دیوید ایگناتیوس / واشنگتن‌پست / ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶
با افزایش خطر درگیری مجدد با ایران، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، پیامی برای یکی از رهبران ارشد تندرو در تهران فرستاده و اعلام کرده است که آماده است شخصاً با او دیدار کند تا درباره دستیابی به توافقی از طریق مذاکره برای پایان دادن به جنگ گفت‌وگو کند.
ونس هفته گذشته نامه‌ای برای محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران و فرمانده پیشین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ارسال کرد. یک مقام آمریکایی آگاه از مذاکرات، محتوای این نامه و اهداف آن را برای من تشریح کرد. روزنامه وال‌استریت ژورنال نخستین رسانه‌ای بود که این خبر را منتشر کرد.
این مقام آمریکایی گفت: «محور اصلی نامه، تأکید مجدد بر اولویت منافع ملی ــ هم منافع آمریکا و هم منافع ایران ــ در مذاکرات بود.» به گفته او، ونس تأکید کرده است که منفعت محوری آمریکا «اطمینان از این است که ایران به سلاح هسته‌ای دست پیدا نکند». معاون رئیس‌جمهور آمریکا همچنین منافع ایران را «بازسازی اقتصادی که بر اثر جنگ و تحریم‌ها ویران شده و حفظ حاکمیت ملی این کشور» توصیف کرده است.
این مقام افزود که ونس در نامه خود بر «ضرورت معرفی نمایندگانی از سوی ایران که اختیار لازم برای مذاکره درباره مسائل هسته‌ای را داشته باشند» تأکید کرده است.
تماس مستقیم ونس با رضایی بازتاب‌دهنده ارزیابی دولت ترامپ است که رضایی را مهم‌ترین نقطه تماس در تهران و تنها فردی می‌داند که می‌تواند اجماعی در حمایت از توافقی برای متوقف کردن برنامه هسته‌ای ایران ایجاد کند.
مقام‌های اطلاعاتی آمریکا معتقدند رضایی به‌طور منظم با مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، در ارتباط است و این دو نفر طی چند روز گذشته، پس از دریافت نامه ونس، با یکدیگر گفت‌وگو کرده‌اند. یک مقام آمریکایی گفت اگر دیداری میان طرفین انجام شود، محتمل‌ترین مکان‌ها برای برگزاری آن استانبول یا دوحه، پایتخت کشور قطر، خواهد بود.
کاخ سفید بر این باور است که فرصت دستیابی به توافق، بدون بازگشت به جنگ، ممکن است رو به پایان باشد. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در حال پیشبرد سیاست تغییر رژیم در ایران است و آن را تنها راه «از میان برداشتن این تهدید برای همیشه» می‌داند.
نتانیاهو پس از عملکردی که در انتخابات روز سه‌شنبه فراتر از انتظار بود، همچنان نقشی تعیین‌کننده در سیاست اسرائیل دارد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نیز گفته است که می‌خواهد «کار را در ایران تمام کند» و پنتاگون در حال اعزام و تقویت نیروهای نظامی در منطقه است. با این حال، روشن است که ترامپ و ونس توافقی مسالمت‌آمیز را به ازسرگیری درگیری‌ها ترجیح می‌دهند.
ونس هدایت دیپلماسی دولت آمریکا در قبال ایران را بر عهده داشته است. او در ماه آوریل برای دیدار با محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، به اسلام‌آباد سفر کرد و پیشنهاد داد که آمریکا تحریم‌های اقتصادی علیه ایران را لغو کند و از طریق تعاملات اقتصادی، آنچه تیم ترامپ «پل طلایی» می‌نامید، ایجاد شود؛ مشروط بر آنکه ایران در مقابل، به یک توافق هسته‌ای الزام‌آور پایبند شود.
قالیباف نتوانست این توافق بزرگ را در تهران به فروش برساند و مقام‌های ایرانی را به پذیرش آن متقاعد کند. دو کشور یادداشت تفاهمی محدود و مبهم امضا کردند، اما این تفاهم با آغاز تبادل آتش میان دو طرف در تنگه هرمز از هم فروپاشید.
گفته می‌شود از زمان دیدار اسلام‌آباد، نهادهای اطلاعاتی آمریکا به این نتیجه رسیده‌اند که رضایی به حلقه محوری قدرت در ساختار حاکمیت ایران تبدیل شده است. او از احترام همکاران سابق خود در سپاه برخوردار است و با بازسازی شورای عالی امنیت ملی و گماردن افراد مورد اعتماد خود در آن، قدرتش را نیز تحکیم کرده است.
علاوه بر این، رضایی همکاری نزدیکی با مقام‌هایی دارد که مسئولیت نظارت بر اقتصاد ایران را بر عهده دارند؛ اقتصادی که در پی محاصره در تنگه هرمز و تحریم‌های شدید اقتصادی، به‌شدت تحت فشار قرار گرفته است. مقام‌های آمریکایی معتقدند رضایی «شرایط وخیم و بحرانی را درک می‌کند».
کشور قطر میانجی اصلی در این مناقشه بوده و نمایندگان این کشور به‌طور منظم با رضایی و دیگر مقام‌های ارشد ایران در تماس بوده‌اند. گفته می‌شود رهبران ایران نامه مستقیم ونس را نشانه‌ای از احترام تلقی کرده‌اند، اما تاکنون هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که موضع آنها درباره مسئله هسته‌ای ــ که در مرکز این مناقشه قرار دارد ــ نرم‌تر شده باشد.
مقام‌های آمریکایی نزدیک به مذاکرات معتقدند که مناقشه با ایران به نقطه عطفی سرنوشت‌ساز نزدیک می‌شود و آنها می‌خواهند به تندروهای تهران نشان دهند که تلاش دیپلماتیک ونس جدی است.
این تلاش ارزشمند است. اما رضایی رهبری است که تمام دوران فعالیت سیاسی و نظامی خود را بر مخالفت سرسختانه با آمریکا و اسرائیل بنا کرده است. او از قدرت لازم برای دستیابی به توافق با آمریکا برخوردار است، اما چنین توافقی به معنای چرخشی شگفت‌انگیز در مسیر سیاسی او خواهد بود.
تلاش برای رسیدن به توافق با ایران، نشان‌دهنده نقش روزافزون ونس در سیاست خارجی آمریکا است؛ همچنین فرصتی برای او فراهم می‌کند تا بدبینی و مخالفت خود را با جنگی که از محبوبیت چندانی برخوردار نیست، برجسته سازد.
نکته قابل توجه دیگر این است که ابتکار صلح در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا مطرح شده است؛ انتخاباتی که انتظار می‌رود جمهوری‌خواهان در آن شکست سنگینی متحمل شوند.
با این همه، این ابتکار، صرف‌نظر از فایده سیاسی آن برای کاخ سفید، جایگزینی مناسب برای دور دیگری از جنگ است.
———————
* دیوید ایگناتیوس، ستون‌نویس حوزه سیاست خارجی روزنامه واشنگتن‌پست است. آخرین رمان او «مدار شبح» (Phantom Orbit) نام دارد.