گزارش تحقیقی مفصل روزنامه اسرائیلی هاآرتص، بر پایه دهها مصاحبه، اسناد داخلی و منابع امنیتی و دیپلماتیک، روایتی جنجالی از رویدادهای منتهی به حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ ارائه میکند. محور اصلی گزارش این ادعاست که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در هفتههای پیش از حمله حماس هشدارهای مشخصی درباره احتمال وقوع یک عملیات بزرگ دریافت کرده بود، اما این هشدارها را به طور کامل در اختیار رؤسای نهادهای امنیتی و نظامی قرار نداد. دفتر نتانیاهو این ادعاها را «دروغ مطلق» خوانده و تکذیب کرده است.
هشدار امارات درباره خطر قریبالوقوع
بر اساس این گزارش، در اواخر سپتامبر ۲۰۲۳، زمانی که کرانه باختری شاهد افزایش حملات بود، تظاهرات گسترده در مرز غزه جریان داشت و بحران سیاسی ناشی از اصلاحات قضایی دولت اسرائیل ادامه داشت، محمد بن زاید، رئیس امارات متحده عربی، نگران افزایش تنشها در منطقه شده بود. او در گفتوگوهای متعدد با مقامهای اسرائیلی هشدار داده بود که وضعیت به سمت انفجار پیش میرود.
هاآرتص مینویسد حدود ده روز پیش از ۷ اکتبر، بن زاید در تماس تلفنی ۴۵ دقیقهای با نتانیاهو، هشدار داد که یحیی سنوار، رهبر حماس در غزه، در حال تدارک «عملیاتی بزرگ» علیه اسرائیل است؛ عملیاتی که میتواند منطقه را بیثبات کرده و حتی توافقهای ابراهیم را به خطر اندازد. به روایت منابعی که هاآرتص به آنها استناد میکند، نتانیاهو در پاسخ گفته بود که تهدید اصلی را در کرانه باختری میبیند و اسرائیل برای هر سناریویی آماده است.
ادعای مهم گزارش آن است که رؤسای شینبت، موساد و ارتش اسرائیل از این تماس و هشدار امارات مطلع نشدند و نتانیاهو آن را با آنان در میان نگذاشت.
مذاکرات محرمانه میان اسرائیل و حماس
بخش مهمی از گزارش به مذاکرات محرمانهای میپردازد که در سال ۲۰۲۳ با اطلاع و تأیید نتانیاهو میان اسرائیل و حماس جریان داشت. هدف این گفتوگوها دستیابی به یک آتشبس موقت و سپس توافقی بلندمدت برای بهبود شرایط غزه بود. در این مذاکرات، موضوعاتی مانند کاهش محاصره غزه، افزایش ورود کالا، ایجاد مناطق تجاری مشترک، اشتغالزایی برای فلسطینیان و حتی پروژه انتقال گاز به غزه مطرح شده بود.
تا تابستان ۲۰۲۳ بخش عمده مسائل اقتصادی حل شده بود و تنها موضوع مبادله زندانیان باقی مانده بود. به گفته منابع امنیتی اسرائیلی، نتانیاهو در مقطعی با آزادی تعدادی از زندانیان فلسطینی موافقت کرده بود، اما بارها تشکیل کمیته لازم برای تصویب نهایی توافق را به تعویق انداخت. این تعلل باعث شد روند مذاکرات متوقف شود و در حماس این تصور شکل گیرد که اسرائیل قصد پیشبرد توافق را ندارد.
هشدارهای سنوار و واژه «زلزال»
به نوشته هاآرتص، در اوایل سپتامبر ۲۰۲۳ یحیی سنوار ناگهان ارتباط خود را با تیم مذاکرهکننده قطع کرد. اندکی بعد، در دیداری محرمانه با یک واسطه فلسطینی که میان حماس و اسرائیل ارتباط برقرار میکرد، هشدار داد که اگر پیشرفتی در مذاکرات حاصل نشود، «غافلگیری بزرگی» در راه خواهد بود. او برای توصیف آن از واژه عربی «زلزال» (زمینلرزه) استفاده کرد.
