پریسا حافظی و آنگوس مکداول / رویترز / ۳ سپتامبر ۲۰۲۶
سه منبع ارشد ایرانی اعلام کردند که کارزار ایالات متحده برای تحت فشار قرار دادن اقتصاد ایران از طریق محاصرهٔ صادرات نفت و جلوگیری از دور زدن تحریمها، روزبهروز تحملناپذیرتر میشود.
واشنگتن در هفتههای اخیر تلاش کرده است فشار اقتصادی بر تهران را تشدید کند؛ اقدامی که با هدف وادار کردن ایران به دادن امتیازاتی در هرگونه مذاکره احتمالی آینده انجام میشود؛ امتیازاتی که شش ماه درگیری و جنگ تاکنون نتوانسته است به دست آورد.
به گفته این منابع، اگرچه حاکمان جمهوری اسلامی طی دههها موفق شده بودند تحریمها را دور بزنند، اما اقدامات اخیر آمریکا آنها را در موقعیتی بسیار حساستر قرار داده است؛ بهگونهای که اکنون تنها تعداد اندکی مسیر برای تأمین ارز خارجی یا خرید کالا در اختیار دارند.
این منابع افزودند که بهویژه تلاش برای جلوگیری از دسترسی ایران به شبکههای مالی بینالمللی در کشورهایی که سالها از آنها برای سرپا نگه داشتن اقتصاد خود استفاده میکرد، تهدیدی واقعی و فوری برای تهران به شمار میرود.
هر نشانهای مبنی بر اینکه این کارزار اقتصادی بتواند بنبست چندماهه جنگ را بشکند، احتمالاً موجب رضایت برنامهریزان آمریکایی خواهد شد. با این حال، ایران نیز هشدار داده است که ممکن است در پاسخ به این فشارها دست به تشدید اقدامات نظامی بزند؛ موضوعی که در مقطع حساسی، سطح تنشها را بیش از پیش بالا میبرد.
ذخایر بنزین رو به پایان؛ سقوط ارزش پول ملی
جنگ در هفته جاری بار دیگر وارد مرحله درگیریهای آشکار شده است؛ حملات آمریکا در امتداد سواحل خلیج فارس ایران با حملات تلافیجویانه ایران علیه پایگاههای آمریکا در کشورهای عربی پاسخ داده شد.
هیچیک از دو طرف هنوز نشانهای از آمادگی برای پذیرش خواستههای طرف مقابل نشان ندادهاند و جنگ همچنان در یک بنبست پرهزینه ادامه دارد؛ هرچند نشانههایی از تغییر در موازنه این بنبست دیده میشود.
در حالی که با وجود تلاشهای ایران برای اخلال در تردد دریایی، حجم بیشتری از انرژی از طریق تنگه هرمز به بازارهای جهانی میرسد، محاصره صادرات نفت ایران توسط آمریکا عملاً مهمترین منبع درآمد تهران را به طور کامل قطع کرده است.
مشکلات ایران از این هم فراتر است. اقتصاد کشور پیش از آغاز جنگ نیز با بحران عمیقی مواجه بود؛ ارزش پول ملی به شدت سقوط کرده و تورم به شکل فزایندهای افزایش یافته بود. همچنین ماهها بمباران، هزینههای سنگینی برای بازسازی صنایع و زیرساختهای آسیبدیده بر دوش دولت گذاشته است.
این منابع میگویند فشار مالی موجود حتی توانایی تهران برای دور زدن تحریمها را نیز تضعیف کرده است؛ زیرا منابع نقدی کمتری برای پرداخت هزینههای گزافی که بهطور غیرقانونی برای دور زدن تحریمها لازم است، در اختیار دارد.
ارزش ریال طی روزهای اخیر به پایینترین سطح تاریخی خود رسیده است. یکی از منابع ارشد نیز گفت که ایران تنها برای حدود دو ماه دیگر ذخیره بنزین در اختیار دارد؛ سوختی که با وجود تولید نفت داخلی، به دلیل محدودیت ظرفیت پالایشی باید وارد شود.
حاکمان ایران بهخوبی از خطرات بالقوه فروپاشی اقتصادی و احتمال شعلهور شدن دوباره اعتراضات سراسری آگاه هستند؛ اعتراضاتی که در ماه ژانویه با کشته شدن هزاران معترض سرکوب شد.
علی انصاری، استاد تاریخ معاصر در دانشگاه سنت اندروز اسکاتلند، گفت: «آنها تحت فشار اقتصادی بسیار، بسیار شدیدی قرار دارند. در حال از دست دادن کنترل بر تنگهها هستند. مسئله واقعاً این است که آیا تصمیم میگیرند وارد مذاکره شوند یا نه؛ و من فکر میکنم ناچار خواهند شد این کار را انجام دهند.»
