دیوید ویانوویچ / نشنال نیوز / ۱۱ اکتبر ۲۰۲۶
انتشار مجدد ویدئویی قدیمی از محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین، شکاف فزاینده در ایران بر سر راهبرد امنیتی را آشکارتر کرده است. ظریف در این ویدیو اتکای حکومت به تهدیدهای نظامی را زیر سؤال می‌برد و استدلال می‌کند که دیپلماسی و فرصت‌های اقتصادی باید بر تقابل در اولویت قرار گیرند.
این ویدئو که روز شنبه در فضای مجازی منتشر شد، موجی از انتقادها را در رسانه‌های تندرو برانگیخته است؛ آن هم در شرایطی که ایران با فشار اقتصادی فزاینده ناشی از محاصره آمریکا و ابهام دوباره درباره احتمال وقوع درگیری دیگری روبه‌روست.
جواد ظریف در اظهاراتی که در ماه مه سال گذشته، اندکی پیش از جنگ ۱۲روزه با اسرائیل، بیان کرده بود، گفت: «موازنه قدرت تغییر کرده است؛ سلاح‌های هسته‌ای بازدارندگی ایجاد نمی‌کنند، همان‌طور که نتوانستند از اسرائیل یا اتحاد جماهیر شوروی محافظت کنند.»
آقای ظریف گفت ایران در آن زمان اورانیوم کافی برای ساخت سلاح هسته‌ای در اختیار نداشت. او استدلال کرد که نگاه امنیت‌محور تهران، راهبرد هسته‌ای و دیپلماسی منطقه‌ای این کشور را منحرف کرده و فرصت‌های پیگیری منافع اقتصادی و دیپلماتیک را محدود ساخته است.
وزیر امور خارجه پیشین ایران میان برخورد با کشورهای همسایه به‌عنوان تهدید و نگاه کردن به آن‌ها به‌عنوان شرکای بالقوه، تمایزی مستقیم قائل شد.
او گفت: «اگر منطقه را یک تهدید ببینیم، سفیران ما باید نمایندگان نیروی قدس باشند؛ اما اگر آن را یک فرصت ببینیم، سفیران ما باید بازرگان و دیپلمات باشند.»
او به نیروی قدس، یگان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که مسئولیت عملیات برون‌مرزی را بر عهده دارد، اشاره می‌کرد.
ظریف همچنین گرایش به طرح مسائل اجتماعی داخلی در قالب مسائل امنیتی را مورد انتقاد قرار داد. او گفت: «ما حتی حجاب را هم به خط مقدم سنگر تبدیل کرده‌ایم» و خواستار فاصله گرفتن از رویکردی شد که همه‌چیز را از دریچه تهدید می‌بیند.
واکنش تندروها
این اظهارات با واکنش تند ساختار قدرت تندرو در ایران روبه‌رو شده است. روزنامه فوق‌محافظه‌کار کیهان، ظریف را به تضعیف امنیت ملی و کمک به واشنگتن متهم کرد.
در بخشی از واکنش این روزنامه آمده است: «چرا دقیقاً در لحظاتی که آمریکا در برابر قدرت ایران به بن‌بست رسیده و درمانده شده است، با حمله‌ای انتحاری به بازوان امنیت ملی، به دشمن فرصت نفس کشیدن می‌دهید؟»
خبرگزاری تندرو تسنیم نیز سرمقاله‌ای در انتقاد از اظهارات ظریف منتشر کرد و خواستار عذرخواهی او شد. رجانیوز هم این پرسش را مطرح کرد که آیا قوه قضائیه علیه او اقدام خواهد کرد یا نه. تاکنون هیچ اقدام قضایی رسمی علیه ظریف تأیید نشده است.
این واکنش‌ها در شرایطی صورت می‌گیرد که رهبران ایران با انتخاب‌های دشواری درباره مدت‌زمانی روبه‌رو هستند که کشور می‌تواند به تقابل با واشنگتن ادامه دهد، در حالی که هم‌زمان پیامدهای تحریم‌های اقتصادی و محاصره آمریکا علیه کشتیرانی در تنگه هرمز را نیز تحمل می‌کند.
فشار بر تجارت خارجی و درآمدهای کشور، نگرانی‌ها درباره تاب‌آوری اقتصادی ایران را افزایش داده است. این وضعیت به استدلال‌هایی فوریت بخشیده که که تأکید دارند تهران باید به جای پذیرش خطر آسیب‌های بیشتر ناشی از خصومت‌های تازه، به دنبال راه‌حلی دیپلماتیک باشد.