این واسطه فلسطینی، که از پیام سنوار نگران شده بود، موضوع را از طریق مشاوری نزدیک به محمد بن زاید به امارات منتقل کرد. ابتدا تردیدهایی درباره معنای واقعی این هشدار وجود داشت، اما پس از ملاقات دیگری با سنوار، او بار دیگر از «مادر همه غافلگیریها» و عملیاتی «هولناک و بیسابقه» سخن گفت و تأکید کرد که پیامش عیناً به اسرائیلیها منتقل شود. در نتیجه، مقامات اماراتی به این جمعبندی رسیدند که سنوار واقعاً در حال آمادهسازی جنگ است.
انتقال هشدار به شینبت
گزارش میگوید در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۳ این هشدار به شینبت منتقل شد. رونن بار، رئیس وقت شینبت، بلافاصله خواستار تماس با نخستوزیر شد و جلسهای امنیتی با حضور مقامهای ارشد برگزار گردید. در این جلسات هشدار سنوار مورد بررسی قرار گرفت و حتی پیشنهادهایی برای اقدامات پیشگیرانه یا افزایش آمادگی دفاعی مطرح شد. با این حال، هیچ تصمیم قاطعی اتخاذ نشد.
به روایت هاآرتص، وقتی امارات دریافت که واکنش اسرائیل به هشدارها محدود بوده است، بن زاید تصمیم گرفت شخصاً با نتانیاهو تماس بگیرد و هشدار را مستقیماً به او منتقل کند.
هشدار مصر و تکرار همان الگو
هاآرتص همچنین یادآور میشود که در همان روزها عباس کامل، رئیس سازمان اطلاعات مصر، نیز در تماسی جداگانه به نتانیاهو هشدار داده بود که حماس در حال آمادهسازی «عملیاتی هولناک» است. اما بنا بر این روایت، نتانیاهو باز هم تأکید کرده بود که نگرانی اصلی اسرائیل کرانه باختری است و نیروها نیز به همان سمت منتقل شدهاند.
در جلسات بعدی شینبت نیز موضوع تهدید سنوار مطرح شد و حتی پیشنهاد هدف قرار دادن رهبران حماس از جمله خود سنوار ارائه گردید. پاسخ نتانیاهو، به گفته منابع حاضر در جلسات، این بود که طرحهای لازم آماده شود تا بعداً درباره آنها تصمیمگیری کند. به باور برخی مقامهای امنیتی، این شیوه عملاً به معنای به تعویق انداختن تصمیمات مهم بود.
ریشههای راهبرد سنوار
گزارش هاآرتص سپس به بررسی راهبرد بلندمدت یحیی سنوار میپردازد. به گفته مقامهای اطلاعاتی اسرائیل، سنوار از سالها قبل دو مسیر موازی را دنبال میکرد: از یک سو توسعه توان نظامی حماس و آمادهسازی برای نبردی بزرگ، و از سوی دیگر تلاش برای دستیابی به توافقی که بتواند محاصره غزه را کاهش دهد و زندگی عادیتری برای ساکنان این منطقه فراهم کند.
در همین چارچوب، از سال ۲۰۱۷ تماسهای غیرمستقیمی میان سنوار، محمد دحلان، مصر و مقامهای اسرائیلی شکل گرفت. بعدها حتی سندی منتشر شد که نشان میداد سنوار در سال ۲۰۱۸ یادداشتی به زبان عبری برای نتانیاهو فرستاده و در آن از عبارت «ریسک حسابشده» استفاده کرده بود. هدف این تماسها ایجاد زمینه برای توافقی فراگیر میان اسرائیل و حماس بود.
