کارگیری پهپادهای زیرآبیِ حامل مواد منفجره، شلیک نارنجک‌های راکت‌انداز و اعزام تیم‌هایی برای نصب مین‌های چسبان بر بدنه کشتی‌ها انجام داده است. این اقدامات بخشی از یک کارزار نامتقارن ایران است که شناورهای حامل نفت از خلیج فارس به سمت نفتکش‌های منتظر در خارج از منطقه را هدف قرار می‌دهد.
ارتش ایالات متحده تقریباً به‌طور روزانه عملیاتی را برای کمک به عبور کشتی‌ها — و محموله‌های نفت خام — از تنگه هرمز انجام می‌دهد و همزمان به محاصره ایران ادامه می‌دهد؛ تلاشی پرهزینه که با این حال، اخیراً موجب بازگشت جریان نفت به سطوح پیش از آغاز جنگ شده است.
تلاش جمهوری اسلامی برای مسدود کردن این مسیر خروجی، به یک «جنگ در سایه» در دلِ مناقشه گسترده‌تر میان ایران و آمریکا تبدیل شده است؛ مناقشه‌ای که با واکنش متقابل نیروهای آمریکایی همراه بوده و تأثیری مستقیم بر قیمت جهانی انرژی گذاشته است.
سخنگوی وزارت امور خارجه ایران به درخواست برای اظهار نظر پاسخی نداد.
روز دوشنبه روزنامه «وال استریت ژورنال» گزارش داد که ایالات متحده به جزیره قشم حمله کرد. این حمله بخشی از یک رشته عملیاتِ محدود و اعلام‌نشده در این آبراهه بود که با هدف متوقف کردن حملات ایران علیه دارایی‌های آمریکا و کشتی‌های در حال عبور انجام شد.
روز سه‌شنبه، همزمان با حضور رأی‌دهندگان آمریکایی پای صندوق‌های رأی در انتخابات میان‌دوره‌ای، نفت خام شاخص «برنت» با قیمت حدود ۱۰۲ دلار در هر بشکه معامله شد و میانگین قیمت هر گالن بنزین به حدود ۴.۱۵ دلار رسید. این در حالی است که قیمت نفت پیش از آغاز جنگ، کمی بیش از ۷۰ دلار در هر بشکه بود.
گرگوری برو، تحلیلگر ارشد امور ایران و انرژی در «گروه اوراسیا» (Eurasia Group)، می‌گوید: «آن‌ها می‌توانند وضعیت را همچنان خشونت‌آمیز نگه دارند، ریسک‌ها برای کشتیرانی را بالا ببرند، هزینه‌ها را زیاد کنند و قیمت نفت را در سطوح بالا حفظ نمایند.»
دولت ترامپ تأکید می‌کند که بر این تنگه تسلط دارد و ارتش ایالات متحده در منطقه نیز اعلام کرده است که این آبراه از مین‌های ایرانی پاکسازی شده است.
دریاسالار برد کوپر، فرمانده نیروهای دریایی ایالات متحده در منطقه (فرماندهی مرکزی)، پس از پرواز بر فراز این تنگه در هفته گذشته، اظهار داشت که آمریکا همچنان به گشت‌زنی‌های خود در این آبراه باریک ادامه می‌دهد؛ آبراهی که پیش از آغاز درگیری‌ها، مسیر عبور ۲۰ درصد از عرضه نفت جهان بود. کوپر با اشاره به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، گفت: «من اصلاً هیچ اثری از سپاه پاسداران در آنجا ندیدم.»
ماه اکتبر شاهد بیشترین تعداد حملات ماهانه در این تنگه از زمان آغاز درگیری‌ها بود؛ به‌طوری که مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (وابسته به نیروی دریایی سلطنتی) بیش از ۳۵ مورد حادثه را در این ماه ثبت کرده است. به گفته این مرکز، در ماه نوامبر نیز تاکنون دست‌کم پنج کشتی هدف حمله قرار گرفته‌اند.
هدف از این حملات، ایجاد اختلال در محموله‌های نفتیِ در حال عبور از تنگه و بازگرداندن فضای رعب و وحشتی است که در ابتدای درگیری‌ها بر شرکت‌های کشتیرانی حاکم شده بود؛ زمانی که ایران با تیراندازی به سمت این آبراه، تجارت دریایی در منطقه را فلج کرد. توافقی که در ماه ژوئن میان ایران و ایالات متحده حاصل شد، برای مدتی کوتاه مسیر تنگه را بازگشایی کرد، اما با متهم کردن یکدیگر به نقض این توافق، ترامپ مجدداً محاصره بنادر ایران توسط آمریکا را برقرار ساخت.
به گزارش رسانه‌های دولتی ایران، سپاه پاسداران طی هفته‌های اخیر مدعی شده است که مین‌های کارگذاری‌شده توسط نیروهایش در این تنگه، به کشتی‌های تجاری آسیب رسانده‌اند. با این حال، مقامات کشورهای حوزه خلیج فارس معتقدند که طرح چنین ادعاهایی با هدف ایجاد هراس در میان شرکت‌های کشتیرانی و تردید نسبت به تلاش‌های آمریکا برای پاکسازی مین‌ها صورت می‌گیرد و هدف نهایی آن، مختل کردن جریان نفت است.
