مهول سریواستاوا / فایننشال تایمز / ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۶
نخستوزیر منطقه نیمهخودمختار کردستان عراق اظهار داشت که خروج قریبالوقوع نیروهای آمریکایی از عراق در هفته آینده، اقدامی «شرمآور» است و متحدان کرد واشنگتن را در برابر حملات ایران بیدفاع میگذارد.
قرار است تقریباً تمام نیروهای باقیمانده آمریکایی تا ۳۰ سپتامبر عراق را ترک کنند؛ اقدامی که در راستای وعده دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، برای پایان دادن به آنچه «جنگهای بیپایان» ایالات متحده خوانده میشود، صورت میگیرد و به حضور نظامی واشنگتن — که ۲۳ سال پیش با هدف سرنگونی صدام حسینِ دیکتاتور آغاز شده بود — خاتمه میدهد.
اما مسرور بارزانی، که ریاست دولت اقلیم کردستان را بر عهده دارد، هشدار داد که این خروج در مقطعی بسیار پرتنش و بیثبات برای منطقه انجام میشود.
به گفته مقامات محلی، از زمان آغاز درگیریهای آمریکا با ایران در ماه فوریه، دستکم ۱۰۰۰ پهپاد و موشک ایرانی، اقلیم کردستان عراق را هدف قرار دادهاند.
اگرچه بیشتر این حملات اردوگاههای آموزشی گروههای مخالف کرد ایرانی و اهداف نظامی آمریکا را نشانه گرفته بودند، اما دفتر خودِ بارزانی در اربیل — مرکز اقلیم — نیز در اواسط ماه اوت مورد حمله قرار گرفت.
بارزانیِ ۵۷ ساله در مصاحبهای گفت: «این تهدید واقعی است؛ ما آسیبپذیر هستیم و مورد حمله قرار میگیریم. حالا اینکه بدون هیچگونه — به اصطلاح — سامانه دفاعی مناسبی تنها رها شویم، شرمآور است.»
وزارت امور خارجه آمریکا اعلام کرد که نیروهای امنیتی عراق، «از جمله پیشمرگههای کرد»، «توانمندیهای فزایندهای» از خود نشان دادهاند. این وزارتخانه در بیانیهای افزود که خروج آمریکا «نشاندهنده آن است که عراق و ایالات متحده فصل مهمی را در روابط دوجانبه خود ورق زدهاند.»
در حالی که ایالات متحده — که پایگاه نظامی اصلیاش در مجاورت فرودگاه اربیل قرار دارد — توانسته است با استفاده از سامانههای دفاعی پیشرفته خود برخی از این موشکها و پهپادها را دفع کند، دولت اقلیم کردستان فاقد هرگونه سامانه دفاع هوایی مستقل است. بارزانی اظهار داشت که امکان تهیه چنین سامانههای پدافند هوایی برای آنها وجود ندارد، زیرا خرید این تجهیزات باید توسط دولت فدرال در بغداد انجام شود.
او گفت: «وقتی مانع از خرید تسلیحات کافی برای مقابله با این موشکها، پهپادها و سامانههای پیشرفته میشویم، طبیعتاً عمداً در معرض آسیب و ضعف قرار میگیریم.»
بارزانی افزود که تداوم بیثباتی — بهویژه در شرایطی که شبهنظامیان قدرتمند شیعه عراقیِ همسو با ایران از خلع سلاح خودداری میکنند — میتواند نظام فدرال کشور را تضعیف کرده و در نهایت خودمختاری کُردها را که با دشواری از بغداد به دست آمده است، تهدید کند.
او گفت تا زمانی که تنشها میان ایالات متحده و ایران ادامه داشته باشد، این منطقه همچنان در معرض تهدید خواهد بود. به گفته او، استدلال ایران این است که چون «دشمنانش در این منطقه حضور دارند، پس این منطقه به هدفی مشروع تبدیل میشود.» او تأکید کرد: «ما متحد ایالات متحده هستیم و به این اتحاد با آمریکا افتخار میکنیم.»
وزارت امور خارجه آمریکا تأیید کرد که این کشور کارکنان خود را بهطور موقت از آن مرکز خارج کرده است، زیرا آنجا هدف حملات گروههای شبهنظامی مورد حمایت ایران قرار گرفته بود. این وزارتخانه افزود که ایالات متحده «بهمحض مساعد شدن شرایط امنیتی»، فعالیتهای کنسولگری را به روال عادی بازخواهد گرداند.
کنسولگری عظیم آمریکا در اربیل، خالی از سکنه
پایان حضور نظامی آمریکا برای بسیاری از کُردهای عراق موضوعی بسیار حائز اهمیت و تأملبرانگیز است؛ چرا که آنها خودمختاری اولیه خود را مدیون «منطقه پرواز ممنوعی» بودند که عمدتاً توسط آمریکا اعمال میشد و از سال ۱۹۹۱ آنها را در برابر ارتش صدام محافظت میکرد.
بر اساس مفاد توافق خروج نیروها که میان واشنگتن و دولت فدرال عراق منعقد شد، همزمان با کاهش و پایان عملیات ائتلاف بینالمللی مبارزه با داعش، آن تعداد اندک از پرسنل نظامی آمریکا — که عمدتاً در منطقه کردستان عراق مستقر هستند — نیز خاک این کشور را ترک خواهند کرد.