حسین مرعشی، سیاستمدار اصلاح‌طلب و دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی، هشدار داده است که ایران باید از تصمیم‌هایی که ممکن است به جنگی دیگر منجر شوند، پرهیز کند.
آقای مرعشی گفت: «برای حفاظت از ایران و جلوگیری از تحمیل فشارهای فزاینده و سنگین‌تر بر مردم، باید هرگونه اقدام سیاسی یا نظامی لازم — از جمله عقب‌نشینی تاکتیکی — صورت گیرد.»
او استدلال کرد که تهران نمی‌تواند هم‌زمان تمام بلندپروازی‌های هسته‌ای خود را حفظ کند، موضع نظامی‌اش را ادامه دهد، بحران اقتصادی را حل‌وفصل نماید و آمریکا را از منطقه بیرون براند. به گفته او، رهبران ایران باید بقای ملی و احیای اقتصادی را در اولویت قرار دهند.
امید معماریان، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در سازمان دموکراسی و حقوق بشر «داون» (DAWN)، این بحث‌ها را بازتاب‌دهنده شکافی عمیق‌تر می‌داند؛ شکافی بر سر اینکه آیا ادامه مقاومت، موقعیت مذاکراتی تهران را تقویت می‌کند یا کشور را بیش از پیش آسیب‌پذیر می‌سازد.
او به نشریه «نشنال» گفت: «در داخل ایران، از سطوح عالی تصمیم‌گیری سیاسی گرفته تا اقشار مختلف جامعه، شکافی عمیق و رو به گسترش درباره چگونگی جلوگیری از جنگی دیگر با ایالات متحده وجود دارد.»
معماریان اظهار داشت که اهرم فشار ایران بر کشتیرانی در تنگه هرمز، در صورت بروز اختلالات طولانی‌مدت و ترغیب واشنگتن به تشدید فشارهای نظامی و اقتصادی، می‌تواند به یک نقطه ضعف تبدیل شود. او افزود: «زمانی که رهبران فرصت مناسب برای بهره‌برداری از یک مزیت تاکتیکی را تشخیص ندهند، آن مزیت می‌تواند به یک نقطه ضعف راهبردی بدل شود.»
پیامدهای اقتصادی ممکن است فراتر از اختلالات فوری در تجارت باشد؛ چرا که تداوم بلاتکلیفی، مدیریت تأمین مواد غذایی، ذخایر سوخت و تلاش‌ها برای بهبود وضعیت را دشوار می‌سازد.
در همین حال، حملات خارجی ممکن است همبستگی ملی را تقویت کنند، بی‌آنکه نارضایتی عمومی از شرایط داخلی را از میان ببرند.
تصمیم‌گیری درباره دیپلماسی
نزدیک شدن انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در سوم نوامبر، عامل دیگری را به این معادله افزوده است. شماری از عمل‌گرایان ایرانی معتقدند تهران باید پیش از برگزاری انتخابات، امتیازهای معناداری بدهد و برای دستیابی به توافق تلاش کند؛ به‌جای آنکه فرض را بر این بگذارد که افزایش هزینه‌های اقتصادی سرانجام دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، را وادار به عقب‌نشینی خواهد کرد.
آقای ترامپ گفته است آمریکا پیش از انتخابات، حملات نظامی را از سر نخواهد گرفت و به گفت‌وگوهای ثمربخش با ایران اشاره کرده است. با این حال، واشنگتن همچنان آمادگی‌ها برای انجام عملیات نظامی احتمالی را ادامه داده و اختلافات اساسی دو طرف حل‌نشده باقی مانده است.
اظهارات ظریف حساسیت سیاسی زیر سؤال بردن راهبرد بازدارندگی ایران را در مقطعی آشکار کرده است که رهبران کشور از چندین جبهه تحت فشار قرار دارند.
اختلاف اصلی بر سر این است که آیا تهران باید از اهرم‌های فشاری که هنوز در اختیار دارد برای مذاکره و دستیابی به توافقی پایدار استفاده کند، یا به رویکرد تقابلی ادامه دهد؛ رویکردی که می‌تواند دشواری‌های اقتصادی را تشدید کند و خطر وقوع جنگی دیگر را افزایش دهد.