نفتکش‌های ایرانی در آب‌های آسیا سرگردان هستند
جان ایمونت / وال‌استریت ژورنال / ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶
در فاصله حدود ۱۵ مایلی از سواحل جنوب غربی سری‌لانکا، نزدیک به ۲۰ نفتکش خالی ایرانی سرگردان مانده‌اند؛ موتورهای آن‌ها خاموش است و ذخایر غذا، سوخت و آب شیرین‌شان رو به اتمام است.
این کشتی‌ها ملموس‌ترین پیامد کارزار جدید فشار آمریکا برای به زانو درآوردن ایران هستند. ده‌ها نفتکش ایرانی یا مرتبط با ایران که در تجارت پنهانی انتقال نفتِ تحت تحریم‌شده به چین مشارکت داشتند، از ماه ژوئیه — زمانی که آمریکا محاصره دریایی تنگه هرمز را دوباره اعمال کرد — در آب‌های نزدیک به کشورهای آسیایی نظیر سری‌لانکا و مالزی گرفتار شده‌اند.
بر اساس اسناد دولتی سری‌لانکا و شرکت‌های تأمین‌کننده تدارکات دریایی، مقامات آمریکایی در هفته‌های اخیر سری‌لانکا را تحت فشار قرار داده‌اند تا مانع از آن شود که کشتی‌های محلی برای این نفتکش‌ها و خدمه‌شان آذوقه و تدارکات فراهم کنند.
دولت ترامپ راهبردی سخت‌گیرانه را دنبال می‌کند که هدف آن وادار کردن ایران به دادن امتیاز در این مناقشه چندین‌ماهه است. در روزهای اخیر، آمریکا — که تابستان امسال تحریم‌های جدید بسیاری علیه ایران وضع کرد — به شرکای تجاری ایران هشدار داده است که روابط خود را با این کشور قطع کنند.
پیش از آغاز جنگ، کشتی‌های حامل نفت ایران، محموله‌های نفت خام را به آب‌های بین‌المللی در نزدیکی مالزی منتقل می‌کردند و در آنجا نفت را به نفتکش‌های دیگری تحویل می‌دادند تا به پالایشگاه‌های چین برده شود؛ عملیاتی پیچیده که برای دور زدن تحریم‌های آمریکا علیه نفت ایران طراحی شده بود.
سپس این نفتکش‌ها به ایران بازمی‌گشتند، محموله نفت دیگری بارگیری می‌کردند و همین چرخه را تکرار می‌کردند. برخی از این نفتکش‌ها ایرانی هستند و برخی دیگر با پرچم کشورهای دیگر تردد می‌کنند، اما به دلیل مشارکت در چنین اقدامات پنهان‌کارانه‌ای، از سوی آمریکا تحریم شده‌اند. اکنون، این محاصره ضربه‌ای به این تجارت وارد کرده است. کشتی‌های ایرانی نمی‌توانند به وطن بازگردند.
موج اخیر تحریم‌های شدید آمریکا باعث شده است که برخی بنادر آسیایی که پیش‌تر به این کشتی‌ها خدمات می‌دادند، اکنون از ترس تحریم‌های آمریکا از پذیرش آن‌ها خودداری کنند و در نتیجه، نفتکش‌ها در دریا سرگردان بمانند. این فشار بر کشتی‌های کانتینربری که کالاهایی مانند ذرت و مواد صنعتی به ایران حمل می‌کنند نیز تأثیر گذاشته است.
در سفری که اخیراً توسط گروه مدافع آمریکایی «متحد علیه ایران هسته‌ای» (UANI) به آب‌های بین‌المللی در نزدیکی سواحل مالزی انجام شد، کشتی‌های خالی و زنگ‌زده‌ی مرتبط با ایران بر روی آب شناور بودند. بسیاری از آن‌ها از ماه ژوئیه در آنجا لنگر انداخته‌اند. چارلی براون، پژوهشگر این گروه، گفت: «وقتی کارشان تمام می‌شود، اینجا توقف می‌کنند. آن‌ها به خاطر محاصره نمی‌خواهند برگردند.»
یکی از این کشتی‌ها «اِلوا» (Elva) نام دارد؛ نفتکشی تحت تحریم که طبق داده‌های شرکت مالی «LSEG»، در ماه ژوئن در جزیره خارک ایران بارگیری کرده و از تنگه هرمز عبور کرده بود. این کشتی پس از تخلیه نفت خام خود به شناوری دیگر در عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی در ماه اوت، همچنان در نزدیکی مالزی معطل مانده است. ملوانان «اِلوا» بی‌حوصله به نظر می‌رسیدند. یکی از آن‌ها با دیدن قایقی در حال عبور، شروع به رقصیدن کرد و ضمن تکان دادن دست، با حرکات کمر ابراز احساسات می‌کرد.
