سامر سعید (دبی)، بنوا فوکون (لندن) و گوین بید (واشنگتن)
والاستریت ژورنال / ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۶
مذاکرهکنندگان صلح در تلاشند تا ایران را متقاعد کنند که در خصوص برنامه هستهای خود امتیازاتی بدهد تا بدینوسیله مذاکرات آتشبس با آمریکا احیا شود. این تلاش در حالی صورت میگیرد که رئیسجمهور ترامپ پیشنهاد آتشبس تهران را رد کرده و طرفین در رقابتی برای جلوگیری از تشدید دوباره درگیریها و تبدیل آنها به یک جنگ تمامعیار هستند.
میانجیگران حاضر در این گفتگوها میگویند این تلاشی دشوار و با احتمال موفقیت کم است تا ایران را وادار کنند در موضوعی که بیشترین اهمیت را برای ترامپ دارد، او را راضی نگه دارد. ترامپ کوشیده است تا محور درگیری را به سمت هدف اصلی خود در جنگ — یعنی جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای — بازگرداند و مذاکرات را از موضوع آزادسازی تنگه هرمز از کنترل ایران منحرف کند. ترامپ هفته گذشته در سخنرانی خود در سازمان ملل گفت که در حال بررسی گزینه «نابودی» حکومت ایران است تا مانع از دستیابی این کشور به بمب هستهای شود.
با این حال، ایران نشانههای اندکی دال بر آمادگی برای گفتگو درباره برنامه هستهای خود به میانجیگران نشان داده است.
مقامات دولتی خاورمیانه که مرتباً با تهران در تماس هستند، میگویند رهبران ایران اطمینان دارند که میتوانند در برابر محاصره بلندمدت آمریکا یا دور جدیدی از بمبارانهای این کشور مقاومت کنند. به گفته این مقامات، قدرت در ایران اکنون در دستان «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» متمرکز است؛ نیرویی شبهنظامی و اقتصادی که مدتهاست رویکردی سرسختانه در قبال سازش با غرب در پیش گرفته است.
روز یکشنبه، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، اظهار داشت که ایران برای مذاکره آمادگی دارد، اما تأکید کرد که تهران به هرگونه تجاوزی، پاسخی متقابل خواهد داد.
عراقچی در برنامه «میت دِ پرس» (Meet the Press) شبکه انبیسی گفت: «ما کاملاً برای ازسرگیری جنگ آمادهایم. ما در برابر هرگونه تجاوز جدیدی محکم میایستیم، حتی اگر کار به جنگی آخرالزمانی بکشد. اما در عین حال، برای دیپلماسی نیز آمادگی داریم. انتخاب با رئیسجمهور ترامپ است.» عراقچی پس از پایان نشست مجمع عمومی سازمان ملل، برای انجام گفتگوهای بیشتر در آخر هفته در نیویورک ماند؛ اما میانجیگران عرب اعلام کردند که ایران از زمان رد طرح آتشبس تهران توسط ترامپ، هیچگونه انعطاف یا امتیازی نشان نداده است.
مقامات عرب حوزه خلیج فارس اظهار داشتند که ایران پیش از پیشبرد مذاکرات، خواهان ارائه امتیازاتی از سوی واشنگتن است.
شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر قطر، در مصاحبهای تلویزیونی با بلومبرگ گفت که با گذشت زمان، حلوفصل این مناقشه دشوارتر میشود؛ او در این زمینه به حملات شبهنظامیان حوثی (مورد حمایت ایران) در یمن و عراق علیه عربستان سعودی اشاره کرد. قطر یکی از کشورهای اصلی واسطه برای تبادل پیام میان ایالات متحده و ایران در راستای برقراری صلح است.
نخستوزیر قطر گفت: «این مناقشه بسیار پیچیده است. هیچ راهبرد کلان و مشخصی وجود ندارد که ما برای پایان دادن به آن دنبال کنیم، و این دقیقاً همان چیزی است که امروز جای خالی آن احساس میشود.»
روزنامه والاستریت ژورنال روز جمعه گزارش داد که خود ترامپ نسبت به کارآمدی دیپلماسی تردید دارد و به کارکنانش گفته است که احتمال ازسرگیری کارزار بمباران را محتمل میداند.
