امتداد: دریاچه ارومیه در پاییز ۱۴۰۵ با شرایطی متفاوت از سال گذشته روبه‌رو شده است. تازه‌ترین آمارهای اعلام‌شده از سوی مسئولان آب منطقه‌ای و محیط زیست نشان می‌دهد که تراز و حجم آب دریاچه نسبت به پاییز گذشته افزایش قابل‌توجهی داشته است. با این حال، مسئولان و کارشناسان تأکید می‌کنند که بهبود شاخص‌های آبی به معنای پایان بحران یا احیای کامل دریاچه نیست.
براساس اطلاعات ثبت‌شده در ۱۹ مهرماه، تراز سطح آب دریاچه ارومیه به ۱۲۷۰ متر و ۵۸ سانتی‌متر از سطح دریا رسیده است. در همین تاریخ، وسعت پهنه آبی حدود یک‌هزار و ۹۴۶ کیلومترمربع و حجم آب موجود نزدیک به دو میلیارد و ۵۲۰ میلیون مترمکعب برآورد شده است.
این ارقام در مقایسه با شرایط بحرانی سال گذشته نشانه بهبود هستند؛ اما دریاچه همچنان حدود سه متر و ۵۲ سانتی‌متر با تراز اکولوژیک خود فاصله دارد. فاصله‌ای که نشان می‌دهد بازگشت آب به بخشی از بستر دریاچه را نباید با احیای پایدار اکوسیستم آن یکسان دانست.
بارش‌های مهر، روند کاهش تراز را متوقف کرد
محمدعلی حسن‌پور اقدم، مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی، دوم آبان اعلام کرد که بارش‌های مؤثر مهرماه باعث توقف روند نزولی تراز دریاچه در آغاز سال آبی جدید شده است.
به گفته این مقام مسئول، حجم آب دریاچه در این مقطع حدود دو میلیارد و ۵۵۰ میلیون مترمکعب تثبیت شده است. او در عین حال تأکید کرده که تداوم این شرایط به میزان و توزیع بارندگی‌های ماه‌های آینده و مدیریت منابع آب حوضه بستگی دارد.
اهمیت این تحول در آن است که در سال‌های گذشته، کاهش سطح آب دریاچه گاه تا ماه‌های آغازین پاییز نیز ادامه پیدا می‌کرد. توقف زودهنگام افت تراز می‌تواند فرصتی برای حفظ ذخیره آبی فراهم کند، اما به‌تنهایی نشانه رفع عوامل اصلی بحران نیست.
سه‌ونیم متر فاصله تا وضعیت مطلوب
یوسف غفارزاده، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی، در گزارش منتشرشده در ۲۴ مهر اعلام کرد که دریاچه با وجود افزایش حجم آب، همچنان حدود سه‌ونیم متر تا تراز اکولوژیک فاصله دارد.
تراز اکولوژیک صرفاً یک عدد مربوط به ارتفاع سطح آب نیست؛ این شاخص با شرایط لازم برای پایداری زیست‌محیطی دریاچه ارتباط دارد. باقی‌ماندن فاصله قابل‌توجه با این تراز نشان می‌دهد که افزایش اخیر ذخیره آب هنوز برای بازگشت دریاچه به وضعیت مطلوب کافی نیست.
مسئولان محیط زیست نیز با تأیید بهبود نسبی شرایط، بر ضرورت مدیریت پایدار منابع ورودی تأکید کرده‌اند.
به بیان دیگر، بارندگی می‌تواند فرصت احیا ایجاد کند، اما حفظ این فرصت به تصمیم‌های مدیریتی وابسته است.
مسئله اصلی همچنان مصرف آب در حوضه است
یکی از عوامل مؤثر بر بحران دریاچه ارومیه، فشار طولانی‌مدت بر منابع آب حوضه آبریز آن است. توسعه کشاورزی آبی، برداشت از منابع سطحی و زیرزمینی و تغییر الگوی مصرف، طی سال‌های گذشته بر میزان آبی که به دریاچه می‌رسد اثر گذاشته‌اند.
در یک پژوهش منتشرشده در تابستان ۱۴۰۴ درباره تغییرات کاربری اراضی حوضه ارومیه، توسعه ناپایدار کشاورزی، ساخت سدها و تشدید تغییرات اقلیمی و خشکسالی از عوامل اصلی کاهش آب و تضعیف اکوسیستم دریاچه معرفی شده‌اند.
