صفهای طولانی و شبانهروزی برای بنزین در ایران
شیرین حکیم، لیلی نیکونظر و یگانه تربتی / نیویورک تایمز / ۳۰ اوت ۲۰۲۶
ایرانیها در گفتوگوها میگویند صف خودروهایی که حتی نیمهشب منتظر سوختگیری در جایگاههای بنزین هستند، در هفتههای اخیر به منظرهای عادی تبدیل شده است، چرا که جنگ و محاصره دریایی آمریکا عرضه سوخت را با فشار مواجه کرده است.
دولت ایران در تلاش است تا پاسخی برای این وضعیت بیابد و در عین حال نسبت به کاهش یارانههای پرهزینه که منجر به افزایش قیمت سوخت میشود، محتاط است؛ اقدامی که در گذشته اعتراضات گستردهای را برانگیخته است.
به گفته مقامات و کارشناسان، اگرچه ایران از نظر نفت خام غنی است، اما ظرفیت پالایشی آن مدتهاست که برای تأمین تقاضای بنزین کشور کافی نبوده است. این کمبود - که بر اساس آمارهای دولتی اندکی بیش از ده درصد بنزین مصرفی روزانه است - معمولاً از طریق واردات جبران میشود. اما اکنون این واردات به دلیل ادامه محاصره دریایی بنادر جنوبی ایران توسط نیروی دریایی آمریکا تقریباً به طور کامل قطع شده است.
به گفته مقامات، تولید داخلی بنزین نیز از زمان جنگ آمریکا و اسرائیل کاهش یافته است، زیرا حملات به پالایشگاههای ایران آسیب زده و ظرفیت آنها را محدود کرده است.
ایرانیهایی که در چندین شهر از جمله تهران، اصفهان و بندرعباس با آنها تماس گرفته شد، گفتند در روزهای اخیر صفهای طولانی را در جایگاههای بنزین دیدهاند.
ریحانه، ۳۰ ساله، معلم بیکار ساکن مشهد میگوید: «حتی وقتی نیمهشب، مثلا ساعت ۲ یا ۳ صبح از خیابانها عبور میکنید، میبینید که صف عظیمی از خودروها ایستاده و در انتظار هستند.» مانند سایر افرادی که در ایران با آنها تماس گرفته شد، او خواست که به دلیل ترس از انتقامجویی، نام خانوادگیاش ذکر نشود.
چشمانداز افزایش قیمت سوخت، مشکلات ایرانیان را تشدید میکند، در حالی که جنگ وارد هفتمین ماه خود شده و هیچ راهحل روشنی در چشمانداز نیست. به گفته بانک مرکزی، ایرانیان در حال حاضر با تورم ۸۰ درصدی نسبت به همین زمان در سال گذشته و همچنین با از دست دادن گسترده مشاغل روبهرو هستند که بخشی از آن ناشی از جنگ و قطعی اینترنت اعمالشده از سوی دولت است.
محاصره آمریکا تا حدی با هدف فشار بر تهران برای کاهش تسلط خود بر تنگه هرمز، آبراه حیاتی کشتیرانی در خلیج فارس که نیروهای ایرانی در اوایل جنگ عملاً آن را بستند، انجام شده است. این گلوگاه باعث افزایش قیمت سوخت در سراسر جهان، از جمله در ایالات متحده شده است.
روز دوشنبه، دولت آمریکا تحریمهای بیشتری را علیه ایران و نهادهای مرتبط با ایران اعلام کرد، به این امید که این اقدامات جمهوری اسلامی را به امتیازدهی وادار کند.
این وضعیت دولت ایران را با گزینههای محدودی روبهرو کرده است. در سال ۲۰۱۹، افزایش شدید قیمت بنزین اعتراضات گستردهای را برانگیخت که مقامات آن را با خشونت سرکوب کردند.
نارضایتی اقتصادی همچنین در اوایل سال جاری باعث تظاهرات سراسری شد. مقامات به خوبی آگاهند که افزایش قیمت بنزین در شرایط کنونی میتواند دور جدیدی از اعتراضات را به راه بیندازد.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد با واشنگتن، ماه جاری گفت اگرچه مصرف بنزین باید کاهش یابد، اما افزایش قیمت اشتباه است. او مدعی شد «دشمن» قصد دارد از این موضوع برای ایجاد ناآرامی سوءاستفاده کند، در حالی که مشخص نکرد دولت به جای آن چه باید بکند.
امیرحسین خالقی، اقتصاددان در ایران، میگوید: «وقتی دولت مشروعیت و منابع کافی ندارد، و بهویژه در میانه جنگ، سؤال این است که چگونه میتوانیم با وضعیت فعلی ادامه دهیم در حالی که دیگر منابعی برای حفظ آن نداریم.»