درآمدهای ایران تا ماه دسامبر به صفر می‌رسد
تحلیلگران حوزه نفت پیش‌بینی می‌کنند که آخرین محموله‌های نفت ایران که هنوز منتظر انتقال به خریداران هستند، در هفته‌های پیش رو تمام شود و پرداخت‌ها به ایران نیز تا پایان سال به اتمام برسد. همایون فلک‌شاهی، مدیر بخش تحلیل نفت خام در شرکت «کپلر» (Kpler)، گفت: «درآمدهای ایران تا ماه دسامبر به صفر می‌رسد.»
طی دو ماه گذشته، بسیاری از این نفتکش‌ها منطقه نزدیک مالزی را به مقصد اقیانوس هند و سواحل سری‌لانکا ترک کرده‌اند؛ منطقه‌ای که به ایران نزدیک‌تر است و سابقه‌ای طولانی در ارائه سوخت، آذوقه تازه و تیم‌های تعمیراتی به کشتی‌های ایرانی دارد.
اما بر اساس اسناد دولتی سری‌لانکا که توسط «وال‌استریت ژورنال» مشاهده شده است، سفارت آمریکا در کلمبو (پایتخت سری‌لانکا) در ماه اوت به دولت این کشور اطلاع داد که در حال رصد ۱۹ نفتکش ایرانی در نزدیکی سواحل غربی این کشور است. سفارت آمریکا از مقامات خواست تا به ارائه‌دهندگان خدمات بندری محلی دستور دهند که از ارائه هرگونه خدمات به این کشتی‌ها خودداری کنند، وگرنه با خطر تحریم‌های ثانویه آمریکا مواجه خواهند شد.
بر اساس داده‌های ردیابی کشتی‌ها و اطلاعات شرکت‌های دریایی سری‌لانکا، در همین دوران بسیاری از شناورهای ایرانی از آب‌های سرزمینی سری‌لانکا فاصله گرفتند و در حالی که موتورهایشان برای صرفه‌جویی در سوخت در حالت درجا کار می‌کرد، به سمت بخش‌های عمیق‌تر اقیانوس هند حرکت کردند.
در اوایل ماه سپتامبر زمانی که دو کشتی کانتینربَر با پرچم ایران در محدوده بندری کلمبو لنگر انداختند، سازمان بنادر سری‌لانکا در نامه‌ای که نشریه «وال‌استریت ژورنال» آن را مشاهده کرده است، اعلام کرد که ارائه خدمات به کشتی‌های دارای پرچم ایران به دلیل خطر تحریم‌های ایالات متحده، اقدامی «عاقلانه» نیست.
در اواسط ماه سپتامبر، سفارت ایالات متحده در کلمبو یک دوره آموزشی سه‌روزه با حضور بیش از ۴۰ مقام سری‌لانکایی برگزار کرد و در آن، خطرات ناشی از مجازات‌های آمریکا را در صورتی که کارگزاران کشتیرانی، تأمین‌کنندگان سوخت و سایر شرکت‌های خدماتی «آگاهانه یا ناآگاهانه» از کشتی‌های تحریم‌شده پشتیبانی کنند، تشریح نمود.
اریک مایر، سفیر ایالات متحده در سری‌لانکا، در بیانیه‌ای در ماه سپتامبر گفت: «سری‌لانکا در یک تقاطع استراتژیک برای تجارت جهانی قرار دارد؛ موقعیتی که هم فرصت‌های عظیمی به همراه دارد و هم نیازمند هوشیاری است.» ایالات متحده در حال اقدام قاطع برای مقابله با دور زدن تحریم‌ها از طریق «به‌اشتراک‌گذاری تخصص آمریکا با شرکای سری‌لانکایی» خود است.
وزارت امور خارجه آمریکا اعلام کرد که این کشور به «اختلال، افشا و متوقف‌سازی» تجارت غیرقانونی نفت ایران ادامه خواهد داد و از جامعه جهانی خواست تا ایران را پاسخگو نگه دارد. وزارت امور خارجه به درخواست جداگانه‌ای برای اظهار نظر درباره شرایط خدمه کشتی‌های مرتبط با ایران، پاسخی نداد.
نمایندگان کشتیرانیِ مستقر در دبی که مسئولیت این نفتکش‌ها را بر عهده دارند، از شرکت‌های سری‌لانکایی درخواست کرده‌اند که مواد غذایی تازه و سوخت ارسال کنند. اما نمایندگان شرکت‌های کشتیرانی سری‌لانکا می‌گویند دریافت مجوز از مقامات بندری برای ارائه هرگونه خدمات به کشتی‌های ایرانی دشوار شده است.
