جان ایمونت / وال استریت ژورنال / ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶
در بخش عمده‌ای از دوران جنگ، ایران از یک پشتوانه بسیار ارزشمند برخوردار بود: ده‌ها نفت‌کش حامل میلیون‌ها بشکه نفت خام که با امنیت کامل در آب‌های آسیا مستقر بودند. تهران به‌طور پیوسته این نفت را به چین می‌فروخت و از این طریق میلیاردها دلار نقدینگیِ بسیار مورد نیاز را به دست می‌آورد.
اکنون، آن ذخایر شناور دیگر وجود ندارند. به گفته تحلیلگران شرکت «کپلر» (Kpler)، تا اواسط ماه اکتبر، این ذخایر به‌طور کامل تخلیه شده‌اند؛ چرا که محاصره دریایی ایالات متحده مانع از آن شد که ایران بتواند نفت خامی را که معمولاً به پالایشگاه‌های چینی می‌فروشد، جایگزین کند.
همایون فلک‌شاهی، مدیر بخش تحلیل نفت خام در شرکت کپلر، گفت: «دیگر نفتی باقی نمانده است که به چین عرضه شود.»
کاهش درآمدهای نفتی، ضربه دیگری به اقتصادِ تحت فشار ایران وارد می‌کند؛ اقتصادی که هم‌اکنون نیز با تورم افسارگسیخته و کمبودهای گسترده دست‌به‌گریبان است. فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) که مسئولیت منطقه خاورمیانه را بر عهده دارد، روز شنبه اعلام کرد که این محاصره، تهران را از دست‌کم ۲۵ میلیارد دلار درآمد نفتی محروم کرده است؛ مسئله‌ای که به نوبه خود توانایی ایران را برای جایگزینی کارخانه‌ها و تسلیحاتِ از بین‌رفته، محدود خواهد کرد.
دریاسالار برد کوپر، از فرماندهان فرماندهی مرکزی ایالات متحده، اظهار داشت که اقدامات آمریکا «هزینه‌های ویرانگری را به دستگاه امنیتی ایران تحمیل کرده است.»
در حالی که فشارهای ایالات متحده صادرات ایران را به شدت محدود کرده، جریان نفت از سایر نقاط خاورمیانه همچنان برقرار است و حتی اخیراً از سطوح پیش از جنگ نیز فراتر رفته است؛ چرا که حمایت ایالات متحده، عبور نفتِ غیرایرانی از تنگه هرمز را تضمین می‌کند.
این ذخایر شناور، بخشی از یک سیستم پیچیده بودند که ایران طی سال‌ها ایجاد کرده بود تا بتواند با وجود تحریم‌های ایالات متحده، نفت خود را به مشتری اصلی‌اش، یعنی چین، برساند.
در این سازوکار، نفتکشهای مرتبط با ایران به جای ارسال مستقیم نفت به پالایشگاه‌های چین، محموله‌های نفت خام را به آب‌های نزدیک سواحل مالزی و سنگاپور منتقل می‌کردند. سپس آن‌ها نفت را به نفتکشهای دیگری منتقل کردند که آن را به پالایشگاه‌های چین بردند. این ترفند، ردیابی جریان نفت و مجازات ناقضان تحریم‌ها را برای ایالات متحده دشوارتر کرد. آب‌های نزدیک مالزی و سنگاپور نیز به مکانی مناسب برای ذخیره‌سازی نفت تبدیل شدند.
تحلیلگران حوزه نفت می‌گویند پرداخت‌های چین بابت نفت ایران ممکن است حدود دو ماه طول بکشد تا به دست طرف ایرانی برسد؛ بدین معنا که تهران احتمالاً در هفته‌های پیش رو نیز همچنان مبالغ اندکی از فروش‌های گذشته دریافت خواهد کرد.
صادرات با کامیون به کشورهای همسایه
ایران در حالی که بیش از شش ماه از آغاز محاصره می‌گذرد، برخلاف پیش‌بینی‌هایی که فروپاشی اقتصادش و تن دادن به امتیازدهی در برنامه هسته‌ای را نوید می‌دادند، همچنان مقاومت کرده است. با مسدود شدن مسیرهای دریایی، تهران نفت را در مخازن متروکه ذخیره کرده و از طریق کامیون به کشورهای همسایه فرستاده است.
با این حال، چشم‌انداز کلی اقتصاد ایران تیره و تار است. فلک‌شاهی می‌گوید فروش نفت حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از درآمدهای دولت ایران را تشکیل می‌دهد و بزرگترین منبع تأمین ارز خارجی برای این کشور است. تضعیف پول ملی ایران — که از اوایل ژوئیه تاکنون یک‌سوم ارزش خود را در برابر دلار از دست داده — به تورم سرسام‌آور دامن زده است.