این یافته‌ها نشان می‌دهند که مسئله دریاچه صرفاً کمبود بارش نیست. حتی در سال‌هایی که بارندگی افزایش می‌یابد، اگر برداشت و مصرف آب در حوضه با منابع تجدیدپذیر متناسب نباشد، امکان تکرار بحران در دوره‌های خشک بعدی وجود دارد.
به همین دلیل، کارشناسان بر کاهش واقعی مصرف آب کشاورزی، مدیریت برداشت از منابع زیرزمینی و تأمین حقابه زیست‌محیطی دریاچه تأکید دارند. بدون اجرای این اقدامات، افزایش سطح آب ممکن است به یک بهبود موقت محدود شود.
خطر گردوغبار نمکی همچنان مطرح است
کاهش طولانی‌مدت سطح آب دریاچه ارومیه، بخش‌هایی از بستر آن را در معرض خشکی قرار داده و نگرانی‌هایی درباره شکل‌گیری کانون‌های گردوغبار نمکی ایجاد کرده است.
افزایش حجم آب می‌تواند بخشی از بستر خشک‌شده را دوباره بپوشاند، اما تا زمانی که سطح آب به شرایط پایدار نرسیده باشد، نمی‌توان خطرهای زیست‌محیطی ناشی از خشکی دریاچه را پایان‌یافته دانست.
پیامدهای احتمالی این وضعیت تنها به محدوده دریاچه محدود نمی‌شود. تغییر کیفیت خاک، فشار بر فعالیت‌های کشاورزی و مخاطرات ناشی از گردوغبار از جمله مسائلی هستند که ضرورت پایش مستمر شرایط دریاچه و مناطق پیرامونی را افزایش می‌دهند.
احیای دریاچه؛ مسئله بودجه و اجرا
در کنار مدیریت مصرف آب، تأمین و تخصیص منابع مالی طرح‌های احیا نیز اهمیت دارد. در ماه‌های گذشته، گزارش‌هایی درباره ضرورت شفاف‌سازی اعتبارات اختصاص‌یافته به احیای دریاچه و نحوه هزینه‌کرد آنها منتشر شده است.
کارشناسان تأکید دارند که صرف اعلام اعتبار در بودجه برای ارزیابی پیشرفت برنامه‌های احیا کافی نیست؛ باید مشخص باشد چه میزان از منابع واقعاً تخصیص یافته و چه نتایجی در کاهش مصرف آب، تأمین حقابه و بهبود شرایط اکولوژیک حاصل شده است.
از این منظر، معیار موفقیت طرح‌های احیا نباید تنها افزایش موقت تراز آب در یک فصل پربارش باشد. پایداری سطح آب در دوره‌های خشک، کاهش فشار بر منابع حوضه و اجرای تعهدات زیست‌محیطی شاخص‌های مهم‌تری برای سنجش نتیجه اقدامات هستند.
فرصتی که نباید با پایان بحران اشتباه گرفته شود
تازه‌ترین آمارهای دریاچه ارومیه نشان می‌دهد که شرایط آن نسبت به پاییز گذشته بهبود یافته است. افزایش تراز، گسترش پهنه آبی و توقف افت سطح آب در مهرماه تحولاتی مثبت به شمار می‌روند.
با این حال، فاصله سه‌ونیم متری با تراز اکولوژیک و ادامه فشار بر منابع آب حوضه نشان می‌دهد که دریاچه هنوز از مرحله بحران عبور نکرده است.
پرسش اصلی اکنون این نیست که آیا دریاچه در سال جاری آب بیشتری دارد؛ آمارها پاسخ مثبت به این پرسش می‌دهند. مسئله این است که آیا دستگاه‌های مسئول می‌توانند از فرصت ایجادشده برای اصلاح الگوی مصرف، تأمین حقابه و اجرای برنامه‌های پایدار احیا استفاده کنند یا دریاچه با بازگشت دوره‌های کم‌بارش بار دیگر با افت شدید سطح آب روبه‌رو خواهد شد.
افزایش آب دریاچه ارومیه خبری امیدوارکننده است، اما موفقیت واقعی زمانی قابل اعلام خواهد بود که این بهبود از یک تغییر فصلی به روندی پایدار تبدیل شود.