با وجود آنکه برخی مقامهای امنیتی اسرائیل معتقد بودند شرایط برای توافق مناسب است، نتانیاهو از اتخاذ تصمیم نهایی خودداری کرد. در عین حال، او بارها با عملیات نظامی گسترده علیه حماس نیز مخالفت میکرد. به گفته منتقدانش، سیاست او عملاً بر مهار و حفظ وضع موجود استوار بود؛ رویکردی که بعدها با انتقاد شدید برخی فرماندهان نظامی روبهرو شد.
وقوع «زلزال»
به نوشته هاآرتص، صبح ۷ اکتبر ۲۰۲۳ همان «زلزال» مورد اشاره سنوار فرا رسید. هزاران نیروی حماس از مرز عبور کردند و حملهای بیسابقه را آغاز کردند که به کشته شدن صدها اسرائیلی و ربوده شدن شمار زیادی از غیرنظامیان و نظامیان انجامید.
گزارش سپس به ساعات و روزهای نخست پس از حمله میپردازد؛ زمانی که هنوز ابعاد بحران روشن نبود و کابینه امنیتی اسرائیل در حال تصمیمگیری درباره پاسخ نظامی بود. در آن مقطع، اولویت اصلی دولت و ارتش مقابله نظامی با حماس بود و مسئله گروگانها در مرکز تصمیمگیری قرار نگرفت.
فرصتهای از دست رفته برای آزادی گروگانها
یکی از جنجالیترین بخشهای گزارش به ادعای وجود فرصتهای اولیه برای آزادی گروگانها مربوط میشود. هاآرتص مینویسد در همان ساعات نخست پس از حمله، قطر به اسرائیل اطلاع داده بود که حماس آمادگی دارد درباره آزادی سریع گروگانهای غیرنظامی گفتوگو کند. شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر قطر، این موضوع را به دیوید بارنئا، رئیس موساد، منتقل کرده بود.
همچنین محمد دحلان و واسطههای دیگر پیامهایی از سوی حماس دریافت کردند که بر اساس آنها سنوار حاضر بود زنان، کودکان و سالمندان را در مرحلهای اولیه آزاد کند تا مذاکرات گستردهتر آغاز شود. اما به روایت منابع گزارش، دولت اسرائیل در آن زمان تمرکز خود را بر نابودی حماس گذاشته بود و تمایلی به ورود فوری به مذاکرات نشان نمیداد.
هاآرتص از چند مقام امنیتی و مذاکرهکننده سابق نقل میکند که باور داشتند در روزهای نخست پس از حمله امکان دستیابی به توافقی سریعتر وجود داشت و شاید میشد شمار زیادی از گروگانها را زودتر آزاد کرد. اما فضای سیاسی و روانی پس از حمله، خشم عمومی و تصمیم دولت برای آغاز جنگ گسترده، مانع بررسی جدی این گزینه شد.
نتیجهگیری گزارش
جمعبندی هاآرتص آن است که مجموعهای از هشدارهای نادیده گرفتهشده، تعلل در تصمیمگیری، شکست در ارزیابی نیتهای حماس و از دست رفتن فرصتهای دیپلماتیک، در کنار عوامل دیگر، به فاجعه ۷ اکتبر انجامید. نویسندگان گزارش استدلال میکنند که هشدارهای سنوار، پیامهای امارات و مصر و همچنین نشانههای موجود در مذاکرات محرمانه، میتوانستند تصویر متفاوتی از تهدید پیش روی اسرائیل ارائه دهند؛ اما این اطلاعات یا جدی گرفته نشدند یا به شکل کامل در اختیار تصمیمگیران امنیتی قرار نگرفتند.
در نهایت، گزارش تأکید میکند که جنگ سالها ادامه یافت، گروگانها تنها پس از مذاکرات طولانی آزاد شدند و حماس نیز بهرغم ضربات سنگین، بهطور کامل از میان نرفت. نویسندگان این روند را نتیجه مستقیم مجموعهای از تصمیمها و فرصتهای از دسترفته در ماههای پیش و روزهای نخست پس از ۷ اکتبر میدانند.