سامیا نخول، پریسا حافظی و جان آیریش
خبرگزاری رویترز / ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶
منابع نزدیک به مذاکرات اعلام کردند که مذاکرهکنندگان آمریکایی و ایرانی در نیویورک در حال بررسی مسیری مرحلهبندیشده برای خروج از وضعیت جنگی هستند؛ مسیری که شامل بازگشایی تنگه هرمز توسط تهران و لغو محاصره اقتصادی ایران از سوی واشنگتن خواهد بود.
این تنگه به اهرم اصلی چانهزنی در تلاشها برای پایان دادن به درگیری تقریباً هفتماهه میان آمریکا و ایران تبدیل شده است؛ در شرایطی که ایران به دنبال رهایی از محاصره آمریکا ـــ که اقتصادش را فلج کرده ـــ است و واشنگتن خواهان عبور آزادانه کشتیها از مسیر جهانی عرضه نفت است که اکنون توسط تهران مسدود شده است.
به گفته دو منبع ایرانی، دو مقام منطقهای و دو منبع دیپلماتیک غربی که با رویترز گفتگو کردهاند، این مذاکرات با مانع بزرگی روبروست زیرا هیچیک از طرفین نمیخواهد نخستین کسی باشد که اهرم فشار خود را واگذار میکند؛ با این حال، در پسِ موضع ایران، درک هزینههای اقتصادی ناشی از رویارویی طولانیمدت نهفته است.
یک مقام ارشد ایرانی اظهار داشت که محتملترین راه برای پایان دادن به این بنبست، یک توافق مرحلهبندیشده است که در آن ایران در ازای لغو محاصره اقتصادی توسط آمریکا و احتمالاً دسترسی به داراییهای مسدود شده، اجازه کشتیرانی در تنگه هرمز را صادر کند.
او در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل گفت: «یکی از راههای پیش رو، حل بحران به صورت مرحلهای است. گام نخست، پایان دادن به محاصره و بازگشایی تنگه هرمز خواهد بود.»
این امر مستلزم آن است که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با راهکار موقت دیگری موافقت کند؛ آن هم پس از آنکه توافق اولیه پیشین در ماه ژوئیه شکست خورد. به گفته این منابع، چالش اصلی پیش روی مذاکرهکنندگان تنها ترسیم چارچوب توافق نیست، بلکه اطمینان از این است که امتیازات رد و بدل شده به اندازهای پایدار باشند که اعتماد هر دو طرف را جلب کنند.
ترامپ گفته است که معتقد است آمریکا و ایران میتوانند پس از انتخابات میاندورهای کنگره در ۳ نوامبر، به توافق برسند. یک مقام ارشد اروپایی نیز اظهار داشت که ایرانیها «فهرست بسیار بلندبالایی از مطالبات دارند.»
یک مقام کاخ سفید گفت با اینکه «ایران به شدت نیازمند توافق است، اما رئیسجمهور ترامپ دست بالا را در اختیار دارد و هر تصمیمی که به نفع ایالات متحده باشد را اتخاذ خواهد کرد.» به گفته این مقام، ترامپ همچنان «در صورت فراهم بودن شرایط مناسب، آماده گفتگو با ایران» است اما نیازی به مذاکره ندارد؛ چرا که ایالات متحده با در اختیار داشتن کنترل تنگه هرمز و با توجه به اقتصاد ایران که در حال «فروپاشی» است، در «موضعی بسیار قدرتمند» قرار دارد.
این مقام اظهار داشت که «تحریمهای کمرشکن» و «یکی از موفقترین محاصرههای تاریخ»، اقتصاد ایران را فلج کرده و این کشور را کاملاً بیپول ساخته است. به گفته او، ترامپ ترجیح میدهد به جای اینکه بازیچه تهران قرار گیرد، اجازه دهد روند «فروپاشی اجتنابناپذیر ایران» طی شود.
دنیس راس، مذاکرهکننده پیشین آمریکا، گفت که احتمال دستیابی به توافق پیش از انتخابات را تنها ۳۰ درصد میداند، اما هر دو طرف ممکن است دلایل قویتری برای انعقاد توافق پیش از انتخابات میاندورهای (نسبت به پس از آن) داشته باشند.
