طلا الرجال / سیانان
در شرق سوریه، مردی که از افزایش سرسامآور قیمت سوخت گلایه دارد، رو به جمعیتی میکند که با تلفنهای همراهشان از او فیلم میگیرند و خطاب به رئیسجمهور انتقالی کشور میگوید: «ما پای شما ایستادیم، پس شما هم پای ما بایستید.»
او فریاد میزند: «به خدا قسم، اگر اوضاع از حالا تا سال نو تغییر نکند، وضعیت به سمتی خواهد رفت که هیچکداممان نمیخواهیم. دیگر بس است!»
در حالی که او آشکارا دولت را محکوم میکند، مأموران امنیتی تنها نظارهگر ماجرا هستند.
آنچه در ادامه رخ میدهد، قابلتوجه است: هیچ اتفاق خاصی نمیافتد.
اوایل همین ماه، هزاران سوری در جریان گستردهترین اعتراضات از زمان سقوط بشار اسد در حدود دو سال پیش، به خیابانها آمدند. برخلاف دوران حکومت پلیسی ۵۴ سالهی خانوادهی اسد — که در آن سرپیچی علنی میتوانست به معنای زندان، شکنجه، ناپدید شدن یا مرگ باشد — این بار به معترضان اجازه داده شد که به خانههایشان بازگردند.
این اعتراضات بهطور گسترده از رسانههای دولتی پخش شد؛ امری که تضاد آشکاری با دوران اسد داشت، دورانی که تلویزیون دولتی برای بیاعتبار کردن اعتراضات به انتشار اطلاعات نادرست میپرداخت، از جمله ادعاهایی مبنی بر اینکه این اعتراضات در استودیوهای دوردستی در قطر صحنهسازی شدهاند.
سوریه اکنون در حال گذار در فاصلهی میان آزادی سیاسیِ تازه به دست آمده و بهبود اقتصادی است؛ بهبودی که برای شهروندان عادی — که بسیاری از آنها دیگر تاب و تحملشان به سر آمده — همچنان بهطرز ناامیدکنندهای دور از دسترس به نظر میرسد.
جرقه تظاهرات اخیر با تصمیم ناگهانی دولت برای افزایش ۴۰ درصدی قیمت سوخت زده شد؛ تصمیمی که دولت دلیل آن را بحران جهانی انرژی ناشی از «جنگ ایران» عنوان کرد. با بالا گرفتن خشم عمومی، دولت برخی از افزایش قیمتها را لغو کرد و وزیر انرژی را برای پاسخگویی به مجلس فرستاد.
تحلیلگران از واکنش دولت به این آزمون دشوار اقتصادی — که بزرگترین چالش اقتصادی آن تا به امروز محسوب میشود — تمجید کردهاند، اما هشدار دادهاند که این اقدام، ماهیت اصلی بحران هزینههای زندگی در کشور را تغییر نخواهد داد. برآورد بانک جهانی نشان میدهد که دوسوم مردم سوریه زیر خط فقرِ دهکهای پایینِ درآمد متوسط زندگی میکنند و درآمد روزانهشان کمتر از ۳.۶۵ دلار است. ابراهیم الاصيل، مدیر «آزمایشگاه گذار سوریه» در دانشکده کندی هاروارد، به سیانان گفت: «ما شاهد تکرار مداوم این اعتراضات خواهیم بود. غلبه بر چالشهای اقتصادی شدیدی که مردم سوریه با آن دستبهگریباناند، عملاً غیرممکن است و وضعیت بهتدریج دشوارتر خواهد شد.»
این فشار اقتصادی موجب شکافی فزاینده میان انتظارات مردم سوریه از دولت جدیدشان و واقعیت موجود شده است.
چارلز لیستر، مدیر «ابتکار عمل سوریه» در مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن دیسی، اظهار داشت: «دوره “ماه عسل” [دولت جدید] دیر یا زود به پایان میرسید. طبیعی بود که انتظارات مردم افزایش یابد و در صورت برآورده نشدن آن انتظارات، صبرشان لبریز شود؛ و در حال حاضر دقیقاً در همین نقطه قرار داریم.»
احمد الشرع، رئیسجمهور موقت، برای بازسازی سوریه — که هزینهی آن حدود ۲۱۶ میلیارد دلار برآورد شده است — پیش از آنکه صبر مردم به سر آید، با شتابی فزاینده تلاش میکند. او دولتی را تحویل گرفت که تقریباً ورشکسته بود و توسط اسد و اطرافیانش غارت شده بود؛ وضعیتی که باعث شد نظام جدید تا حد زیادی به سرمایهگذاری خارجی وابسته شود.
