مصطفی سالم / سی‌ان‌ان / ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶
در حالی که نگرانی‌ها از آغاز یک تهاجم جدید از سوی آمریکا و اسرائیل — که می‌تواند خاورمیانه را در بی‌ثباتیِ هرچه بیشتر فرو ببرد — افزایش یافته است، عربستان سعودی و متحدانش روز دوشنبه مقامات ارشد امنیتی خود را برای گفتگو به ایران اعزام کردند.
عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، به همراه شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، در تهران حضور یافتند تا با مقامات عالی‌رتبه ایران، از جمله محسن رضایی (دبیر شورای عالی هماهنگی اقتصادی سران قوا) و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، دیدار و گفتگو کنند.
این دیدار در تهران در مقطعی پرتنش برای خاورمیانه صورت می‌گیرد؛ به‌ویژه آنکه گمانه‌زنی‌هایی مطرح شده مبنی بر اینکه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور منتخب، ممکن است پس از انتخابات میان‌دوره‌ای هفته آینده، دستور حملات جدیدی علیه ایران را صادر کند. این نشست همچنین نخستین تماس در سطح عالی میان ایران و عربستان سعودی از زمان تشدید حملات حوثی‌های یمن (مورد حمایت ایران) علیه اهداف سعودی در ماه گذشته محسوب می‌شود.
بر اساس بیانیه‌ای که در رسانه‌های دولتی ایران منتشر شد، این چهار کشور توافق کردند که گفتگوها را ادامه داده و همکاری‌های خود را در راستای حمایت از امنیت و صلح در منطقه تقویت کنند.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، پیش از برگزاری این نشست به خبرنگاران گفت: «ما همواره تأکید کرده‌ایم که امنیت منطقه تنها با تکیه بر اراده و ملاحظات امنیتی کشورهای همین منطقه قابل تأمین است.»
عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، «پیمان مکه» را تشکیل می‌دهند؛ ائتلافی که به‌تازگی میان سه قدرت بزرگ منطقه شکل گرفته است. این پیمان — که بر اساس آن حمله به یکی از اعضا، حمله به همه آن‌ها تلقی می‌شود — به دلیل گرد هم آوردن پاکستان (دارای سلاح هسته‌ای)، ترکیه (با توان نظامی قابل‌توجه) و عربستان سعودی (با منابع مالی گسترده)، مورد توجه و تحلیل قرار گرفته است.
از زمان آغاز جنگ در ماه فوریه، پاکستان به عنوان میانجی‌ای کلیدی میان واشنگتن و تهران عمل کرده است.
سفر خالد بن سلمان به تهران ناظران را غافلگیر کرد
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در اندیشکده «گروه بین‌المللی بحران» (ICG)، به سی‌ان‌ان گفت: «اهمیت این نشست عمدتاً به زمان برگزاری آن و مقامات شرکت‌کننده در آن بازمی‌گردد. این دیدار در شرایطی انجام می‌شود که خطر وقوع دور جدیدی از جنگ میان ایران و ایالات متحده افزایش یافته است و سه عضو “پیمان مکه” نیز منافع امنیتی مستقیمی در این میان دارند که در معرض خطر قرار گرفته است.»
سفر خالد بن سلمان — یکی از اعضای خاندان سلطنتی سعودی و برادر ولیعهد محمد بن سلمان، که حاکم واقعی این پادشاهی محسوب می‌شود — ناظران را غافلگیر کرد. ایران و عربستان سعودی نماینده ایدئولوژی‌های مذهبی رقیب هستند و دهه‌هاست که درگیر رقابتی منطقه‌ای بوده‌اند؛ رقابتی که اوایل سال جاری، پس از آغاز جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی، به رویارویی مستقیم انجامید.
در ماه فوریه و در آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، در پی حملات هوایی اسرائیل که منجر به کشته شدن آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر عالی ایران، به همراه بخش عمده‌ای از فرماندهان ارشد نظامی و دانشمندان برجسته هسته‌ای این کشور شد، ایران به متحدان منطقه‌ای واشنگتن، از جمله عربستان سعودی، حمله کرد. متحدان و نیروهای نیابتی ایران — از جمله گروه‌هایی در عراق و یمن — نیز به تأسیسات نفتی و زیرساخت‌های غیرنظامی عربستان سعودی حمله کرده‌اند که این امر فشاری بی‌سابقه بر این پادشاهی وارد آورده است.
