نجمه بزرگمهر و جان پل راتبون / فایننشال تایمز / ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶
تعداد فزایندهای از کشورها پس از آنکه ایالات متحده تهدید کرد تمام خطوط هوایی ایران را تعطیل خواهد کرد، پروازهای خود با ایران را به حالت تعلیق درآوردهاند؛ اقدامی که بخشی از کارزار دونالد ترامپ برای استفاده از فشار اقتصادی جهت وادار کردن جمهوری اسلامی به تسلیم در جنگ است.
عمان و جمهوری آذربایجان از روز چهارشنبه پرواز شرکتهای هواپیمایی ایرانی به کشورهای خود را متوقف کردهاند. همزمان عراق نیز پروازها به پایتخت خود، بغداد، را در واکنش به تحریمهای آمریکا علیه خدمات ارائهشده به بخش هوانوردی ایران ممنوع کرده است.
ماهانایر، یکی از بزرگترین شرکتهای هواپیمایی ایران، پروازهای خود به مقصد و از مبدا استانبول، آنکارا و مسقط را به حالت تعلیق درآورده، در حالی که گرجستان پروازهای تجاری به تفلیس را تعلیق کرده است.
این اقدامات در حالی صورت گرفت که اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، این هفته گفت که از روز چهارشنبه «تمام خطوط هوایی ایران در سراسر جهان تعطیل خواهند شد» و این کشور ۹۰ میلیون نفری را با ارتباطات هوایی بینالمللیِ هرچه محدودتر تنها میگذارد.
علیرغم ضربالاجل بسنت، بر اساس دادههای فلایترادار۲۴، دهها پرواز همچنان روز چهارشنبه از فرودگاه اصلی تهران به مقصد قطبهای بزرگ بینالمللی استانبول و دبی در حال انجام بود. پروازهای ورودی نیز برقرار بود، از جمله پروازی از شانگهای.
اما نگرانی فزایندهای در میان مسافران ایرانی وجود دارد که ممکن است مسیرهای بیشتری تعلیق شود. میلیونها ایرانی در خارج از کشور زندگی میکنند و بسیاری برای دیدار با بستگان و پیوستن به خانوادههایشان بین ایران و کشورهای همسایه سفر میکنند.
آمریکا در ماه جاری تحریمهایی را علیه دهها شرکت هواپیمایی و دیگر اهداف اعمال کرد و آنها را به کمک به ایران برای جابجایی سلاح و پرسنل متهم کرد و هشدار داد که هر شرکت و فردی که به همکاری با خطوط هوایی ایرانی ادامه دهد، در معرض خطر قطع ارتباط با نظام مالی جهانی قرار خواهد گرفت.
یکی از آژانسهای مسافرتی در تهران گفت که نمیتواند به مشتریان اطمینان دهد که پروازها، بهویژه به استانبول — که بزرگترین مقصد است — ادامه خواهد یافت. شرکتهای هواپیمایی ایرانی، از جمله شرکت پرچمدار کشور، ایرانایر، همچنان برای باقیمانده ماه سپتامبر و حتی اکتبر بلیت میفروختند.
مجید اخوان، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری ایران، گفت مقامات در حال مذاکره با عمان و عراق برای ادامه پروازها هستند، از جمله از طریق تغییر مسیر پروازهای بغداد به شهر جنوبی نجف، که یکی از مقاصد اصلی زائران شیعه از ایران است. اما رسانههای ایرانی گمانهزنی کردهاند که پروازها به نجف نیز ممکن است به حالت تعلیق درآید.
در حالی که ایران و خطوط هوایی آن سالهاست تحت تحریمهای آمریکا فعالیت میکنند، دولت ترامپ — که جنگ علیه ایران را در ماه فوریه آغاز کرد — وعده داده است که از فشار اقتصادی برای رقم زدن آنچه «روز دی-Day اقتصادی» برای این رژیم توصیف کرده، استفاده کند.