مقامات ایرانی تا حدی ابعاد بحران و تأثیر فشارهای آمریکا را پذیرفتهاند، اما همچنان تلاش کردهاند تصویری از مقاومت و ایستادگی نشان دهند.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، روز جمعه در گفتوگو با تلویزیون دولتی ایران گفت: «ما در شرایط جنگی قرار داریم. دشمن منابع نفت و گاز ما را هدف قرار داده و تولید ما کاهش یافته است. ما در جنگ محکم ایستادهایم، اما باید به افزایش تابآوری کشور کمک کنیم.»
مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، روز جمعه در بیانیهای ضمن اذعان به «چالشهای اقتصادی و معیشتی» به مسئولان هشدار داد که ضعفهای دولت را علنی یا برجسته نکنند تا به نفع دشمنان ایران تمام نشود.
او روز یکشنبه بیانیه طولانیتری منتشر کرد و هشدار داد که آن دشمنان ـــ به طور ضمنی، ایالات متحده ـــ در تلاش هستند تا «تفاوتهای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و جغرافیایی را به بهانهای برای ایجاد تفرقه» تبدیل کنند که بعداً میتواند برای تحمیل سلطه خارجی بر ایران استفاده شود. او گفت: «این بنده به همه افراد ملت توصیه میکند که به هیچ وجه اجازه ندهند هیچ اختلافی در میان خودشان به وجود آید.»
تهران / عکس: آرش خاموشی، نیویورک تایمز
مسئله بنزین تنها یکی از چندین حوزهای است که دولت در تأمین زیرساختهای اولیه و هماهنگ کردن عرضه با تقاضا با مشکل روبهرو بوده است. مصرف برق ایران نیز از آنچه زیرساختهای آن میتواند تأمین کند، فراتر رفته است.
آقای پزشکیان در مصاحبه خود از ایرانیان خواست مصرف خود را کاهش دهند و گفت که چراغهای دفتر خود را خاموش میگذارد و به جای کولر گازی از پنکه استفاده میکند.
در ایران، دولت مدتهاست انرژی ارزان را ارائه کرده تا زندگی را تا حدودی قابل تحمل نگه دارد، حتی در شرایطی که قیمت سایر کالاها سر به فلک میکشد.
دولت بنزین را بر اساس میزان مصرف در سطوح مختلف یارانهای عرضه میکند، به طوری که بخشی از بنزین با نرخ ارز فعلی کمتر از یک سنت در هر لیتر عرضه میشود. سقفهایی برای میزان خرید در هر قیمت وجود دارد و این سهمیهها در هفتههای اخیر کاهش یافته است.
تا کنون به نظر میرسد دولت در برابر افزایش قیمت سوخت مقاومت کرده است. اما در حالی که پزشکیان وعده داده که قیمت بنزین در ارزانترین سطح سهمیه افزایش نخواهد یافت، گفته است کسانی که بیش از مقدار تعیینشده مصرف کنند ممکن است تا دو برابر بپردازند.
آقای پزشکیان با ابراز تأسف از اینکه دولت تا این حد به سوخت یارانه سنگین داده، گفت: «اگر قیمت بنزین را بیمحابا افزایش دهیم، برای مردم مشکل ایجاد خواهیم کرد.»
بحران بنزین، اگرچه با رویدادهای اخیر تشدید شده، اما اوج بسیاری از مشکلات دیرینه است.
به گفته مقامات و کارشناسان، از آنجا که قیمت سوخت در ایران بسیار پایینتر از کشورهای همسایه است، بخشی از بنزین یارانهای برای کسب سود به خارج قاچاق میشود. به نظر میرسد دولت تمایلی به متوقف کردن این تجارت ندارد یا قادر به آن نیست.
و حتی در شهرهای بزرگ، حمل و نقل عمومی برای پاسخگویی به نیازهای مردم کافی نیست و آنها را مجبور میکند برای رفت و آمد به خودروهای شخصی و تاکسیها متکی باشند.
رضا غیبی، تحلیلگر اقتصادی در لندن، گفت تا زمانی که این مجموعه مشکلات برطرف نشود، تغییراتی مانند بازسازی سهمیهها «در بهترین حالت، نحوه توزیع کمبود را تغییر میدهد ـــ نه خود کمبود را.»
کاهش اخیر سهمیههای سوخت بسیاری از ایرانیان را مجبور کرده که سوخت بدون یارانه بخرند، و آنها اغلب مجبورند ساعتها در صف بایستند، زیرا جایگاهها تعداد کمتری از پمپهای آزاد را ارائه میدهند.
سهیل، مهندسی در اصفهان، گفت که شهر او از نظر دسترسی به بنزین نسبتاً وضعیت خوبی دارد. با این حال، او افزود: «حتی اینجا هم صفهای جایگاههای بنزین هر روز طولانیتر و طولانیتر میشود.»