کشورهای خاورمیانه نگرانند که یک تهاجم جدید از سوی ایالات متحده علیه ایران، پس از هشت ماه بی‌ثباتی در منطقه، منجر به اقدامات تلافی‌جویانه بیشتر از سوی ایران شود.
دو مقام آمریکایی به شبکه سی‌ان‌ان (CNN) گفتند که در حال حاضر نیروهای کافی از ایالات متحده در منطقه مستقر شده‌اند تا بتوانند حملات احتمالی را انجام دهند. به گفته این منابع، دامنه عملیات نظامی جدید آمریکا احتمالاً فراتر از اقداماتی خواهد بود که صرفاً با هدف «هرس کردن» (تضعیف موقت توانمندی‌ها) یا حفظ وضع موجود انجام می‌شوند؛ اقداماتی نظیر هدف قرار دادن رادارها، سکوهای پرتاب و سایر دارایی‌های ایران که به‌سرعت قابل جایگزینی یا بازسازی هستند — همان‌طور که از زمان توقف عملیات رزمی تمام‌عیار توسط ترامپ در اوایل سال جاری، شاهد آن بوده‌ایم.
تهران پس از ماه‌ها حملات تلافی‌جویانه موشکی و پهپادی علیه همسایگانِ متحدِ آمریکا، از شدت این حملات کاسته و در عوض راهبرد خود را بر ایجاد بی‌ثباتی اقتصادی متمرکز کرده است؛ این کار از طریق تلاش برای مسدود کردن تنها آبراهی صورت می‌گیرد که روزانه محل عبور کشتی‌های حامل یک‌پنجم نفت و گاز جهان است.
تهران از کشورهای منطقه خواسته است تا پایگاه‌های ایالات متحده را برچینند و به وابستگی دفاعی خود به واشنگتن پایان دهند. بیشتر همسایگان منطقه‌ای ایران دارای ارتش‌هایی هستند که با تسلیحات آمریکایی تجهیز شده‌اند، اما با توجه به نگرانی‌ها درباره میزان تعهد واشنگتن به دفاع از متحدانش، آن‌ها به‌تدریج شروع به متنوع‌سازی زرادخانه‌های خود و ایجاد ائتلاف‌های نظامی جدید کرده‌اند.
دنی سیترینوویچ، رئیس پیشین بخش ایران در سازمان اطلاعات نظامی اسرائیل، در شبکه اجتماعی «ایکس» (توییتر سابق) نوشت که «ائتلاف مکه» بخشی از تلاشی گسترده‌تر برای ایجاد یک «معماری امنیتی منطقه‌ای مستقل‌تر» است.
سیترینوویچ افزود: «تصمیم برای تعامل مستقیم با تهران نیز به همان اندازه حائز اهمیت است. این امر نه تنها نشان‌دهنده به رسمیت شناختن رژیم ایران است، بلکه بیانگر درک این واقعیت است که ایران همچنان یک بازیگر محوری در منطقه است که نمی‌توان به‌سادگی نفوذ آن را نادیده گرفت.»
مقامات ایرانی از این ابتکار استقبال کرده‌اند و برخی از آن‌ها، از جمله محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین، آن را فرصتی برای حرکت به سوی یک چارچوب امنیتی گسترده‌تر در منطقه و کاهش وابستگی به ایالات متحده می‌دانند. با این حال، به گفته عزیزی از «گروه بین‌المللی بحران» (Crisis Group)، این تحولات هنوز به معنای یک گشایش دیپلماتیک فوری نیستند.
او گفت: «تهران خواهان تضمین‌های معتبری است که بر اساس آن‌ها هرگونه توافقی بتواند از وقوع یک حمله نظامی دیگر جلوگیری کند؛ اما دشوار می‌توان تصور کرد که عربستان سعودی، ترکیه یا پاکستان چگونه می‌توانند چنین تضمین‌هایی ارائه دهند یا چنان نفوذی بر ترامپ داشته باشند که بتوانند این تضمین‌ها را از او بگیرند.»
عزیزی افزود: «تا زمانی که این کشورها چیز جدیدی ارائه نکنند که بتواند محاسبات تهران یا واشنگتن را تغییر دهد، بعید است که این نشست به پیشرفتی اساسی و چشمگیر منجر شود. در حال حاضر، این رویداد بیشتر شبیه تلاشی در لحظات آخر برای جلوگیری از ازسرگیری جنگ است تا آغاز یک روند دیپلماتیک جدید.»