استراتژی او بازگرداندن کشور به عرصه جهانی پس از دههها انزوا بوده است و اکنون میکوشد تا آن شتاب و توجه بینالمللی را به دستاوردهای اقتصادی ملموس تبدیل کند.
الشرع روز چهارشنبه در مجمع عمومی سازمان ملل گفت: «سوریه جایگاه خود را در جامعه بینالمللی بازیافته است. این کشور به گذرگاهی برای جهان تبدیل شده و ما همچنین پلهای دیپلماتیک ایجاد کردهایم و به جهانیان ثابت کردهایم که امنیت منطقه باید از دمشق آغاز شود.»
شاید بهترین نمودِ پذیرش جهانیِ الشرع، رابطه گرم او با دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده باشد؛ کسی که او از ماه مه گذشته تاکنون چهار بار با وی دیدار کرده است. نتیجه این تعاملات، لغو کامل تمامی تحریمهای آمریکا علیه سوریه بوده است؛ اقدامی که کلیدِ گشایش مسیر برای سرمایهگذاری خارجی محسوب میشود.
تاکنون ترکیه، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی پیشگامِ بخش عمدهای از سرمایهگذاریهای خارجی بودهاند؛ سرمایهگذاریهایی که دولت سوریه سال گذشته میزان آن را ۲۸ میلیارد دلار برآورد کرد. اتحادیه اروپا نیز متعهد به ارائه کمک ۲.۷ میلیارد دلاری شده و امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، در جریان سفر ماه ژوئیه خود به دمشق، چندین توافقنامه جدید در زمینههای اقتصادی، حملونقل و زیرساختی امضا کرده است.
بر اساس برآورد یک کارشناس مسائل سوریه، دولت جدید از زمان به قدرت رسیدن با نمایندگان حدود ۱۰۰ کشور دیدار کرده است. «الشرع» در اقدامی عملگرایانه، حتی روابط خود را هم با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه و متحد اصلی رژیم پیشین، و هم با ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، حفظ کرده است.
جغرافیای راهبردی سوریه
گستردگی این تعاملات، بازتابدهنده موقعیت راهبردی سوریه است. در دورانی که شاهد اختلافات بینالمللی هستیم، حمایت از آینده سوریه به نقطه اشتراک نظری کمیابی تبدیل شده است؛ و دلیل آن تا حد زیادی به جغرافیا بازمیگردد. سوریه در قلب خاورمیانه واقع شده و از طریق بنادر خود در دریای مدیترانه، آسیا را به اروپا پیوند میدهد.
این امر نشاندهنده این باور است که همانطور که جنگ داخلی سوریه پیامدهایی فراتر از مرزهایش داشت — از جمله دامن زدن به بحران مهاجرت و فراهم کردن زمینه برای ظهور داعش — یک سوریه باثبات و مرفه نیز میتواند ثبات منطقه را تقویت کند، بازگشت پناهجویان را تشویق نماید و مانع از گسترش افراطگرایی شود.
در بحبوحه تنشها با ایران، «الشارع» از موقعیت راهبردی سوریه بهره گرفته تا آن را به عنوان «جاده ابریشم مدرن» معرفی کند؛ قطبی تجاری که به عنوان جایگزینی برای مسیرهای دریایی تنگه هرمز و بابالمندب، نقش یک پل زمینی را ایفا میکند.
نمونهای عملی از این طرح هماکنون در حال اجراست؛ بهطوری که هزاران تانکر حامل نفتِ جنوب عراق، با عبور از خاک سوریه به بندر بانیاس در ساحل مدیترانه میرسند.
با این حال، برای مردم عادی سوریه، این برنامههای بلندپروازانه دولت هنوز نتایج ملموسی به همراه نداشته است.
لیستر میگوید جامعه جهانی فرصتی واقعی در بازسازی آینده سوریه میبیند، اما این فرایند زمانبر خواهد بود.
او گفت: «واقعیت این است که بیشتر این طرحها، پروژههای راهبردی ۱۰ ساله هستند. قرار نیست این پروژهها قیمت نان را کاهش دهند یا فوراً سوخت بیشتری تأمین کنند و یا هزینه سوخت را در سوریه پایین بیاورند.»
لیستر معتقد است که پایان تحریمهای آمریکا موجی از پروژههای سرمایهگذاری کوچک و متوسط جدید را به همراه داشته که میتواند سریعتر برای مردم اشتغالزایی کند.
