نجمه بزرگمهر / فاینانشال تایمز / ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶
دو دهه پیش، آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر عالی وقت ایران، فتوایی علیه توسعه سلاح‌های هسته‌ای صادر کرد؛ ممنوعیتی مذهبی که مبنای تأکید نظام بر صلح‌آمیز بودن اهداف هسته‌ای‌اش قرار گرفت — حتی در حالی که غنی‌سازی گسترده، این کشور را در مسیر تقابل با غرب قرار داده بود.
اما اکنون، در میان ویرانی‌های ناشی از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، شمار فزاینده‌ای از سیاستمداران تندرو، تحلیلگران و نمایندگان مجلس خواستار آن هستند که تهران از این موضع دست بردارد، از «پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای» (NPT) خارج شود و به سمت سلاح‌های هسته‌ای حرکت کند.
داوود مدرسیان، فعال سیاسی نزدیک به جریان‌های تندرو، در همین ماه نوشت: «درگیری‌های نظامی اخیر نشان داد که دستیابی به سلاح هسته‌ای برای ایران نه یک آرزو، بلکه ضرورتی است که حتی از نان شب هم واجب‌تر است.»
این بحث عمومی نشان‌دهنده تغییری آشکار در کشوری است که در آن، دفاع علنی از سلاح‌های هسته‌ای مدت‌ها به منزله به چالش کشیدن اقتدار «رهبر عالی» — که تصمیم‌گیرنده نهایی در کشور است — تلقی می‌شد.
با این حال، کشته شدن خامنه‌ای در بمباران آمریکا و اسرائیل در آغاز جنگ (۲۸ فوریه)، به‌طور متناقضی ممکن است به پایان یافتن این وضعیت کمک کرده باشد. جانشین و پسر او، مجتبی خامنه‌ای — که از آن زمان در اختفا به سر می‌برد — هنوز به‌طور علنی اعلام نکرده است که آیا بر موضع پدرش پایبند خواهد ماند یا خیر؛ سکوتی که فضا را برای ایدئولوگ‌های تندرو (جنگ‌طلب) در ایران فراهم کرده تا دیدگاه‌های خود را مطرح کنند.
مدرسیان اظهار داشت که اسلام شیعی از پویایی لازم برخوردار است تا احکام دینی بتوانند در پاسخ به شرایط متغیر، تکامل یابند. همچنین حسن قشقاوی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس، ماه گذشته گفت که رهبر جدید ایران می‌تواند حکم (فتوای) جدیدی در مورد مسئله هسته‌ای صادر کند و «هیچ‌کس نمی‌تواند مانع او شود».
قشقاوی افزود که ایران باید یک «چرخه کامل بازدارندگی» ایجاد کند تا از تکرار الگوی کنونیِ «مذاکره و جنگ» جلوگیری شود. طرفداران سلاح‌های اتمی به کره شمالی اشاره می‌کنند؛ کشوری که به گفته آن‌ها، زرادخانه هسته‌ای‌اش به عنوان عاملی بازدارنده و مؤثر در برابر مداخله خارجی عمل کرده است. یکی از افراد نزدیک به حکومت مدعی شد که مرگ خامنه‌ای منجر به افزایش چشمگیر حمایت از سلاح‌های هسته‌ای در درون نظام شده است؛ به طوری که به گفته او، احساس ضرورتِ داشتن بمب هسته‌ای «از تقریباً صفر به بیش از ۵۰ درصد» افزایش یافته است.
بخشی از این مسئله ناشی از آن است که بسیاری از وفاداران به نظام، مناقشه با ایالات متحده را — که در تنگه هرمز (منطقه‌ای که ایران بر کنترل آن اصرار دارد) در وضعیتی بی‌ثبات، پرتنش و بن‌بست‌گونه باقی مانده است — به مثابه یک تهدید وجودی (حیاتی) می‌بینند.
در جریان یک کارزار بمباران ۴۰ روزه — که در ماه آوریل با برقراری یک آتش‌بس شکننده متوقف شد — ده‌ها تن از رهبران و مقامات ارشد کشته شدند؛ ضمن آنکه دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، بارها احتمال تغییر نظام در ایران را مطرح کرده‌اند.