آمریکا همچنین در تلاش برای وادار کردن ایران به بازگشایی تنگه هرمز و دستیابی به توافق بر سر برنامه هستهایاش، محاصره دریایی بنادر ایران را اعمال کرده است.
شرکتهای هواپیمایی خارجی از زمان آغاز جنگ، خدمات منظم خود را از سر نگرفتهاند و بسیاری از ایرانیان در این فکر هستند که چه کشورهای دیگری با تحریمها همراهی خواهند کرد.
دبی مدتهاست به عنوان قطبی برای کسبوکارهای ایرانی عمل کرده است. با این حال، ایران در جریان درگیری، امارات متحده عربی را آماج موشکها و پهپادها قرار داد و ابوظبی در ماه اوت اعلام کرد که تجارت با ایران را به حالت تعلیق درمیآورد.
آژانسهای مسافرتی ایرانی میگویند که در حال حاضر تنها دارندگان اقامت امارات یا افراد دارای تابعیت دوگانه میتوانند پرواز کنند، اگرچه دیپلماتها انتظار دارند امارات تمایلی به قطع کامل تجارت دوجانبه ۳۰ میلیارد دلاری و مسدود کردن تمام پروازها نداشته باشد.
ترکیه سابقهای متفاوت و گاه دردناک در تبعیت از تحریمهای آمریکا علیه ایران دارد. آمریکا در ماه جاری یک بانک کوچک ترکیهای به نام گلدن گلوبال را به اتهام کمک به انتقال درآمدهای نفتی ایران از چین به ترکیه تحریم کرد.
مقامات ترکیه متعاقباً مجوز بانک ملت ایران را لغو کردند و ماهانایر را از پرواز به ترکیه منع کردند، آن هم در بحبوحه نگرانیها درباره در معرض تحریمهای آمریکا قرار گرفتن این خطوط هوایی.
گالیپ دالای، پژوهشگر ارشد اندیشکده چتم هاوس، گفت: «انتظار دارم ترکیه احتمالاً از تحریمهای مالی آمریکا تبعیت کند و آن را به خطوط هوایی نیز تعمیم دهد. اما همچنین پیشبینی میکنم که آنکارا برخی استثنائات را برای خطوط هوایی، بر مبنای ملاحظات بشردوستانه، قائل شود.»
حدود ۸۰ هزار ایرانی دارای اقامت ترکیه هستند و ایرانیان همچنین از جمله خریداران اصلی املاک در این کشور به شمار میروند. بر اساس دادههای رسمی، سال گذشته بیش از ۳ میلیون ایرانی از این کشور بازدید کردند.
وزارت حملونقل ترکیه به درخواستهای مکرر برای اظهار نظر پاسخی نداد.
صنعت هوانوردی ایران پیش از این نیز با دههها تحریم، کمبود سرمایهگذاری و کمبود قطعات یدکی مواجه بوده است. به گفته تحلیلگران، فرسودگی ناوگان باعث شده حدود نیمی از تقریباً ۲۵۰ هواپیمای غیرنظامی کشور زمینگیر شود.
بمبارانهای آمریکا و اسرائیل در اوج جنگ ضربات بیشتری وارد کرد و به شدت به فرودگاهها و هواپیماهای ایرانی و همچنین زیرساختهای حیاتی مانند سامانههای راداری که مقامات از آن زمان برای تعمیر آن با مشکل مواجه بودهاند، آسیب رساند.
یک زن ایرانی حدوداً شصت ساله گفت: «با هزار زحمت هفته گذشته به لندن رسیدم تا فرزندانم را ببینم و حالا تمام مدت نگرانم که آیا باید با عجله برگردم تا آخرین پروازها را بگیرم یا بمانم با این خطر که مجبور شوم از طریق ترکیه زمینی سفر کنم. زندگی ما روز به روز سختتر میشود.»