راس گفت: «این محاصره است که واقعاً ایرانیها را تحت فشار شدید قرار داده و آنها را خفه میکند.»
دستیابی به توافق پیش از انتخابات میاندورهای میتواند به نفع ترامپ باشد؛ زیرا بازگشایی تنگه هرمز میتواند تنشها در خلیج فارس را کاهش دهد، قیمت نفت را مهار کند و به پایین آمدن قیمت بنزین در آمریکا — که از نظر سیاسی موضوعی حساس است — کمک نماید.
احتمال دستیابی ایران به گشایش اقتصادیِ بسیار ضروری، ممکن است در زمانی بیشتر باشد که ترامپ همچنان انگیزه سیاسی بالایی برای انعقاد توافق دارد.
راس افزود که پس از انتخابات میاندورهای، ممکن است ترامپ با محدودیتهای کمتری روبرو شود و تمایل بیشتری به تشدید فشارها یا بررسی گزینههای نظامی داشته باشد.
آیا اهرم فشار به مانع تبدیل میشود؟
همان اهرم فشاری که واشنگتن و تهران را به میز مذاکره بازگرداند، ممکن است دستیابی به مصالحه را نیز دشوارتر کند.
واشنگتن کنترل فشاری را در دست دارد که بیشترین آسیب را به تهران وارد میکند، در حالی که تهران کنترل دسترسی به یک گلوگاه حیاتی انرژی را در اختیار دارد. هیچیک از طرفین نمیخواهند بدون دریافت امتیازی ملموس در ازای آن، این اهرم فشار را از دست بدهند.
این بدان معناست که انتخابات میاندورهای شاید بیش از آنکه ضربالاجلی برای دیپلماسی باشد، فرصتی برای حفظ شرایطی است که تلاشهای دیپلماتیک را امکانپذیر میسازد. اگر واشنگتن و تهران نتوانند پیش از انتخابات میاندورهای، اهرم فشار خود را به توافق تبدیل کنند، با افزایش خطر تشدید تنشها، ممکن است پنجره دیپلماسی تنگتر شود.
این مقام ایرانی اظهار داشت که تهران، همزمان با جستجو برای یافتن راهی دیپلماتیک جهت خروج از بنبست، خود را برای احتمال جنگی دوباره با واشنگتن آماده میکند؛ وی همچنین ایالات متحده را متهم کرد که از محاصره اقتصادی و تهدید به استفاده از زور به عنوان ابزاری برای اعمال فشار و اجبار استفاده میکند.
این مقام ارشد ایرانی گفت: «انگشت ما روی ماشه است. آمریکاییها میدانند چه کاری باید انجام دهند، اما به دلیل زیادهخواهیهایشان، احتمال حلوفصل این مسئله از طریق دیپلماسی بسیار ناچیز است.»
منابع منطقهای اعلام کردند که تهران مایل است درخواست دریافت عوارض عبور برای استفاده از تنگه هرمز را از توافق اصلی حذف کرده و آن را در یک پیوست جانبی بگنجاند، چرا که پایان دادن به محاصره اقتصادی به اولویتی فوریتر تبدیل شده است.
کشورهای حوزه خلیج فارس پیشنهاد پرداخت عوارض عبور را رد کردهاند. به گفته منابع منطقهای، هرگونه ترتیبی در این زمینه موقتی خواهد بود و به معنای دست کشیدن رسمی ایران از موضع خود نیست.
ایالات متحده حلقه محاصره اقتصادی ایران را تنگتر کرده و تحریمهای جدیدی را بر محاصرهای افزوده است که صادرات نفت ایران — منبعی مهم برای تأمین ارز — را متوقف کرده است.
در ماه جاری، آمریکا شرکتهای هواپیمایی تجاری باقیمانده ایران و شبکههای پشتیبان آنها را هدف قرار داد؛ اقدامی که بخشی از کارزار قطع شریانهای حیاتی اقتصادی است که دولت و سپاه قدرتمند پاسداران را سرپا نگه داشتهاند. ترامپ هشدار داد که اگر ایران به توافقی دست نیابد، اقتصادش ممکن است «بپوسد».