رئیس‌جمهور ایالات متحده حتی فراتر رفته و تهدید کرده است که «تمدن» ایران را نابود کرده و این کشور را به «عصر حجر» بازمی‌گرداند. به گفته یک دیپلمات ارشد غربی در تهران، این اظهارات باعث شده است که مقامات حکومت ایران به این فکر بیفتند که آیا ایالات متحده قصد استفاده از سلاح‌های هسته‌ای تاکتیکی را دارد یا خیر.
نگرانی سیاستمداران عمل‌گرا
موضع رسمی ایران همچنان این است که برنامه هسته‌ای‌اش صلح‌آمیز بوده و هیچ قصدی برای ساخت سلاح ندارد. محمد اسلامی، عالی‌ترین مقام هسته‌ای ایران، روز یکشنبه اعلام کرد که فعالیت‌ها برای تولید ۲۰ هزار مگاوات برق هسته‌ای، «حتی در شرایط جنگ» نیز ادامه داشته است.
حمایت آشکار از ایجاد یک بازدارنده هسته‌ای، موجب نگرانی برخی سیاستمداران عمل‌گرا — از جمله اصلاح‌طلبانی که مدت‌هاست خواستار سیاست خارجی مبتنی بر تنش‌زدایی هستند — شده است.
حسین مرعشی، از چهره‌های ارشد جریان اصلاح‌طلب، هفته گذشته به رسانه‌های داخلی گفت: «آنچه مهم‌تر از غنی‌سازی و حفظ دستاوردهای هسته‌ای است، حفظ ایران و جمهوری اسلامی است.»
کارشناسان معتقدند با توجه به تداوم جنگ، به نظر نمی‌رسد ایران در حال حاضر در مرحله‌ای باشد که بتواند درباره دکترین هسته‌ای کشور تصمیم‌گیری کند.
علی واعظ، کارشناس مسائل ایران در «گروه بین‌المللی بحران» می‌گوید: «این بحثی جدی است و به خاطر فتوای رهبر پیشین جمهوری اسلامی، دیگر تابو محسوب نمی‌شود. جنگ، موضع کسانی را تقویت کرده که معتقدند کشوری که در معرض تهدیدِ موجودیتی قرار دارد، در نهایت به یک عامل بازدارنده نهایی نیاز دارد.»
اما او می‌افزاید: «تهران ممکن است به جای تلاش آشکار برای دستیابی به بمب، سعی کند [زیرساخت‌های] هسته‌ای خود را حفظ کرده و در مورد برنامه هسته‌ای‌اش برای کسب امتیازات اقتصادی یا امنیتی مذاکره کند.»
«بسیاری از مسائل به این بستگی دارد که آیا رهبران ایران باور دارند که نظامی‌سازی برنامه هسته‌ای (ساخت سلاح) می‌تواند از حمله بعدی علیه کشور جلوگیری کند، یا اینکه صرفاً باعث تسریع وقوع آن خواهد شد.»
ابوالفضل بازرگان، تحلیلگر روابط بین‌الملل که به جریان‌های تندرو نزدیک است، به خبرگزاری تسنیم — که وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است — گفت که اصرار ایران بر اینکه هرگز سلاح اتمی نخواهد ساخت، به نوعی «شکستِ خودخواسته» خواهد بود.
به استدلال او، تهران باید دکترین «عدم استفاده نخست از سلاح هسته‌ای» را اتخاذ کند، اما در عین حال توانایی پاسخ متقابل در صورت حمله با سلاح‌های هسته‌ای را برای خود محفوظ نگه دارد.
بر اساس ارزیابی‌های اطلاعاتی ایالات متحده، ایران دهه‌ها پیش کار بر روی برنامه سلاح‌های هسته‌ای را آغاز کرده بود، اما این فعالیت‌ها در سال ۲۰۰۳ متوقف شد. سال گذشته، تولسی گابارد (که پیش‌تر در نهادهای اطلاعاتی آمریکا حضور داشته) به کنگره گفت که جامعه اطلاعاتی ایالات متحده بر این باور است که تهران در حال ساخت سلاح اتمی نیست.