جنگ همچنین وارد مرحله تازهای شده است؛ مرحلهای که در آن هر طرف تلاش میکند بر فضای سیاسی داخلی طرف مقابل اثر بگذارد.
یک مقام ارشد ایرانی گفت که تهران امیدوار است تهدید افزایش تورم، دولت آمریکا را پیش از انتخابات میاندورهای ماه نوامبر بازدارد؛ در حالی که واشنگتن در پی آن است که ایرانیان را به شورش وادارد.
حلقه فشار بر تهران تنگتر میشود
آخرین اقدامات آمریکا دامنه تحریمهای ثانویه را گسترش داده است؛ تحریمهایی که کشورهایی را هدف قرار میدهد که با ایران تجارت میکنند. هدف از این اقدام جلوگیری از انجام تراکنشهای دلاری مورد نیاز ایران برای فروش نفت و نیز تأمین مالی واردات حیاتی کالاها و مواد اولیه است.
به گفته سه منبع ارشد ایرانی، این اقدامات باعث شده شبکههای موجود دور زدن تحریمها ــ شامل شرکتهای پوششی، نفتکشهای ثبتنشده و قاچاق ــ به اندازهای پرهزینه شوند که استفاده از آنها دیگر صرفه اقتصادی نداشته باشد.
بر اساس دادههای شرکت تحلیل بازار کالا «کپلر»(Kpler)، میزان بارگیری نفت خام ایران در ماه جاری به حدود ۲۶۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته است؛ در حالی که این رقم یک سال پیش حدود ۱.۷ میلیون بشکه در روز بود. اکنون تنها مقدار اندکی نفت از پایانهها خارج میشود تا از طریق کامیون، قطار یا شناورهای کوچک در دریای خزر توزیع شود.
تهران میگوید هنوز دهها میلیون بشکه نفت در نفتکشهایی خارج از محدوده محاصره ذخیره دارد که میتواند آنها را به فروش برساند. با این حال، یکی از مقامات گفت که تحریمهای جدید باعث شده واسطهها یا از همکاری عقبنشینی کنند یا برای ادامه فعالیت، پول بیشتری مطالبه کنند.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، گفته است که حجم کل تجارت کشور بین ۲۵ تا ۳۵ درصد کاهش یافته و واردات بیش از صادرات آسیب دیده است. او یکی از چندین مقام ارشدی است که طی هفتههای اخیر درباره وخامت سریع وضعیت ایران هشدار دادهاند.
در همین حال، فشار آمریکا و نیز حملات خود ایران یکی از مهمترین مسیرهای تجارت خارجی کشور یعنی امارات متحده عربی را مختل کرده است. امارات در ۱۹ اوت اعلام کرد که تمامی مبادلات تجاری و تعاملات مالی با تهران تا اطلاع ثانوی متوقف شده است.
یک تاجر ایرانی فعال در حوزه کالاهای وارداتی در تهران گفت: «اگر این کانالها بسته بمانند، تأمینکننده پول نقد میخواهد، معامله باید از طریق کشور دیگری انجام شود و در نهایت محموله دیرتر و با هزینه بیشتری به دست ما میرسد.»
ارزش پول ملی ایران از حدود یک میلیون ریال در برابر هر دلار در یک سال پیش، اکنون به بیش از ۲.۲ میلیون ریال در برابر هر دلار سقوط کرده است.
پیامدهای داخلی این وضعیت بسیار دردناک است. آمارهای رسمی نشان میدهد میانگین تورم دوازدهماهه به ۶۹.۹ درصد رسیده و قیمت مواد غذایی، نوشیدنیها و دخانیات تقریباً با نرخی دو برابر این رقم افزایش یافته است.
نرخ رسمی بیکاری در بهار امسال به ۹.۱ درصد رسید، در حالی که شمار افراد شاغل نسبت به یک سال قبل حدود ۴۵۰ هزار نفر کاهش یافته است؛ موضوعی که همزمان با افت گسترده مشارکت در بازار کار رخ داده است.
حتی برای کسانی که هنوز شغل دارند نیز شرایط دشوار است. بر اساس دادههای رسمی، متوسط حقوق ماهانه حدود ۱۲۵ دلار است؛ رقمی که فاصله زیادی با هزینههای ضروری یک خانوار دارد که حدود ۴۵۰ دلار در ماه برآورد میشود.
مهنـاز، کارمند ۳۴ ساله بخش خصوصی در تهران که نخواست نام خانوادگیاش منتشر شود، گفت: «هر روز فقیرتر میشویم.»