واشنگتن همین سال گذشته کنسولگری خود را در اربیل با هزینهای بالغ بر ۸۰۰ میلیون دلار افتتاح کرد؛ مرکزی که بزرگترین کنسولگری آمریکا در جهان محسوب میشود و بسیاری از کُردها امیدوار بودند که ضامن تداوم حضور آمریکا در منطقه باشد. اما در هفتههای اخیر و پس از آنکه ایالات متحده کارکنان غیرضروری خود را در پی تنشها با ایران از منطقه خارج کرد، این سازه عظیم، متروکه و خالی به نظر میرسید.
این وضعیت تضاد آشکاری با کنسولگری پرتردد ایران در همان نزدیکی داشت؛ مرکزی که نمادی از نفوذ عمیق تهران در عراق به شمار میرود. توبی داج، کارشناس مسائل عراق در «مدرسه اقتصاد لندن»، اظهار داشت که کاهش حضور نظامی آمریکا، بارزانی را با گزینههای اندکی روبرو میکند و او چارهای جز دستیابی به تفاهمی مستقل با ایران نخواهد داشت.
داج گفت: «پیامی که این وضعیت برای متحدان دیرینه آمریکا در منطقه مخابره میکند، روشن است: خودتان با تهران به توافق برسید، زیرا نمیتوان به واشنگتن تکیه کرد.»
یکی از موارد اصلی اعتراض ایران نسبت به اقلیم کردستان عراق، حضور گروههای شبهنظامی کُرد ایرانی مخالف جمهوری اسلامی است؛ گروههایی که برخی از آنها صدها نیروی مسلح دارند و ریشه شکلگیریشان به دوران جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ بازمیگردد.
او گفت: «موضع ما در گفتگو با ایران همواره بسیار صریح بوده است: اینکه ما تهدیدی برای آنها محسوب نمیشویم. اما آنها همواره بر دو موضوع تأکید داشتهاند: حضور نیروهای ائتلاف در عراق و حضور گروههای مخالف ایرانی در منطقه.»
در روزهای آغازین جنگ، تنشها با ایران بر سر گمانهزنیهایی مبنی بر اینکه شبهنظامیان توسط آمریکا و اسرائیل برای نفوذ به ایران از طریق مرزهای نفوذپذیر مسلح و آموزش دیده بودند، بالا گرفت.
بارزانی این تهدید را «صراحتاً اغراقآمیز» خواند و آن را رد کرد؛ این در حالی است که شبهنظامیان مسلح کرد ایرانی بهطور علنی هم در اربیل و هم در مناطق روستایی پیرامون آن فعالیت میکنند.
اما بارزانی اکنون خود را نه تنها میان آمریکا و ایرانی جنگطلب، بلکه در وضعیتی متزلزل در داخل اقلیم میبیند.
روابط میان اربیل و بغداد طی دهه گذشته رو به وخامت گذاشته است. آزادیهای محدودی که به این منطقه نیمهخودمختار — که نیروی امنیتی اختصاصی خود یعنی «پیشمرگه» را دارد — اعطا شده بود، پس از رأی کردها به استقلال کامل در همهپرسی سال ۲۰۱۷ (که توسط بغداد و جامعه جهانی رد شد)، کاهش یافته است.
درآمدهای نفتی این منطقه نیز افت کرده است. بغداد در واکنش به همهپرسی، با بازپسگیری کنترل کرکوک — که کانون اصلی تولید نفت محسوب میشود — از دست کردها، دولت اقلیم کردستان را تنبیه کرد. اکنون تنها منبع درآمد دولت اقلیم، بودجه فدرال عراق است؛ قرار است این دولت اندکی کمتر از ۱۳ درصد از بودجه کل را برای اداره امور خود، از جمله پرداخت حقوق مقامات دولتی، دریافت کند.
مذاکرات برای تشکیل دولت در اقلیم نیز همچنان به دلیل بیاعتمادی و رقابت میان دو حزب اصلی کرد در بنبست قرار دارد؛ این وضعیت در حالی است که نزدیک به دو سال از انتخاباتی میگذرد که در آن «حزب دموکرات کردستان» به رهبری بارزانی (که توسط پدرش مسعود اداره میشود) پیروز شد.
بارزانی هشدار داد که آمریکا ممکن است اشتباه دوران باراک اوباما در سال ۲۰۱۱ را تکرار کند؛ زمانی که با خروج نیروهای رزمی از عراق، خلأ امنیتی ایجاد شد و زمینه را برای ظهور داعش فراهم ساخت.
آمریکا سپس در سال ۲۰۱۴ برای رهبری ائتلاف ضد داعش بازگشت و این گروه افراطگرا در سال ۲۰۱۸ شکست خورد.
او گفت: «اگر وضعیت امنیتی وخیمتر شود، ممکن است لازم باشد از جامعه جهانی خواسته شود تا برای کمک و ایجاد ثبات به این منطقه بازگردند. اما آنها میتوانند همین حالا این کار را انجام دهند — بدون اینکه منتظر بمانند تا اوضاع پیش از بهبود یافتن، بدتر شود.»