با این حال، افزایش شدید فعالیت‌های غنی‌سازی پس از خروج ترامپ از توافق هسته‌ای مهم میان ایران و قدرت‌های جهانی در سال ۲۰۱۸، این کشور را به آنچه کارشناسان «کشور در آستانه هسته‌ای» (Threshold State) می‌نامند، تبدیل کرده است؛ وضعیتی که در آن ایران در صورت تمایل، ظرفیت تبدیل برنامه هسته‌ای خود به برنامه ساخت سلاح را دارد.
امروزه، برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی دچار عقب‌گرد شدیدی شده است.
ایالات متحده در جریان جنگ ۱۲ روزه اسرائیل علیه جمهوری اسلامی در ژوئن سال گذشته، سه تأسیسات اصلی ایران — یعنی نطنز، فردو و اصفهان — را بمباران کرد. ترامپ که تأکید دارد تهران باید برنامه هسته‌ای خود را برچیند، همچنین تهدید کرده است که تأسیساتی را که در عمق زمین در منطقه‌ای به نام «کلنگ‌گزلا» — معروف به «کوه کلنگ» (Pickaxe Mountain) — در مرکز ایران قرار دارد، هدف قرار خواهد داد.
یکی از نگرانی‌های فوری ایالات متحده و قدرت‌های غربی، سرنوشت ذخایر اورانیوم بسیار غنی‌شده‌ی ایران است؛ ذخایری شامل حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد که تنها یک گام با سطح تسلیحاتی فاصله دارد.
گمان می‌رود این ذخایر — که در صورت غنی‌سازی بیشتر، از نظر تئوریک می‌تواند برای ساخت حدود ۱۰ سلاح هسته‌ای کافی باشد — در زیر آوار تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده مدفون شده باشد.
ترامپ از ایران — تنها قدرت غیرهسته‌ای که در چنین سطوحی غنی‌سازی انجام می‌دهد — خواسته است تا این مواد را از کشور خارج کند. اما در حالی که تهران در برابر این خواسته مقاومت کرده، مقامات حکومت اشاره کرده‌اند که ممکن است در چارچوب توافقی گسترده‌تر — که شامل لغو تحریم‌های آمریکا و آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده‌ی ایران در خارج از کشور باشد — درباره‌ی «رقیق‌سازی» این ذخایر گفتگو کنند؛ شرایطی که برای واشنگتن غیرقابل‌قبول است.
ایران از زمان جنگ ژوئن ۲۰۲۵، به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اجازه دسترسی به تأسیسات هسته‌ای اصلی خود را نداده است.
بر اساس مفاد «پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای» (NPT)، ایران در صورت تصمیم به خروج از این پیمان، موظف است سه ماه پیش از آن، به سایر طرف‌های عضو و شورای امنیت سازمان ملل اطلاع دهد. دیپلمات‌ها می‌گویند تهران ممکن است از این موضوع به عنوان تاکتیکی برای تحت فشار قرار دادن واشنگتن جهت دستیابی به توافق استفاده کند.
دو مقام ارشد ایرانی به روزنامه «فایننشال تایمز» گفتند که خروج از این پیمان، اولویت فوری نیست. یکی از آن‌ها اظهار داشت: «سیاست ما در قبال NPT هنوز تغییری نکرده است، اما این بدان معنا نیست که در آینده نیز تغییر نخواهد کرد.»
با این حال، طرح چنین احتمالی همچنان بحث‌برانگیز است؛ حتی در میان کسانی که طرفدار اتخاذ موضع دفاعی قاطع‌تر و جسورانه‌تر از سوی ایران هستند.
حمزه صفوی، فرزند یکی از مشاوران نظامی رهبر جمهوری اسلامی، در گفتگو با رسانه‌های داخلی استدلال کرده است که استفاده از سایر اشکال تسلیحات غیرمتعارف — از جمله آنچه «بمب‌های کثیف» نامیده می‌شوند — می‌تواند به همان اندازه به عنوان عاملی بازدارنده مؤثر باشد.
اما چنین دیدگاه‌هایی خشم دیگر تندروها را برمی‌انگیزد. مدرسیان، فعال سیاسی، استدلال کرده است که مانع اصلی در مسیر دستیابی به سلاح هسته‌ای، ممنوعیت شرعی (مذهبی) نیست، بلکه «تردید در سطوح عالی قدرت» است.