ترامپ روز جمعه پیشنهاد آتشبس ایران را رد کرد؛ پیشنهادی که میتوانست با بازگشایی تنگه هرمز و توقف هفتروزه محاصره بنادر ایران توسط آمریکا، فضایی را برای انجام مذاکرات فراهم کند.
تأثیر شدید محاصره دریایی
ایالات متحده نسبت به تأثیر شدید محاصره دریایی خود بر اقتصاد ایران اطمینان بیشتری پیدا کرده است. همزمان، مقامات آمریکایی و کشورهای حوزه خلیج فارس میگویند که ایران در حال از دست دادن کنترل خود بر تنگه هرمز است؛ تنگهای که آبراهی حیاتی برای ترانزیت نفت خام و اقتصاد جهانی محسوب میشود و میلیونها بشکه نفت از آن عبور میکند.
عمر کریم، پژوهشگر حوزه امنیت خلیج فارس در دانشگاه بیرمنگام بریتانیا، گفت: «این مسئله اهرم فشار ایران بر سر میز مذاکره را تضعیف میکند.» به گفته کریم، دولت ایران که رویکردی بهشدت تندروانه در پیش گرفته، معتقد است که ترامپ و حزب جمهوریخواه در انتخابات میاندورهای شکست خواهند خورد. بر این اساس، بسیاری از مقامات خاورمیانه بر این باورند که ترامپ پس از آن، کمتر تحت تأثیر ملاحظات انتخاباتی خواهد بود و تمایل بیشتری به استفاده از نیروی نظامی نشان خواهد داد، ضمن آنکه احتمال دستیابی به توافقی بر اساس شروط ایران کاهش مییابد.
کریم گفت: «در حال حاضر، هرگونه امتیازدهی از سوی هر یک از طرفین، نه صرفاً نشاندهنده تمایل به حلوفصل مسائل، بلکه به منزله ابراز ضعف در نظر گرفته خواهد شد.»
ایران خواهان بازگشت ایالات متحده به تفاهمنامهای است که ترامپ در ماه ژوئن با آن موافقت کرده بود؛ تفاهمنامهای که قرار بود در ازای لغو برخی تحریمها علیه ایران، آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای بلوکهشده تهران در خارج از کشور و رفع محاصره اعمالشده توسط آمریکا (در کنار سایر موارد)، منجر به بازگشایی تنگه هرمز و در نهایت آغاز مذاکرات هستهای شود.
به گفته مقامات آمریکایی، آن توافق بهطور گسترده به نفع ایران ارزیابی میشد و ترامپ دیگر تمایلی به بازگشت به آن ندارد. در عوض، ایالات متحده تحریمها علیه ایران و هر کشوری که با آن تجارت میکند را تشدید کرده و اقداماتی از جمله تلاش برای متوقف کردن پروازهای ورودی و خروجی به مقصد یا مبدأ جمهوری اسلامی را در پیش گرفته است.
بهنام بنطالبلو، مدیر ارشد برنامه ایران در «بنیاد دفاع از دموکراسیها» — یک اندیشکده مستقر در واشنگتن که منتقد سیاستهای تهران است — گفت: «جای تعجب نیست که همه طرفها در حال سختتر کردن مواضع خود هستند. تهران تلاش میکند ترامپ را به پذیرش نسخهای محدودتر از توافقی که پیشتر در تابستان نقض کرده بود، سوق دهد. در همین حال، به نظر میرسد واشنگتن مصمم است تحریمها را تشدید کرده و محاصره را تا زمانی که نشانههایی از تسلیم [طرف مقابل] را احساس کند، حفظ نماید.»
یک مقام عالیرتبه از دولت یکی از کشورهای خاورمیانه که در مذاکرات صلح نقش دارد، اظهار داشت که ایران مایل به مصالحه در مورد برنامه هستهای خود است و اوایل سال جاری در جریان گفتگوها با جیدی ونس (معاون رئیسجمهور)، به انجام چنین کاری نزدیک شده بود. با این حال، این مقام افزود که ایران نیازمند تضمینهای صریح است مبنی بر اینکه پس از هرگونه توافق میان واشنگتن و تهران، اسرائیل مجدداً دست به حمله نخواهد زد.