دشواری تامین آب و غذا برای خدمه نفتکش‌ها
مالک یک شرکت تعمیرات کشتی در سری‌لانکا که درست پیش از اعمال محدودیت‌های جدید تیمی را به یک کشتی ایرانی اعزام کرده بود، متوجه شد که ذخایر نفتکش رو به اتمام است. به گفته این مقام شرکت، در حالی که معمولاً به تیم‌های تعمیراتی در داخل کشتی غذا داده می‌شود و امکان شست‌وشو نیز برایشان فراهم است، خدمه نفتکش از آن‌ها خواستند که غذای خود را همراه بیاورند و هشدار دادند که نمی‌توانند از امکانات شست‌وشو استفاده کنند، زیرا کشتی باید در مصرف آب شیرین صرفه‌جویی می‌کرد.
یک فعال دیگر در حوزه کشتیرانی سری‌لانکا گفت که تماس‌های اضطراری برای دریافت غذا و تدارکات از سوی نمایندگان این نفتکش‌ها دریافت کرده، اما مقامات سری‌لانکا با بازدیدهای تدارکاتی از کشتی‌های ایرانی موافقت نمی‌کردند.
توشارا رودریگو، سخنگوی وزارت امور خارجه سری‌لانکا، احتمال تمام شدن غذا، سوخت و آب کشتی‌های تحت تحریم را تأیید کرد. او گفت که اگر کشتی‌ها به تدارکات اضطراری نیاز داشته باشند، شرکت‌های خصوصی ممکن است به دلیل خطر تحریم‌ها، تمایلی به تأمین نیازهای این نفتکش‌ها نداشته باشند.
سایر کشتی‌های مرتبط با ایران به آب‌های نزدیک هند و چین رفته‌اند. برخی از آن‌هایی که در آب‌های آشنای نزدیک مالزی باقی مانده‌اند، از منطقه‌ای موسوم به «محدوده بیرونی شرقی بندر» (Eastern Outer Port Limits) — جایی که معمولاً عملیات انتقال نفت ایران از کشتی به کشتی انجام می‌شد — به سمت شمال حرکت کرده‌اند. تحلیلگران گروه «اتحاد علیه ایران هسته‌ای» (UANI) می‌گویند این امر ممکن است ناشی از تشدید اقدامات نظارتی و اجرایی مالزی باشد. یکی از مقامات گارد ساحلی مالزی به درخواست اظهار نظر در این باره پاسخی نداد.
در سفری که اخیراً انجام شد، دو قایق کوچک محلی از نوع «سامپان» (sampan) به کشتی باری ایرانی «پارنیا» نزدیک شدند؛ کشتی‌ای که در آب‌های ساحلی جنوب شرقی مالزی متوقف و بی‌حرکت مانده بود. بر اساس داده‌های ردیابی کشتی‌ها، «پارنیا» از ماه ژوئیه — یعنی زمانی که با محموله‌ای از کانتینرها از چین بازگشته بود — در آن منطقه سرگردان و متوقف مانده است. ملوانان این قایق‌های کوچک معمولاً از کشتی‌ای به کشتی دیگر می‌روند و اقلام ضروری و اولیه‌ای مانند سیگار و آبجو می‌فروشند.
خدمه کشتی‌های ایرانی هنگام برقراری ارتباط رادیویی، محتاط و تدافعی عمل می‌کردند. در پاسخ به پرسشی درباره اینکه آیا غذای کافی در کشتی موجود است یا خیر، یکی از کشتی‌ها با لحنی کوتاه و مختصر به زبان فارسی پاسخ داد: «نگران غذای ما نباشید.»
طرفداران اتخاذ سیاستی سخت‌گیرانه‌تر در قبال ایران معتقدند که هدف قرار دادن تأمین‌کنندگان تدارکات این کشتی‌ها می‌تواند هزینه — و ریسک — مالکیت و خدمات‌رسانی به شناورهای حامل نفت و سایر کالاهای ایرانی را افزایش دهد و در نتیجه، انجام تجارت نفتی پنهان ایران را دشوار سازد. ایالات متحده در ماه اوت، شبکه‌ای از شرکت‌ها را که سوخت کشتی‌های ایرانی را تأمین می‌کردند، تحریم کرد.
مارک والاس، مدیرعامل گروه «اتحاد علیه ایران هسته‌ای» (UANI) — که خواستار تحریم‌های شدیدتر آمریکا علیه گروه‌های مالزیایی تأمین‌کننده تدارکات این کشتی‌ها شده است — گفت: «کشتی‌ای که متوقف مانده و نفت حمل نمی‌کند، تنها باعث هدررفت بودجه و ایجاد حفره‌ای مالی می‌شود.»