فلک‌شاهی گفت: «به نظر می‌رسد قمار ایالات متحده بر این است که وضعیت اقتصادی یا رژیم را وادار به بازگشت به میز مذاکره برای پذیرش یک توافق هسته‌ای کند، و یا موجب بروز اعتراضات داخلی شود که مهار آن‌ها برای حکومت چالش‌برانگیز خواهد بود.»
به گفته تحلیلگران، مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت ایران که از تنگه هرمز نمی‌گذرند — مانند حمل‌ونقل زمینی با کامیون — حتی به نزدیکیِ جایگزینیِ حجم نفتی که از طریق دریا صادر می‌شد نیز نخواهند رسید.
ایمان ناصری، معاون ارشد بخش خاورمیانه و آسیا در شرکت تحلیل انرژی «اف‌جی‌ئی نکسنت‌ای‌سی‌ای» (FGE NexantECA) در دبی — که پیش‌تر در بخش پژوهشی وزارت نفت ایران فعالیت می‌کرد — گفت: «آیا [این اقدامات] مؤثر است؟ بله، مؤثر است.» با این حال، او خاطرنشان کرد که این نظام در گذشته نشان داده است که از خود مقاومت نشان می‌دهد. «بیایید یک سال دیگر صبر کنیم و ببینیم آیا این سیستم می‌تواند دوام بیاورد یا خیر.»
به گفته شرکت «کپلر» (Kpler)، در زمان آغاز جنگ در ماه فوریه، ایران حدود ۱۳۵ میلیون بشکه نفت در خارج از مرزهای خود — عمدتاً در سواحل مالزی و سنگاپور — ذخیره داشت که با توجه به جهش قیمت نفت، احتمالاً ارزشی معادل ۱۰ میلیارد دلار یا بیشتر داشته است. هنگامی که ایالات متحده در ماه آوریل برای نخستین بار جریان صادرات نفت ایران را مسدود کرد، ایران به فروش نفت از همین ذخایر فراساحلی ادامه داد که منجر به کاهش سریع این ذخایر شد.
زمانی که ایالات متحده در اواسط ماه ژوئن، در چارچوب مذاکرات صلح، این محدودیت‌ها را لغو کرد، ایران با شتاب بیشتری نفت صادر کرد و ذخایر خود را دوباره افزایش داد؛ اما این روند تا اواسط ماه ژوئیه، یعنی زمانی که آمریکا دوباره محدودیت‌ها را اعمال کرد، ادامه داشت. بر اساس داده‌های «کپلر»، حجم این ذخایر که در اوج خود به نزدیک ۹۰ میلیون بشکه رسیده بود، تا ۵ اکتبر به کمتر از یک میلیون بشکه کاهش یافت و از آن زمان تاکنون به‌طور کامل به پایان رسیده است.
اما لی، تحلیلگر شرکت رصد انرژی «ورتکسا» (Vortexa) نیز از کاهشی چشمگیر خبر داد و برآورد کرد که تا تاریخ ۹ اکتبر، حدود ۶ میلیون بشکه نفت ایران در نزدیکی سنگاپور وجود داشته است. به گفته او، پالایشگاه‌های نفت چین به‌طور فزاینده‌ای به سمت تأمین‌کنندگان جایگزین، از جمله برزیل و غرب آفریقا، روی آورده‌اند.
گروه مدافع «اتحاد علیه ایران هسته‌ای» (UANI) نیز برآورد کرده است که صادرات نفت ایران در ماه‌های اوت و سپتامبر به نزدیک صفر رسیده و حجم ذخایر شناور در جنوب شرقی آسیا نیز تا اوایل اکتبر احتمالاً به ۱۰ میلیون بشکه یا کمتر کاهش یافته است؛ هرچند به گفته آن‌ها، تعیین رقم دقیق دشوار است. چارلی براون، پژوهشگر این گروه، گفت: «آن‌ها قطعاً باید تحت فشار شدیدی باشند.» او افزود اگرچه نمی‌توان با قطعیت گفت که ذخایر به صفر رسیده‌اند، اما «به نظر می‌رسد که روند به‌شدت به سمت صفر شدن پیش می‌رود.»
دولت ایران همچنان تأکید دارد که می‌تواند در برابر این فشارها ایستادگی کند. عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی ایران، هفته گذشته در نشست صندوق بین‌المللی پول در بانکوک گفت که اقتصاد ایران با وجود فشارها، «تاب‌آوری بسیار خوبی از خود نشان داده است» و این ادعا که اقتصاد ایران در حال فروپاشی است، «چیزی جز یک توهم نیست.»