به گفته مقامات، ایران از اواخر ماه اوت از پهپادهای دریایی زیرآبیِ حامل بمب برای حمله به چندین کشتی تجاری استفاده کرده است. مقامات تهران ماهیت دقیق این حملات را تأیید نکرده‌اند؛ اقدامی که احتمالاً بخشی از تلاش آن‌ها برای القای این تصور است که هنوز مین‌های دریایی در این تنگه وجود دارند.
کارشناسان امور دریایی می‌گویند ایران همچنین استفاده از «مین‌های چسبان» (limpet mines) را برای از کار انداختن کشتی‌ها از سر گرفته است؛ سلاحی که در سال ۲۰۱۹ نیز از آن استفاده کرده بود. به گفته سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO)، روز جمعه در آب‌های تنگه، درست در شمال عمان، یک قایق کوچک به سمت چپ (پاشنه) یک نفتکش نزدیک شد و دو ماده منفجره را به بدنه کشتی، بالاتر از خط آب، متصل کرد. انفجارهای متعاقب آن باعث آتش‌سوزی در اتاق موتور و از کار افتادن موقت کشتی شد.
نیروی دریایی ایالات متحده اعلام کرد که ایران در سال ۲۰۱۹، همزمان با افزایش تنش‌ها بر سر خروج رئیس‌جمهور ترامپ از توافق هسته‌ای با تهران، از مین‌های چسبان علیه کشتی‌ها در نزدیکی سواحل امارات متحده عربی استفاده کرده بود.
با افزایش حجم نفت عبوری از تنگه هرمز، دامنه و موقعیت جغرافیایی حملات ایران نیز گسترش یافته است؛ به‌طوری که این حملات اکنون فراتر از نفتکش‌ها، کشتی‌های کانتینربر، کشتی‌های حمل فله و کشتی‌های حمل گاز را نیز هدف قرار می‌دهند — از جمله کشتی‌هایی که در خارج از تنگه و در سایر نقاط خلیج فارس لنگر انداخته‌اند.
«برو»، تحلیلگر مسائل نظامی، می‌گوید ایران اکنون به جای تکیه بر رادارهای ساحلیِ آسیب‌پذیر — که بارها هدف حملات هوایی آمریکا قرار گرفته‌اند — استفاده از دیده‌بان‌های انسانی را ترجیح می‌دهد.
خدمه قایق‌های کوچکی که به‌صورت مخفیانه در میان انبوه قایق‌های ماهیگیری در تنگه هرمز فعالیت می‌کنند، می‌توانند کشتی‌های عبوری را زیر نظر بگیرند و اطلاعات مربوط به اهداف را به اپراتورهای موشک و پهپاد منتقل کنند؛ نوعی از نظارت که شناسایی و مختل کردن آن برای نیروهای آمریکایی دشوار است.
یک مقام عرب که از حملات ایران آگاه است، گفت که چنین شناورهایی اغلب در نزدیکی مناطقی که حملات به کشتی‌های تجاری رخ داده، پرسه می‌زدند. از آنجا که بخش بزرگی از نیروی دریایی ایران در جریان جنگ توسط آمریکایی‌ها غرق شد، استفاده از شناورهای غیرنظامی احتمالاً برای ایران به یک ضرورت تبدیل شده است.
آلسیو پاتالانو، کارشناس جنگ‌های دریایی در «کینگز کالج لندن»، می‌گوید: «ایران می‌تواند با هزینه‌ای اندک، خسارات قابل‌توجهی وارد کند. علاوه بر این، امکان انجام حمله از نقاط متعدد در امتداد ساحل، شناسایی و پیشگیری از این حملات را برای نیروهای آمریکایی دشوارتر و زمان‌برتر می‌کند.»
افزایش حملات با نشانه‌هایی مبنی بر کند شدن روند بهبود اخیر در حمل و نقل دریایی از طریق هرمز همزمان شده است، اگرچه آخرین آمار جریان نفت اولیه است و در معرض بازنگری رو به بالا قرار دارد.
طبق گزارش کپلر، ردیاب کشتی، جریان نفت از طریق تنگه هرمز، شامل انتقال‌های کشتی به کشتی، به طور متوسط حدود ۷.۸ میلیون بشکه در روز در هفته منتهی به ۱ نوامبر بوده است که حدود ۴۵ درصد از سطح قبل از جنگ است. جریان نفت خام در اوایل اکتبر به سطح قبل از جنگ رسیده بود.
این تجارت فوق‌العاده گران شده است: طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، یک نهاد ناظر انرژی بین دولتی مستقر در پاریس، حمل نفت خام از خلیج فارس به آسیا در اواسط اکتبر تقریباً ۳۷ دلار در هر بشکه هزینه داشته است که بیش از پنج برابر سطح قبل از جنگ است.