او افزود: «اینگونه پروژهها شانس بسیار بیشتری برای کاشتن بذرهایی دارند که در نهایت به کاهش چالشهای پیش روی مردم عادی سوریه منجر میشود. اما قرار نیست این مشکلات همین هفته حلوفصل شوند؛ احتمالاً یک یا دو سال دیگر زمان خواهد برد.»
سرمایه سیاسی «انقلابی» رو به پایان است
کرم الشرع، اقتصاددان سیاسی سوری و مدیر یک شرکت مشاورهای، برآورد میکند که تنها ۵ درصد از توافقهای وعدهدادهشده پیشرفت ملموسی داشتهاند. از جمله بارزترین این اقدامات، نوسازی زیرساختهای برق و فرودگاه دمشق توسط شرکت «یوسیسی هولدینگ» (UCC Holding) است که تحت مدیریت برادران بانفوذ سوری-قطری، یعنی خانواده «الخیاط»، اداره میشود.
او به سیانان گفت: «اقتصاد بیتردید در حال بهبود است. اما این هرگز دغدغه اصلی مردم عادی نیست. آنچه برای آنها اهمیت دارد، این است که آیا وضعیت معیشتشان رو به بهبود است یا خیر.»
بسام العلی، یکی از معترضان سوری، در گفتگو با رویترز از اینکه دولت به جای بهبود هزینههای زندگی، بر قراردادهای کلان مالی تمرکز کرده است، انتقاد کرد.
او خطاب به «الشرع» گفت: «ما نیازی به میدانهای شهری نداریم. آنها هر روز یک میدان جدید با هزینههای هنگفت، مراکز خرید و چیزهای دیگر میسازند. بگذارید مردم زندگی کنند. مردم با شما بودند، اکنون هم با شما هستند و در آینده نیز با شما خواهند ماند، اما این وضعیت ممکن است باعث انفجار اوضاع شود.»
العلی هشدار داد که با انباشت نارضایتیهای اقتصادی، ممکن است «مشروعیت انقلابی» که دولت الشرع کسب کرده است، رنگ ببازد.
«جلب صبر و شکیبایی مردم مستلزم آن است که به آنها اجازه مشارکت داده شود و احساس کنند که صدایشان شنیده میشود.»
عامل اسرائیل
اما حتی اگر دولت بتواند شکاف میان سرمایهگذاریهای بینالمللی و بهبود وضعیت اقتصادی روزمره مردم را پر کند، با مانع دیگری روبروست که تا حد زیادی خارج از کنترل آن قرار دارد؛ مانعی که الشرع روز چهارشنبه در سازمان ملل مستقیماً به آن اشاره کرد.
او گفت: «جهان از بازگشت ما خرسند است، اما اسرائیل علیه سوریه دست به حملات میزند. این امر با رویکردی که در سطح جهانی شاهد آن هستیم، در تضاد است.»
به برآورد او، اسرائیل از زمان به قدرت رسیدنش، نزدیک به ۵۰۰ حمله در خاک سوریه انجام داده است. اسرائیل همچنین بخشهای وسیعی از جنوب سوریه را در اشغال دارد و مقامات اسرائیلی اعلام کردهاند که ارتش قصد دارد برای مدتی نامحدود در آنجا باقی بماند.
اسرائیل مدعی است که به الشرع اعتماد ندارد و برای جلوگیری از حملات تروریستی در خاک خود، به یک منطقه حائل امنیتی نیاز دارد. سوریه که از جنگ خسته شده است، تأکید دارد که خواهان درگیری با همسایه خود نیست.
الشرع روز سهشنبه در نشستی در «شورای آتلانتیک» در نیویورک اظهار داشت که مذاکرات تا رسیدن به «۹۰ درصد توافق» پیش رفته بود، اما اسرائیل به «دلایل مختلف» از آن کنار کشید. لیستر میگوید بیثباتی ناشی از اقدامات اسرائیل، یکی از دغدغههای اصلی سرمایهگذارانی است که درباره فرصتهای موجود در سوریه از او پرسوجو میکنند.
او اظهار داشت: «اگر اسرائیلیها پس از انتخابات خود (در ماه اکتبر) همچنان رویکرد فعلیشان را حفظ کنند، احتمال جذب سرمایهگذاری خارجی در سوریه کمتر و کمتر خواهد شد؛ چرا که آنها همچون پتکی سنگین، سایه تهدید را بر سر دمشق نگه داشتهاند.»
«این مسئله خاص، درست به اندازه موضوعاتی همچون تحریمها، چشماندازهای سرمایهگذاری و کسبوکارهای کوچک و متوسط، در مباحث مربوط به احیای اقتصادی اهمیت و محوریت دارد؛ نقش اسرائیل نیز به همان اندازه حائز اهمیت است.»