او گفت: «تمرکز اصلی ایران بر دریافت عوارض در هرمز نیست، بلکه بر حفظ کنترل اداری خود بر این آبراه است. ایران ممکن است مایل باشد موضوع عوارض را به تعویق بیندازد، اما هرگز از کنترل اداری تنگه دست نخواهد کشید.»
در کانون دیپلماسیِ در جریان در نیویورک، تنشی بنیادین نهفته است. واشنگتن خواهان آن است که فشارها منجر به امتیازدهی شود، تهران میخواهد پیش از دادن امتیاز، فشارها برداشته شود، و کشورهای حوزه خلیج فارس نیز خواهان حلوفصل مناقشه هستند، بیآنکه اجازه دهند آبراههای راهبردی منطقه به ابزاری دائمی برای چانهزنی تبدیل شوند.
نگرانیها از مناقشهای بیپایان
رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس در دیداری جداگانه با ترامپ در نیویورک، خواستار شفافسازی درباره هدف نهایی واشنگتن پس از انتخابات میاندورهای شدند؛ از جمله اینکه آیا در صورت امتناع ایران از بازگشت به میز مذاکره، ایالات متحده اقدامات نظامی را از سر خواهد گرفت یا خیر.
به گفته منابع منطقهای، آنها مخالفت قاطع خود را با هرگونه کنترل ایران بر تنگه هرمز ابراز داشته و تأکید کردند که آزادی کشتیرانی باید احیا شود و این آبراه راهبردی نباید به ابزاری برای اعمال فشار و اجبار علیه کشورهای حوزه خلیج فارس بدل گردد.
با این حال، رهبران این کشورها همزمان با هشدار درباره وضعیت تنگه هرمز، قویاً بر کاهش تنش و پیگیری روندی سیاسی تأکید ورزیدهاند؛ امری که نشاندهنده عزم منطقه برای دور ماندن از هرگونه درگیری بیشتر میان ایالات متحده و ایران است.
ابتسام الکتبی، رئیس اندیشکده «مرکز سیاستگذاری امارات» (Emirates Policy Center) مستقر در ابوظبی، گفت: «هنوز مشخص نیست هدف نهایی ترامپ چیست یا چه جایگزینی برای کارزار فشار وجود دارد.»
او با اشاره به تنگه بابالمندب — که دریای سرخ را به خلیج عدن متصل میکند — افزود: «در مقابل، ایرانیها میدانند چه میخواهند. آنها با هدفی مشخص در حال تغییر آرایش منطقهای از طریق تنگههای هرمز و بابالمندب هستند، در حالی که واشنگتن هنوز نقشه راه خود را تعیین نکرده است.»
این عدم قطعیت بر محاسبات تهران نیز تأثیر میگذارد. دنی سیتینوویچ، تحلیلگر مسائل منطقه و افسر سابق اطلاعات نظامی اسرائیل، اظهار داشت که مذاکرات نیویورک مواضع بنیادین هیچیک از طرفین را تغییر نداده است و بعید است ایران تا زمانی که معتقد است ترامپ قصد دارد پیش از انتخابات میاندورهای از تشدید گسترده تنشها جلوگیری کند، عقبنشینی نماید.
آلن ایر، مذاکرهکننده سابق آمریکا در امور ایران، گفت: «این محاصره به آنها آسیب میزند، اما به جای آنکه باعث نرم شدن مواضعشان شود، احتمالاً آنها را به سمت تشدید تنش سوق میدهد؛ زیرا آنها بر این باورند که اگر از مواضع خود کوتاه بیایند، کارشان تمام است.»
یک مقام غربی مطلع از جزئیات مذاکرات نیز افزود: «مسئله اصلی، بازگشایی تنگه هرمز است. همه ما در داخل کشورهایمان تحت فشار هستیم و ایرانیها هم این موضوع را میدانند.»